Jan I żagański (ur. ok. 1385, zm. 12 kwietnia 1439) – książę żagański z rodu Piastów; od 1401 formalne współrządy z braćmi w Szprotawie, Przemkowie, Sulechowie, połowie Głogowa, Ścinawy i Bytomia Odrzańskiego, od 1403 dodatkowo w Żaganiu, Krośnie i Świebodzinie, od 1412/1413 w wyniku podziału książę żagański, od 1413 w Przewozie.
Życiorys Jan I był najstarszym synem Henryka VIII Wróbla i Katarzyny opolskiej córki księcia Władysława Opolczyka.
W chwili śmierci Henryka VIII (14 marca 1397) jego synowie nie osiągnęli jeszcze wieku, który wówczas uznawano za sprawny, w związku z czym funkcję regenta w księstwie głogowsko-żagańskim objął szwagier zmarłegomąż Jadwigi, siostry Henryka VIII Wróbla Ruprecht I legnicki.
W 1401 Jan I objął formalne współrządy z braćmiz Henrykiem IX Starszym, Henrykiem X Młodszym i Wacławem w Szprotawie, Przemkowie, Sulechowie, połowie Głogowa, Ścinawy i Bytomia Odrzańskiego.
Po śmierci Jadwigi legnickiejciotki, żony Henryka VI w 1403 dodatkowo włączył do wspólnych posiadłości dobra należące do jej oprawy wdowiej: Żagań, Krosno Odrzańskie i Świebodzin. W 1408 nie mogąc się doczekać wydzielenia własnej dzielnicy, zajął z pomocą Rudolfa III Żagań z przyległościami. Ostatecznie w wyniku przeprowadzonego podziału w 1412 lub 1413 otrzymał księstwo żagańskie.
W 1413 roku do księstwa żagańskiego książę Jan przyłączył dobra w Przewozieuzyskane w wyniku małżeństwa zawartego parę lat wcześniej ze Scholastyką saską, córką księcia saskiego, przez co powstał charakterystyczny tzw. „klin śląski” obejmujący posiadłości wciskające się mocno na zachód i sięgające Nysy pod Przewozem. Ten układ granicy zachodniej Dolnego Śląska przetrwał aż do 1815.
Na zjeździe książąt śląskich w Legnicy, w 1419 odegrał dość ważną rolę, kiedy na prośbę wielu miast Dolnego Śląska wystąpił z inicjatywą stworzenia organizacji do walki z rycerzami-rozbójnikami, których regularne bandy grasowały na drogach, łupiły miasta i dobra klasztorne.
Jan I starał się wiernie wykonywać obowiązki lennika – w związku z czym w 1420 wziął udział razem z królem Zygmuntem Luksemburczykiem w wyprawie zbrojnej przeciwko husytom, zaś 28 lipca tegoż samego roku pojechał na jego koronację królewską do Pragi.
Trzy lata później Jan I uczestniczył razem z braćmi w rokowaniach toczonych między królem Zygmuntem, Krzyżakami i Piastami śląskimi w Preszburgu (Bratysława) mającymi zadecydować o wojnie z Polską i jej rozbiorze. Jednak wobec wzrastającego zagrożenia husyckiego i układu z Polską w Kieżmarkusojusz Zygmunta Luksemburskiego z Władysławem Jagiełłą, odnowienie traktatu z Lubowli (1412) z planów tych nic nie wyszło.
Ciąg dalszy zmagań z husytami nastąpił w latach 1427–1428, kiedy razem z bratem Henrykiem IX Starszym wsparł militarnie zagrożone miasta łużyckie1 listopada 1428 bracia pokonali wojska husyckie w bitwie pod Kratzau.
W 1429 Jan wyjechał razem z królem Zygmuntem Luksemburskim do Łucka w Wielkim Księstwie Litewskim, gdzie uczestniczył w zjeździe mającym zadecydować o sprawie koronacji księcia Witolda na króla. W tym samym czasie, w związku z rosnącą potęgą husytów, Jan zdecydował się zapłacić im wysoką kontrybucję, która miała zapewnić bezpieczeństwo jego dzierżaw.
Z czasem Jan zaczął skrycie sprzyjać ruchowi husyckiemu i jego reformackim ideałom. 19 kwietnia 1433 razem z bratem Henrykiem IX i książętami oleśnickimi wyruszył na zjazd do Kalisza, gdzie obiecał Władysławowi Jagielle udział w projektowanej husyckiej wyprawie przeciwko Krzyżakom (działania te mogły być jednakże zwykłą chęcią zabezpieczenia księstwa żagańskiego przed zniszczeniami ze strony husytów).
Po śmierci Zygmunta Luksemburskiego, Jan I stanął po stronie Albrechta Habsburga składając mu 3 grudnia 1438 roku hołd lenny we Wrocławiu. Dzięki temu poparciu Jan uzyskał od Albrechta wiele intratnych korzyści – w tym prawo bicia monety w książęcych miastach Szprotawie i Żaganiu.
Około 1408 Jan I ożenił się ze Scholastyką z Askańczyków córką Rudolfa III, księcia saskiego, z którą doczekał się czterech synów (Baltazara, Rudolfa, Wacława, oraz Jana) i sześciu córek (były to Anna żona Albrechta VIII z Lindow, Jadwiga żona Bernarda VI Bernburskiego, Małgorzata żona Volrada z Mansfeldu, potem zaś Henryka XI Śmiałego z Hohenstein, wreszcie Henryka III Brunszwickiego, oraz Barbara, Scholastyka i Agnieszka, które w związku z niewypłacalnością ojca nie wyszły nigdy za mąż).
Jan I prowadził politykę dużego ucisku fiskalnego poddanych, co doprowadziło do konfliktu z zakonem kanoników regularnych św. Augustyna z Żagania. W pewnym momencie doszło nawet do uwięzienia przez Jana opata klasztoru, za co został ukarany ekskomuniką. Z powodu tych wydarzeń w źródłach współczesnych został uznany za człowieka okrutnego, nawet skłonnego do sadyzmu, o czym miały dodatkowo świadczyć upodobania księcia opisane w "Roczniku Głogowskim", kiedy podczas stosunków miłosnych z żoną zwykł na niej "ostrzyć swe ostrogi". W końcu nie mogąc wytrzymać brutalnego traktowania Scholastyka próbowała uciec z Żagania. Została jednak pojmana i z rozkazu męża przewieziona do nowogrodzkiego zamku bez prawa powrotu do stolicy księstwa.
Jan I Żagański zmarł 12 kwietnia 1439 roku, został pochowany w nekropolii książąt żagańskich w kościele kanoników regularnych.
Scholastyka nie opuściła Nowogrodu nawet po śmierci męża, gdyż okręg ten został przyznany jej jako oprawa wdowia. Zmarła 12 maja 1461 roku.
Bibliografia K. Jasiński, Jan I, Polski Słownik Biograficzny, T. 10, Wrocław 1962–1964 K. Jasiński, Rodowód Piastów śląskich, tom II, Piastowie świdniccy, ziębiccy, głogowscy, żagańscy i oleśniccy, Wyd.Avalon, Kraków, 2007 r.,
Uwagi
Przypisy
Kategoria:Piastowie głogowscy i żagańscy Kategoria:Urodzeni w XIV wieku Kategoria:Zmarli w 1439 Kategoria:Ludzie związani z Przewozem (powiat żarski)