Gwiazda Wytrwałości (Gwiazda Zakroczymska) – historyczne polskie powstańcze odznaczenie honorowe z 1831, nie zostało włączone do systemu orderów i odznaczeń II Rzeczypospolitej, ani III Rzeczypospolitej. Od 1981 odznaczenie prywatne nadawane przez bliżej nieokreśloną kapitułę.
Gwiazda Wytrwałości została ustanowiona uchwałą Sejmu Królestwa Polskiego 18 września 1831 w Zakroczymiu, na wniosek prof. Joachima Lelewela. Stanowić miała wyróżnienie „dla tych co za sprawę narodową do ostatniej kropli krwi walczyli i do końca wytrwali pod jej sztandarami, co wyraża uwidoczniona na odznaczeniu dewiza łacińska – Usque ad finem”.
Odznaczenie przyznawane miało być tym, którzy wykażą szczególne męstwo, nie tylko w walce niepodległościowej, ale także zachowując szeroko rozumianą polskość.
Opis odznaczenia Odznaczenie ma kształt pięcioramiennej gwiazdy (pentagramu), na której widnieje napis ZA WYTRWAŁOŚĆ W POWSTANIU NARODOWEM. Dokładny opis i szkic Gwiazdy Wytrwałości sporządził Joachim Lelewel. Odznaczenie miało być wykonane z żelaza patynowanego w technice efektu rdzy, którego ramiona zakończone są kulkami. Na awersie, pośrodku widnieją Orzeł Biały i Pogoń Litewska w owalnych tarczach, zwróconych ku sobie w tzw. ukłonie heraldycznym. Poniżej napis 29 NOVEMBUS (data wybuchu Powstania listopadowego 29 listopada 1830), na ramionach gwiazdy rozpisany napis: USQUE / POLONIA / LITWUANIA / AD FI / NEM. Na rewersie, pośrodku, w okręgu, napis: ZA WYTRWAŁOŚĆ / w POWSTANIU / NARODOWEM; na ramionach zaś, data obrad sejmu /1831/, wraz z napisem: / SEJM W / ZAKRO / CZY / MIU. Przy zakończeniu górnego ramienia gwiazdy uszko do mocowania wstążki.
Wstęga odznaczenia Wstęga odznaczenia miała mieć kolor karmazynowy z brzegami granatowymiZbigniew Puchalski, Ireneusz J. Wojciechowski „Ordery i odznaczenia polskie i ich kawalerowie”, Krajowa Agencja Wydawnicza RSW „Prasa-Książka-Ruch”, Warszawa 1987, .
Zasady nadawania Odznakę otrzymać mogli: każdy bądź wojskowy, bądź cywilny, który poświęciwszy się usłudze krajowej i wspierając czynnie powstanie narodowe, wytrwa w szlachetnym postępowaniu aż do stanowczego losów Ojczyzny rozstrzygnięcia, ci, którzy oddawszy rzetelne zasługi powstaniu od dalszych w tym celu działań, jedynie przez przyczyny od ich woli niezawiśle wstrzymani zostali.
Przyznawanie odznaki regulować miał statut ułożony przez Komitet złożony z Prezesa Rządu Narodowego, Wodza Naczelnego, Ministrów i równej Ministrom liczbie Generałów, których Wódz Naczelny powoła.
Nadania odznaczenia państwowego W czasie powstania listopadowego nikomu nie nadano tego odznaczenia. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918, w związku z brakiem włączenia Gwiazdy Wytrwałości do systemu orderów i odznaczeń II Rzeczypospolitej również nie dokonano nadań.
Nadania odznaczenia prywatnego
Po 50 latach w Rapperswilu (Szwajcaria) z okazji rocznicy nadało żyjącym jeszcze pięciu powstańcom medale okazjonalne z wizerunkiem GwiazdyMedal wybity w Raperswil. Nie był to już order według projektu Lelewela. Na medalu widniała postać kobiety (personifikacja Polski) trzymająca miecz i sztandar z hasłem epoki: Za Waszą i Naszą Wolność, wokół dewiza: USQUE AD FINEM (łac. aż do końca) oraz rok: MDCCCXXX. Odznaczeni wtedy zostali: hrabia Władysław Plater hrabia Artur Gołuchowski Franciszek Duchiński Ludwik Bulewski Alojzy Bieńczycki
21 listopada 1981 zebrał się Zespół Inicjatywny Kapituły Orderu „Gwiazdy Wytrwałości”, który ustanowił regulamin odznaczenia prywatnego. Odznaczeni wtedy zostali: 4 Pułk Piechoty za Olszynkę Grochowską Romuald Traugutt Stefan Aleksander Okrzeja Józef Piłsudski Stefan Rowecki pułk KOP Podole
W latach późniejszych odznaczenie nadano między innymi następującym osobom: rotmistrz Witold Pilecki major Walerian Łukasiński generał brygady Antoni Heda ps. Szary Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Lech KaczyńskiUroczystość nadania Orderu Gwiazdy Wytrwałości, podczas mszy św. w Archikatedrze św. Jana w Warszawie dziennikarz Stefan Melak
Odznaka w sztuce Poetka Seweryna Duchińska, napisała wiersz opiewający historię odznaczenia:
Gdy nadzieje narodu w niwecz się rozprysły, chmury nasz widnokrąg, przyćmiły grobowo, tyś Gwiazdo w Zakroczymiu, z łona matki Wisły wybiegła na zaklęte Lelewela słowo
Odznaczenie jest tematem opowiadania Ksawerego Pruszyńskiego Gwiazda Wytrwałości, na podstawie którego powstał film Pawła Komorowskiego Gwiazda Wytrwałości (1971).
Odznaczenie pojawia się w 9 odcinku serialu Zmiennicy pt. Podróż sentymentalna, gdy Kasia i Jacek pomagają Ksaweremu Radziwiłłowi w wykopaniu skarbu w pałacyku w Zatorach.
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
ze zbiorów Stefana Oberleitnera
Kategoria:Polskie odznaczenia wojskowe Kategoria:Polskie odznaczenia niepaństwowe Kategoria:Sejm Królestwa Polskiego (powstanie listopadowe) Kategoria:Zakroczym