thumb|Biblioteka Kongresu Stanów Zjednoczonych|260x260px Biblioteka narodowa – biblioteka, której celem jest gromadzenie, przechowywanie i opracowywanie wszystkich publikacji wydanych na terenie danego kraju i na jego temat opublikowanych poza granicami. Często zawierają one cenne albo znaczące dzieła. Większość bibliotek narodowych posiada prawo do egzemplarza obowiązkowego.
Klasyfikacja mały|260x260px|Biblioteka Narodowa w Warszawie Podczas XVI sesji w Paryżu Konferencji Generalnej Organizacji Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury, która odbyła się w dniach 12 października–14 listopada 1970 roku jako pomoc w klasyfikacji opracowano definicję biblioteki narodowej. Zgodnie z nią są to „biblioteki, które, niezależnie od swojej nazwy, są odpowiedzialne za gromadzenie i przechowywanie wszystkich publikacji wydanych w kraju i otrzymujące z tego tytułu egzemplarz obowiązkowy, na podstawie ustawy lub innych porozumień. Mogą one również sprawować niektóre z następujących funkcji: opracowywać bieżącą bibliografię narodową; gromadzić i uaktualniać stale szeroki i reprezentatywny zbiór piśmiennictwa zagranicznego, w tym wydawnictwa o danym kraju; działać jako centralny ogólnokrajowy ośrodek informacji bibliograficznej, sporządzać katalogi centralne; publikować bibliografię retrospektywną”. Twórcy definicji zalecają, aby przy klasyfikowaniu nie kierować się nazwą. Jeśli biblioteka nie pełni funkcji podanych w definicji, nie powinna być uważana za narodową.
Historia Pierwsze biblioteki narodowe zaczęły powstawać w XVIII wieku. Początkowo termin „biblioteka narodowa” rozumiano raczej jako bibliotekę, która udostępnia zbiory wszystkim obywatelom, a nie jako instytucję, która gromadzi i przechowuje dziedzictwo narodowe. Polscy badacze za pierwszą bibliotekę narodową na świecie uważają powstałą w 1747 Bibliotekę Załuskich. Za drugą uznano działającą od 1753 bibliotekę Muzeum Brytyjskiego, której zbiory w roku 1973 weszły w skład Biblioteki Brytyjskiej. Nazwa biblioteka narodowa pojawiła się po raz pierwszy we Francji. Podczas rewolucji francuskiej w 1792 r. dawnej bibliotece królewskiej nadano nazwę Bibliothèque nationale de France, podkreślając w ten sposób fakt, że jest ona własnością narodu. Biblioteki powstające w XIX wieku w Zjednoczonych Włoszech, w Szwajcarii czy w Niemczech mają charakter nie tylko bibliotek narodowych, ale również państwowych.
W Stanach Zjednoczonych nie powstała biblioteka narodowa, a jej funkcję pełni założona w 1800 roku Biblioteka Kongresu. Gdy po I wojnie światowej powstają nowe państwa, utworzenie biblioteki narodowej stało się wyrazem suwerenności i odrębności. Zmienia się też rola państwa, które staje się jej założycielem i ją utrzymuje.
Do lat 50. XX wieku uważano, że głównym celem bibliotek narodowych jest gromadzenie „narodowej spuścizny”. W 1964 roku podczas sesji IFLA w Rzymie K.W. Humphreys wyróżnił trzy funkcje bibliotek narodowych: podstawowe (gromadzenie piśmiennictwa, tworzenie i publikowanie bibliografii oraz pełnienie funkcji centralnego ośrodka informacji), pożądane (koordynowanie wypożyczeń międzybibliotecznych, prowadzenie badań bibliologicznych i nadzór nad najcenniejszymi dokumentami) oraz dodatkowe (wymiana wydawnictw, opieka nad siecią biblioteczną i bibliotekarzami).
Biblioteki narodowe Europy współtworzą cyfrową Bibliotekę Europejską, która w 2008 roku stała się podstawą do utworzenia Europeany.
