Wyzwolenie – stan będący celem rozwoju duchowego w tych tradycjach hinduistycznych, które dążą do uwolnienia od cykliczności sansary, prawa karmana zmuszającego do ponownej inkarnacji na Ziemi i doświadczanego tutaj cierpienia materialnej egzystencji. To zanik stanu zniewolenia wynikłego z uwięzienia jaźni w materii. Stan wyzwolenia można określać jako przejście ponad uwikłania w nierzeczywistość i iluzje maji lub prakryti. Osiągnięcie wyzwolenia przez hinduistę jest równoznaczne z przekroczeniem kondycji inkarnowanej istoty ludzkiej i uzyskaniem innej (doskonalszej jakościowo) relacji z religijnym ideałem. Wiedzę: jaka jest droga dojścia do tego celu, jaki będzie charakter tej wzajemnej relacji (służba, roztopienie, zjednoczenie itd.), jakiej natury istota (isztadewata, Purusza, Absolut itd.) będzie jej adresatem, rozliczne nurty w łonie hinduizmu precyzują w sposób odmienny, sobie właściwy. Ta wielość dróg dojścia zrodziła mnogość określeń celu, jak i nazw dla tych, którzy tam dotarli. Doktryny dróg prowadzących do wyzwolenia bazują na tezie, iż każdy czyn dowolnej istoty (tak ludzkiej, jak i boskiej) wywołuje skutek o określonej wartości moralnej i że istoty muszą doświadczyć owoców wszystkich swoich działań. Muszą więc doświadczyć też całości skutków swoich indywidualnych dążeń do religijnego ideałuEwa Kopt, Cywilizacja Zachodu a problem postrzegania odmienności w islamie i hinduizmie, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2004, ..
Wiedza o wyzwoleniu Pouczenia traktujące o wyzwoleniu zawierają dzieła zaliczane do klasy mokszaśastra. Zalicza się do nich: wedy, upaniszady, brahmany, tantry oraz liczne gity, purany i sutry.
Możliwość osiągnięcia wyzwolenia za życia Tradycje głoszące możliwość wyzwolenia w ciele fizycznym: sankhja (Sankhjakarika) joga (Jogasutry) adwajtawedanta upaniszady Bhagawadgita i Asztawakragita Wedantasutry baulowie
Tradycje zaprzeczające możliwości całkowitego wyzwolenia za życia: njaja mimansa
Proces osiągania wyzwolenia Wyzwolenie natychmiastowe i stopniowe Najogólniejszy podział sposobów osiągnięcia wyzwolenia (mukti), wskazuje na dwie możliwości: sadjamukti – ścieżka bezpośrednia, prowadząca do bezpośredniego wyzwolenia kramamukti – ścieżka stopniowa, prowadząca ku ostatecznemu celowi poprzez kolejne etapy.
Dzieło Bryhatkhećariprakaśa Ballala, będące komentarzem do tekstu Khećariwidja, nazywa te dwie możliwości jako: kewalamukti (odnośnie do nagłego zdarzenia) kramamukti (odnośnie do wyzwolenia przebiegającego stopniowo).
Etapowanie w systemach saguna W systemach saguna dążących do realizacji wyzwolenia poprzez osobowego Boga, gdzie Najwyższa Istota to Iśwara lub forma sagunabrahmana, ma miejsce proces stopniowy.
Cztery etapy wyzwolenia wyznawców Śiwy wymienia Śankara w hymnie Fala szczęścia Śiwy.
Pięciostopniowy proces wyzwolenia: saryszti, salokja, samipja, sarupja, sajudźja według tradycji Śriwidja przedstawia Adi Śankara w hymnie Fala Piękna (Saundaryalahari). Etap ostatni, nieustającego nieprzemijającego szczęścia wyzwolenia osiąga wielbiciel, który dotarłszy drogą suszumnanadi do sahasrary, zrealizował tam stan kaiwalji (jedyność), wobec rezydujących w tej ćakrze, pozostających w unifikacji Śiwy i Śakti.
Jogasutry – opisują stopniową drogę jogi, jako osiąganie kolejnych rodzajów samadhi
Metody Stosownie do nauk doktrynalnych danej tradycji duchowej (sampradaja) lub świętego, możliwe jest osiągnięcie celu wieloma metodami (marga – droga). Ta wielość możliwości odpowiedzialna jest za istnienie wielu nurtów hinduizmu, odmiennych systemów jogi czy akceptacje niespójności pomiędzy naukami hinduistycznych nauczycieli. Przykładowe koncepcje:
dewajana (droga bogów, droga dew) – droga prowadząca osoby przestrzegające zalecenia religijne Wed do nieba dew, by na następnym etapie uwolnili się całkowicie z niewoli samsary.
