Złota różdżka (pierwsze odnotowane polskie wydanie jako Złota rószczka, inny tytuł Staś Straszydło), niem. Struwwelpeter – niemiecka książka dla dzieci z 1845 roku autorstwa frankfurckiego lekarza dr Heinricha Hoffmanna. Książka stanowi zbiór krótkich utworów przedstawiających niegrzeczne dzieci wraz z brutalnymi reperkusjami spowodowanymi ich zachowaniami.
Książka została przetłumaczona na wiele języków, doczekała się setek wydań (w samych Niemczech ponad 500), a także zainspirowała powstanie innych utworów bądź parodii.
Treść Książka stanowi zbiór krótkich ilustrowanych utworów, których bohaterami są dzieci przejawiające indywidualne zachowania: Staś Straszydło nie chce się czesać i obcinać paznokci, Juleczek ssie palce, Pawełek buja się na krześle, Jędruś chodzi zapatrzony w górę, Michaś siedzi rozkapryszony nad posiłkiem i nie chce jeść zupy. W związku z tymi zachowaniami chłopcy ponoszą konsekwencje, np. Staś jest wyśmiewany, a Michaś umiera.
Geneza i wydania W roku 1844 frankfurcki lekarz Heinrich Hoffmann szukał książki z obrazkami jako prezentu gwiazdkowego dla swojego wówczas trzyletniego syna Carla. Nie znalazł jednak nic, co wydawałoby mu się odpowiednie dla dziecka w tym wieku. Postanowił więc napisać i zilustrować taką książkę sam, kupując w sklepie jedynie zeszyt i ołówek. Książka została ukończona w 1845 roku. Ręcznie robiony tomik cieszył się ogromną popularnością wśród jego rodziny i przyjaciół, a Hoffmann zgodził się na jego wydanie w tym samym roku. Od 1902 roku oryginalny rękopis znajduje się w Germanisches Nationalmuseum.
Początkowo książka nosiła tytuł Lustige Geschichten und drollige Bilder. Hoffmann wydał ją pod pseudonimem Reimerich Kinderlieb. Dopiero w trzecim wydaniu w 1847 roku tytuł skrócono do Struwwelpeter od imienia jednej z postaci. Mniej więcej w tym samym czasie Heinrich Hoffmann przestał używać pseudonimu.
Wydania Książkę tłumaczono na wiele języków nowożytnych, a także łacinę.
Na język angielski własnego tłumaczenia dokonał Mark Twain, tytułując książkę: Slovenly Peter, jednak mimo że praca była gotowa w roku 1891 ze względu na prawa autorskie została udostępniona publicznie dopiero w 1935 roku.
W języku niemieckim miała ponad 500 wydań.
Polskie wydania i tłumaczenia Data pierwszego wydania w języku polskim nie jest pewna. Bibliografia Polska odnotowuje wydanie z 1858 roku, wydrukowane w Petersburgu nakładem B.M. Wolffa, bez nazwiska autora i tłumacza. Przekładu prawdopodobnie dokonał Wacław Szymanowski, a ilustratorami byli Franciszek Kostrzewski i Leon Biedroński. Kolejne wydanie w języku polskim ukazało się w 1892 r. w wydawnictwie Towarzystwa M.C. Wolffa w Petersburgu, w tłumaczeniu Wacława Szymanowskiego, z ilustracjami Franciszka Kostrzewskiego, pod tytułem Staś Straszydło. Złota rószczka, z podtytułem Czytajcie dzieci, uczcie się, jak to niegrzecznym bywa źle. Przekład Szymanowskiego Janusz Dunin określił jako najbardziej potoczysty i zgodny z duchem oryginału, zwrócił jednak uwagę na przejaskrawienie niektórych sytuacji.
Wersje z 1922 r. (Księgarnia Perzyński, Niklewicz i S-ka, Warszawa) i 1933 r. (Wydawnictwo Tanich Książek dla Dzieci i Młodzieży, Warszawa) przetłumaczył Wacław Nowakowski, a ilustrował . Tekst nie uległ modyfikacji, jednak ilustracje Nowakowskiego osiągają bardziej komiczny efekt niż u Kostrzewskiego za sprawą karykaturalnego wyolbrzymienia.
Pierwsze wydanie powojenne (również z ilustracjami Nowakowskiego) pochodzi z roku 1987 (Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, ), a kolejne z 1993 r. (Wydawnictwo Stentor, Warszawa, ). Całkowicie nowa adaptacja wyszła w 2017 roku (wyd. Egmont) pod tytułem Złota różdżka, czyli bajki dla niegrzecznych dzieci, z przedmową Michała Rusinka i ilustracjami Justyny Sokołowskiej (). W 2018 r. warszawskie wydawnictwo „ Grafika Usługi Wydawnicze Iwona Knechta” wydało reprint wersji z 1892 r. ().