Egzemplarz obowiązkowy Biblioteki narodowe zazwyczaj maja prawo do otrzymywania egzemplarza obowiązkowego wszystkich druków wydawanych na terenie kraju. Jako pierwszy na świecie ten przywilej nadał Franciszek I w 1537 roku Bibliotece Królewskiej w Paryżu. W kolejnych latach wprowadzały go inne kraje: Anglia w 1610 roku, Szwecja w 1661 roku, Rosja w 1683 roku, a Dania w 1697 roku. W Polsce z inicjatywy KEN przywilej „otrzymywania każdej drukowanej publikacji z ówczesnego terenu Rzeczypospolitej” otrzymała Biblioteka Załuskich w 1780 roku, a pierwsza ustawa o egzemplarzu obowiązkowym została uchwalona 18 marca 1932 roku.
Są jednak kraje, w których nie ma ustawy o egzemplarzu obowiązkowym. Przykładem może tu być Szwajcaria, w której gromadzenie zbiorów opiera się na dobrowolnych umowach pomiędzy wydawcami a Biblioteką Narodową.
Lista bibliotek narodowych Kraj Instytucja Miasto Biblioteka Narodowa Albanii (Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë) Tirana Biblioteka Narodowa Algierii (Bibliothèque nationale d’Algérie) Algier Biblioteka Narodowa Andory (Biblioteca Nacional d’Andorra) Andora Biblioteka Narodowa Angoli (Bibliothèque nationale d’Angola) Luanda Biblioteka Narodowa Króla Fahda Rijad Biblioteka Narodowa Republiki Argentyna Buenos Aires Biblioteka Narodowa Armenii (ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԳՐԱԴԱՐԱՆ) Erywań Biblioteka Narodowa Aruby (Biblioteca Nacional Aruba) Oranjestad Biblioteka Narodowa Australii (National Library of Australia) Canberra Austriacka Biblioteka Narodowa (Österreichische Nationalbibliothek) Wiedeń Biblioteka Narodowa Azerbejdżanu im. M.F. Axundzadə (Axundov adına Azərbaycan Milli Kitabxanası) Baku Biblioteka Narodowa Bangladeszu (বাংলাদেশ জাতীয় গ্রন্থাগার) Dhaka Biblioteka Narodowa Belize Belize City Biblioteka Królewska Belgii, (Koninklijke Bibliotheek België, Bibliothèque royale de Belgique) Bruksela Biblioteka Narodowa i Archiwum Bhutanu (འབྲུག་རྒྱལ་ཡོངས་དཔེ་མཛོད།) Thimphu Białoruska Biblioteka Narodowa (Национальная библиотека Белоруссии) Mińsk Archiwum i Biblioteka Narodowa Boliwii (Archivo y Biblioteca Nacionales de Bolivia) Sucre Brazylijska Biblioteka Narodowa (Bibilioteca Nacional do Brasil) Rio de Janeiro Biblioteka Narodowa Bułgarii (Национална библиотека „Св. св. Кирил и Методий“) Sofia Chilijska Biblioteka Narodowa (Biblioteca Nacional de Chile) Santiago Chińska Biblioteka Narodowa (中国国家图书馆) Pekin Biblioteka Narodowa Uniwersytetu w Zagrzebiu (Nacionalna i sveucilišna knjižnica u Zagrebu) Zagrzeb Biblioteka Narodowa Republiki Czeskiej (Národní knihovna České republiky) Praga Biblioteka Królewska w Kopenhadze (Det Kongelige Bibliotek) Kopenhaga Egipska Biblioteka Narodowa (Dâr Al-Kutub) Kair Narodowa Biblioteka Estonii (Eesti Rahvusraamatukogu) Tallinn Biblioteka Narodowa Finlandii (Kansalliskirjasto) Helsinki Biblioteka Narodowa Francji (Bibliothèque nationale de France) Paryż Grecka Biblioteka Narodowa (Εθνική Βιβλιοθήκη) Ateny Nunatta Atuagaateqarfia / Det Grønlandske Landsbibliotek – Nuuk Biblioteka Królewska (Holandia) (Koninklijke Bibliotheek) Haga Hiszpańska Biblioteka Narodowa (Biblioteca Nacional de España) Madryt Indyjska Biblioteka Narodowa (National Library of India) Nowe Delhi Biblioteka Narodowa Indonezji (Perpustakaan Nasional Republik Indonesia) Dżakarta