Zrzesz Kaszëbskô

Zrzesz Kaszëbskô (Kaszubska Więź) – najważniejsze czasopismo ruchu kaszubskiego, wychodzące pod tym samym tytułem w latach 1933–1939, 1945–1947 i 1992–1993. Skupiało wokół siebie kaszubskich działaczy społecznych, politycznych i kulturalnych, twórców i publicystów, reformatorów języka i pisowni kaszubskiej oraz kreatorów nowoczesnej idei kaszubskiej.

Historia Pierwszy numer „Zrzeszy Kaszëbskiej” ukazał się z datą 5 kwietnia 1933 r. w Gdyni. Założycielem jej był Aleksander Labuda, działacz Zrzeszenia Regionalnego Kaszubów, w pierwszych latach istnienia pisma najważniejsza postać kręgu „zrzeszińców”, skupionego wokół idei odrodzenia kulturalnego i społecznego Kaszub. „Zrzesz” miała tę ideę propagować, skupić i promować lokalną inteligencję oraz ożywić język kaszubski. Była drukowana częściowo po kaszubsku, w pisowni swoistej dla „zrzeszińców”, inspirowanej przez pomysły Aleksandra Majkowskiego.

W pierwszych miesiącach „Zrzesz Kaszëbskô” ukazywała się 2 razy w tygodniu, po czym stała się dwutygodnikiem, a od 1936 roku drukowano ją jako miesięcznik. Od siedemnastego numeru siedzibę redakcji przeniesiono do Kartuz. W latach 1934–1935 ukazały się łącznie tylko cztery numery pisma. Ostatni numer pierwszej edycji wyszedł w sierpniu 1939 r. Wydano ich ok. 120. Niekiedy dodawano do nich wkładkę literacką Chëcz.

Głównymi redaktorami przedwojennej „Zrzeszy” byli Aleksander Labuda, Jan Trepczyk, , Feliks Marszałkowski i Jan Rompski. Żądali równych praw dla Kaszubów na terenach przez nich zamieszkanych oraz uwzględniania ich opinii w sprawach ważnych dla regionu. Protestowali przeciw zarządzaniu Pomorzem przez przybyszy z Warszawy i obsadzaniu stanowisk przez ludzi z głębi kraju. Poglądy te uznawano za separatyzm i zwalczano. Pismo było konfiskowane, a redaktorzy skazywani na areszt i grzywny. Mimo przeciwności i oporu czynników rządowych, „Zrzesz Kaszëbskô” utrzymywała się na rynku prasy i w świadomości ludności kaszubskiej. Po wojnie wznowiono „Zrzesz” w Wejherowie z nową redakcją, w której znaleźli się Brunon Richert, Wiktor Wojewski, Bernard Szczęsny, Augustyn Westphal i ks. Franciszek Grucza. Pierwszy numer opublikowano z datą 4 października 1945 r. Z drugą edycją pisma współpracowali też jej dawni autorzy, m.in. Labuda i Szutenberg. Również dodawano do niej „Chëcz”. Aleksander Labuda znany był z cyklu ok. 200 historyjek „Gùczów mack gôdô”, które opublikował na łamach „Zrzeszy”.

W nowej rzeczywistości pismo miało niewielkie szanse na przetrwanie. Polityka władz tłumiła przejawy odrębności kulturalnej regionów i dążyła do ujednolicenia kraju i społeczeństwa. W ruchu kaszubskim nie było jednostek zdolnych oprzeć się ideologii partii komunistycznej, starano się też uciszać wybitniejszych działaczy oraz inwigilować środowisko. Wpływano na nakład i odbiór społeczny prasy lokalnej, zastępując ją propagandą kierowaną ze stolicy. „Zrzesz Kaszëbskô” traciła powoli czytelników i została zlikwidowano jesienią 1947 r. z powodu zadłużenia.

Legendę pisma próbował ożywić Edmund Kamiński, który po przemianach demokratycznych w Polsce wydał 6 numerów „Zrzeszy Kaszëbskiej” w Wejherowie w l. 1992-1993. Nie udało mu się wypracować wyraźnego profilu czasopisma ani zebrać zwartego zespołu redakcyjnego, nie zapewniono też pismu podstaw ekonomicznych oraz dystrybucji. Przeciwko były też władze Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego. Nieregularnie pojawiający się tytuł stał się tylko epizodem w dziejach zasłużonego organu, jakim była niewątpliwie „Zrzesz Kaszëbskô”.

Czasopismo było najdłużej istniejącym periodykiem na Kaszubach. Zasłużyło się w ożywieniu kulturalnym i społecznym Kaszub. Drukowało wartościowe przykłady literatury kaszubskiej, przypominało epizody z dziejów Pomorza, starało się popularyzować język kaszubski i reformować jego pisownię. Przed wojną stworzyło zarys programu politycznego i zgromadziło grono kilkunastu twórców i działaczy, którzy zaistnieli w historii idei kaszubskiej XX wieku. Obecnie najważniejszym magazynem kaszubskim jest ukazująca się od 1963 r. „Pomerania”.

Przypisy

Bibliografia L. Bądkowski, Zarys historii literatury kaszubskiej, Gdańsk 1959, 2006 F. Neureiter, Geschichte der Kaschubische Literatur, München 1978, 1991 R. Ostrowska, I. Trojanowska, Bedeker kaszubski, Gdańsk 1963, 1974, 1979 (krótki życiorys) F. Neureiter, Historia literatury kaszubskiej. Próba zarysu, Gdańsk 1982 A. Bukowski (opr.), Literatura polska, t. I-II, Warszawa 1984-85 J. Drzeżdżon, „Współczesna literatura kaszubska 1945-1980”, Warszawa 1986 T. Bolduan, Nie dali się złamać. Spojrzenie na ruch kaszubski 1939-1995, Gdańsk 1996 T. Bolduan, Nowy bedeker kaszubski, Gdańsk 1997, 2002 J. Treder i in., Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów, Gdańsk 1999 J. Kutta, Druga Rzeczpospolita i Kaszubi 1920-1939, Bydgoszcz 2003 I. Joć, M. Adamkowicz, http://www.miesiecznikpomerania.pl/historia

Kategoria:Czasopisma w języku kaszubskim Kategoria:Czasopisma w języku polskim Kategoria:Czasopisma wydawane od 1933 Kategoria:Czasopisma wydawane do 1993 Kategoria:Niewydawane czasopisma polskie Kategoria:Prasa kaszubska w Polsce