Krytyka Tematyka książki od początku dzieliła wywoływała krytykę ze względu na treści przedstawiające niemal sadystyczne okrucieństwo.
Julian Tuwim określił dzieło „straszną książeczką”, a jej utwory „makabrycznymi wierszydłami”, choć później uznał, że utwory te są zabawne.
Znaczenie Książka uważana jest jako utwór nowatorski. Choć utwory o złych dzieciach i karach pojawiały się w XVII we Francji, to wciąż w książce dziecięcej dominowała przede wszystkim słodka czułostkowość, a bohaterami były sieroty, piękne dziewczęta i grzeczni chłopcy. Zgodnie ze współczesną pedagogiką w Polsce utwór ten jest podawany jako przykład tzw. czarnej pedagogiki. Wymienione w książce zachowania, które są karane, uważane są jako mieszczące się w normie rozwojowe prawidłowo funkcjonujących dzieci. Krytykowane są także motywy kar, przede wszystkim ośmieszania dzieci, co może negatywnie wpływać na proces rozwoju emocjonalno-społecznego.
Nowatorskość polegała także na tym, że książka była zabawna.
Janusz Dunin wskazuje, że wydanie z 1858 roku to pierwsza w Polsce książka dziecięca, która zawierała rysowaną fabułę.
Utwory zależne
Literackie Książka inspirowała twórców, którzy tworzyli naśladowali jej styl lub tworzyli parodie, również polityczne.
Der politische Struwwelpeter: Ein Versuch zu Deutschands Einigung; dem deutschen Michel gewidmet (1848) W 1848 roku Henry Ritter wydał satyrę pt. „Der politische Struwwelpeter: Ein Versuch zu Deutschands Einigung; dem deutschen Michel gewidmet” która była reakcją na różne rewolucje komunistyczne, które wówczas ogarniały Europę.
Die Struwwelsuse, oder Lustige Geschichten und drollige Bilder für Kinder von 3–7 Jahren (1850) W 1850 roku bardzo podobną książkę pt. Die Struwwelsuse, oder Lustige Geschichten und drollige Bilder für Kinder von 3–7 Jahren wydał Heinrich Kruspe.
Kurzer gynaekologischer Struwelpeter (1882) W 1882 roku stworzył wersję pt. „Kurzer gynaekologischer Struwelpeter”, której głównymi bohaterami są płody.
Struwelliese (ok. 1890) Ok. 1890 roku powstała wersja dla dziewcząt „Die Struwwel-Liese, oder Lustige Geschichten und drollige Bilder für Kinder“ autorstwa dr. Juliusa Lüthjego Rysunki do niej wykonał .
Der Ägyptische Struwwelpeter (1895) W 1895 roku powstała parodia autorstwa pt. „Der Ägyptische Struwwelpeter”, którą stworzył wraz ze swoim rodzeństwem: Richardem i Magdaleną jako prezent urodzinowy dla przyjaciółki ich matki, cioci Berthy Gersuny. Książka została napisana w stylu nawiązującym do starożytnego Egiptu, o którym rodzeństwo zbierało informacje. Ilustracje były wzorowane na obrazach obrazy Ernsta Weidenbacha, do których rodzeństwo miało dostęp w muzeum. Po wydaniu egipskiej wersji Rütten & Loening wzniosło oskarżenie o plagat, jednak zostało ono odrzucone.
Egipska wersja została wydana także w języku angielskim m.in. w Londynie w 1896 roku w wydawnictwie Grevel, a także w Nowym Jorku w wydawnictwie Stokes.
Oryginał egipskiej wersji został zniszczony w 1945 roku podczas bombardowania. Zawierał jedną historię więcej niż wydana wersja.
The Political Struwwelpeter (1898) W 1898 roku napisał utwór pt. The Political Struwwelpeter, stanowiący satyrę ówczesnej brytyjskiej polityki. Utwór przedstawiał brytyjskiego lwa jako nieuczesanego i brudnego Struwwelpetera.
Swollen-Headed William: Painful Stories and Funny Pictures After The German (1914) W 1914 roku roku ukazała się angielska książka pt. Swollen-Headed William: Painful Stories and Funny Pictures After The German, która została wydana przez anonimowego autora i krytykowała cesarza Niemiec Wilhelma II.
Bombenpeter (1915) W 1915 roku stworzył niemiecką parodię pt. Bombenpeter, która wyśmiewała Piotra I Karadziordziewicia.
Truffle Eater: Pretty Stories and Funny Pictures (1933) W 1933 roku, po objęciu władzy przez Adolfa Hitlera została wydana antyhitlerowska parodia pt. Truffle Eater: Pretty Stories and Funny Pictures. Autor posługiwał się pseudonimem Oistros. mały|Okładka Struwwelhitlera
Struwwelhitler (1941) W 1941 roku powstała brytyjska parodia „Struwwelhitler – A Nazi Story Book by Doktor Schrecklichkeit“ autorstwa Roberta i Philipa Spence’a, która wyśmiewa Adolfa Hitlera, a także Josepha Goebbelsa, Hermanna Göringa, Joachima Ribbentropa, Rudolfa Heßa czy Benito Mussoliniego.