Biblioteka Narodowa Irlandii (National Library of Ireland / Leabharlann Náisiúnta na hÉireann) Dublin Narodowo-Uniwersytecka Biblioteka Islandii (Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn) Reykjavík Biblioteka Narodowa Izraela (הספרייה הלאומית) Jerozolima Bibliothèque nationale de Jamaïque (National Library of Jamaica) Kingston Bibliothèque nationale de la Diète (国立国会図書館 / Kokuritsu Kokkai Toshokan) Tokio Biblioteka i archiwum Kanady (Library and Archives Canada) Ottawa Biblioteka narodowa Quebecu (Bibliothèque et Archives nationales du Québec) Quebec Biblioteka Katalonii (Biblioteca de Catalunya) Barcelona Biblioteka Narodowa Kolumbii (Biblioteca Nacional de Colombia) Bogota Ludowa Biblioteka Narodowa Pjongjang Libańska Biblioteka Narodowa Bejrut Litewska Biblioteka Narodowa im. Martynasa Mažvydasa Wilno Bibliothèque nationale de Luxembourg Luksemburg Biblioteka Narodowa Łotwy (Latvijas Nacionālā bibliotēka) Ryga Biblioteka Narodowa Mali Bamako Biblioteka Narodowa Meksyku (Biblioteca Nacional de México) Meksyk Niemiecka Biblioteka Narodowa (Deutsche Nationalbibliothek) Lipsk Bawarska Biblioteka Państwowa Monachium Biblioteka Narodowa (Nasjonalbiblioteket) Oslo Biblioteka Narodowa Nowej Zelandii (National Library of New Zealand) Wellington Biblioteka Narodowa Pakistanu Islamabad Biblioteka Narodowa Panamy (Biblioteca Nacional de Panamá) Panama Bibliothèque nationale du Pérou (Biblioteca Nacional del Perú) Lima Biblioteka Narodowa Warszawa Biblioteka Jagiellońska Kraków Biblioteka Narodowa Portugalii (Biblioteca Nacional) Lizbona Bibliothèque et Archives nationales du Québec Montreal Biblioteka Narodowa Południowej Afryki (National Library of South Africa) Pretoria, Kapsztad Rosyjska Biblioteka Narodowa (Российская Государственная Библиотека) Petersburg Biblioteka Narodowa Republiki Baszkortostanu (Национальная библиотека имени Ахмет-Заки Валиди) Ufa Serbska Biblioteka Narodowa (Народна библиотека Србије – Narodna Biblioteka Srbije) Belgrad Biblioteka Uniwersytecka w Bratysławie Bratysława Biblioteka Narodowa i Uniwersytecka (Narodna in univerzitetna knjižnica) Lublana Słowacka Biblioteka Narodowa (Slovenská národná knižnica) Martin Biblioteka Kongresu (Library of Congress) Waszyngton Biblioteka Narodowa al-Asada Damaszek Szkocka Biblioteka Narodowa Edynburg Biblioteka Królewska w Sztokholmie (Kungliga biblioteket) Sztokholm Szwajcarska Biblioteka Narodowa Berno Biblioteka Narodowa Tunezji Tunis Turecka Biblioteka Narodowa (Milli Kütüphane) Ankara Biblioteka Narodowa Ukrainy im. W.I. Wiernadskiego (Національна бібліотека України імені В. І. Вернадського) Kijów Lwowska Narodowa Naukowa Biblioteka Ukrainy im. Wasyla Stefanyka Lwów Narodowa Biblioteka Walijska (Llyfrgell Genedlaethol Cymru) Aberystwyth Biblioteka Watykańska (Bibliotheca Apostolica Vaticana) Watykan Państwowa Biblioteka Széchényiego (Országos Széchényi Könyvtár) Budapeszt Bibliothèque nationale centrale de Florence (Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze) Centralna Biblioteka Narodowa w Rzymie Florencja Landsbókasavnið Tórshavn Biblioteka Brytyjska (British Library) Londyn
Przypisy
Linki zewnętrzne
Liste et coordonnées des bibliothèques nationales d’Europe Conference of Directors of National Libraries (CDNL) Conference of European National Librarians(CENL)