Schicklgruber (1943) W 1943 ukazała się kolejna antyhitlerowska wersja książki pt. Schicklgruber. Została napisana przez Roberta Collin-Pypera i zilustrowana przez Margaret Stavidri.
Der Struwwelpeter neu frisiert: Lästige Geschichten und dolle Bilder für Bürger bis 100 Jahre (1969) W 1969 roku powstała parodia pt. „Der Struwwelpeter neu frisiert: Lästige Geschichten und dolle Bilder für Bürger bis 100 Jahre” autorstwa i jego syn . Wyśmiewała ona przywódcę państwa – Waltera Ulbrichta.
Die Struwwelpaula – Struwwelige Geschichten und haarige Bilder (1994) W 1994 roku Renate Alf, Barbara Henniger, HOGLI, Ute Krause, Cleo-Petra Kurze i Marie Marcks przerobili zbiór utworów na „Die Struwwelpaula – Struwwelige Geschichten und haarige Bilder”.
Der tierische Struwwelpeter (2007) W 2007 roku powstała wersja pt. „Der tierische Struwwelpeter” autorstwa Erwina Grosche'a i Sary Balls, w której postaciami były zwierzęta.
Trylogia Fülekiego (2009–2012) stworzył trylogię w mangowym stylu, na którą składały się następujące utwory: „Struwwelpeter: Die Rückkehr” (2009), „Struwwelpeter: Das große Buch der Störenfriede” (2009), „Struwwelpeter in Japan” (2012).
Struwwelpeter (2009) W 2009 roku i Georg Barber stworzyli reinterpretację powieści.
Adaptacje
Teatralne
W Polsce +RokTeatrMiejscowośćTytułReżyseriaPrzypis2009Teatr Muzyczny im. Danuty BaduszkowejGdyniaStraszne DzieciTomasz Czarnecki2011Teatr Lalek ArlekinŁódźZłota różdżkaJerzy Bielunas2018Teatr im. Stefana JaraczaOlsztynBajki dla niegrzecznych dzieciJacek Bończyk2021Teatr KameralnyBydgoszczBajki dla niegrzecznych dzieciJustyna Zar2023Teatr Bagatela im. Tadeusza Boya-ŻeleńskiegoKrakówBajki dla niegrzecznychJacek Bończyk
Ekranizacje W 1955 roku w Republice Federalnej Niemiec powstał film pt. w reżyserii . W filmie jednak zmieniono zakończenie, dzięki czemu jest bardziej przyjazny dzieciom.
W 1992 roku stworzył inspirowany książką film krótkometrażowy pt. . W 2015 roku Richard Mansfield stworzył krótkometrażowy film z użyciem lalek pt. Sucking Hell.
Rysunki Ilustratorzy z przełomu XIX i XX wieku tworzyli własne wersje rysunków Hoffmanna, m.in:
, która udoskonaliła prymitywne rysunki, nadając im szczegóły Louis Wain w 1905 roku opublikował wersję, w której zamiast ludzi występowały antropomorficzne koty (1950) (2006)
Nawiązania
W muzyce
Utwory nawiązujące do Złotej różdżki zostały przedstawione w poniższej tabeli.
+WykonawcaTytułRokInne uwagiŹródłoKurt HessenbergStruwwelpeter-Kantate1949Cesar BresgenStruwwelpeter-Kantage1953Der Struwwelpeter1968opus 31XTCScissor Man1979The Tiger LilliesShockheaded Peter1998operaRammsteinHilf Mir2005KnorkatorKonrad2014 W 2022 roku austriacka grupa blackmetalowa Withdraw nagrała album zatytułowany „Struwwelpeter”.
W filmach i serialach W odcinku amerykańskiego serialu Family Guy pt. „Business Guy” z 2009 roku pojawia historia chłopca ssącego kciuka, co zostało pokazane jako przykład „typowej, przygnębiającej niemieckiej bajki na dobranoc”.
W literaturze i komiksach Historię chłopca ssącego kciuki została zaadaptowana także do komiksu autorstwa Sanyi Glisic opublikowanego w drugim tomie „The Graphic Canon”.
Filatelistyka W 1994 roku w Republice Federalnej Niemiec wydano pięcioczęściowy zestaw znaczków, na których znalazło się pięć postaci z książki. Projekt wykonał , a emisja miała miejsce 14 kwietnia 1994 roku.mały|Znaczek pocztowy z 2009 roku
W 2009 roku w Niemczech wydano znaczek upamiętniający 200. rocznicę urodzin Heinricha Hoffmanna, przedstawiający dwie postaci z książki. Projekt wykonał , a emisja miała miejsce 4 czerwca 2009 roku.
Park i fontanna (Bad Tabarz)