kramamukti – we wczesnych upaniszadach uzyskiwanie wyzwolenia metodą odpowiadającą podążaniu drogą bogów określane jest jako kramamukti (stopniowe wyzwolenie). Jednocześnie wskazuje się tam też możliwość sadjomukti (natychmiastowego wyzwolenia wytworzonego samoistnie – bez zewnętrznej pomocy) dla jednostek zdolnych do utrzymania postawy szczególnie intensywnego wyrzeczenia. sadjomukti – samoistnie wytworzone wyzwolenie poprzez dźńanę, która posiada dwa znaczenia: sarwarupadźńana (absolutna świadomość będąca celem końcowym) i krijadźńana (procesy intelektualne jako środki wspierające cel końcowy)
karmamarga – głosząca wyzwolenie poprzez bezinteresowne (całkowicie nieegoistyczne) działania * bhaktimarga – najwyższą moc wyzwalającą upatruje w oddaniu Bogu (proces bhakti)
według Śiwasutr wyzwolenie można osiągnąć poprzez jeden z trzech sposobów: śambhawa upaja – wchłonięcie w świadomość Śiwy śakta upaja – percepcja Istoty, która zamanifestowała wszechświat # anawa upaja – sadhany i rytuały jogiczne
ćetjamuktata – droga umysłowego wyzwolenia. To metoda dźńanajogi objaśniana w dziele Jogawasisztha przypisywanemu Walmikiemu, twórcy Ramajany.
arćirmarga – wskazywana w Upaniszadach „droga blasku”, z której nie przechodzi się do kolejnej inkarnacji
Odmiany stanu wyzwolenia Rodzaje wyzwolenia Muktikopaniszad opisuje następujące rodzaje wyzwolenia: salokja – bezcielesny jogin rezydujący w brahmaloce w błogości, bliski Brahmie, postrzegający Go wszędzie we wszechświecie sarupja – jogin zrównany z formą Brahmy, tożsamy samipja – bliskość nieznająca przeszkód w zbliżeniu sajudźja – jedność z Brahmą osiągnięta poprzez samadhi powodująca kompletną identyfikację.
Bhagawatapurana (III.29.13): sajudźja salokja sarupja sarszti samipja
Dźiwa Goswamin antar – jedynie wewnętrzne doświadczenie bahis – zewnętrzne doświadczenie Bhagawana
Poglądy na różnice w jakości stanu końcowego Ramanudźa głosił pogląd o istnieniu tylko jednego rodzaju mukti doświadczanego przez różnych wyzwolonych Nimbarka i Ćajtanja uznawali możliwość doświadczania stanu wyzwolenia na różne sposoby Madhwa wskazywał na gradację pozycji wyzwolonych dusz i wynikające z tego różnice w odczuwaniu błogości. Rozróżniał cztery rodzaje wyzwolenia dostępne dla bhaktów i piąty (sarszti) przynależny jedynie dewom (istotom niebiańskim). Komentując rodzaje wyzwolenia Bhagawan Ramana Mahariszi objaśnia, iż nie ma różnic w jakości doświadczenia tego, który odszedł do brahmaloki metodami dewajany i tam osiągnął wyzwolenie, oraz mahatmy (wyzwolonego w chwili śmierci) i dźiwanmukty (wyzwolonego za życia).
Droga po wyzwoleniu
Niektóre systemy hinduistyczne nie uważają, że moksza to najwyższy cel istoty ludzkiej. Dla nich to dopiero brama. Przykładami mogą być śajwasiddhanta i wisznuizm bhagawatówNiektóre aspekty filozofii wira-śiwaitów, Gopinath Kaviraj, przeł. Stefan Ziembiński, redakcja Karina Babkiewicz, Biblioteka Jogi. Zbiór tekstów filozoficznych, dostęp 2024.01.09
Filozofia nathów wskazuje na ważność osiągnięcia paramukti ("wyższego wyzwolenia"), jako drugiego stopnia wyzwolenia. Zajść ono może po stopniu pierwszym, będącym stanem dźiwanmuktyFilozofia nathów, Gopinath Kaviraj, przeł. Stefan Ziembiński, redakcja Karina Babkiewicz, Biblioteka Jogi. Zbiór tekstów filozoficznych, dostęp 2024.01.09.
Pośrednie i bezpośrednie przyczyny wyzwolenia anubhawa – akt intuicyjnego rozpoznania tożsamości własnej jaźni (atmana) i Brahmana. Według Śankary, doświadczenie to poprzedzają: panditja – stan nauki balja – stan dziecięcej prostoty muni – stan milczącego ascety
anubhuti – wniknięcie w swoją jaźń (atmana) widja – wiedza usuwająca błędne poznanie i niewiedzę (awidja) dźńana – poprzez bezpośrednie poznanie swojej jaźni jako atmana identycznego z brahmanem pradźńa w ujęciu Jogasutr Patańdźalego to czynnik bezpośrednio powodującym wyzwolenie u jogina. Źródłem pradźńi jest wiwekakhjati (poznanie rozróżniające). brahmadhjana (jako urzeczywistnienie jakości sat-ćit-ananda) – uwalnia człowieka od konieczności inkarnacji
mahawakja – realizacja stanu opisywanego mantrami Upaniszad sajudźja – stan jogi z osobową formą boga
łaska Wisznu – zdaniem dwajtawedanty Madhwy dźiwa jedynie zdobywa zdolność do mokszy, która nadchodzi jako akt łaski ze strony Wisznu po opanowaniu wiedzy świętych ksiąg i umiejętności nieprzerwanej medytacji
łaska Śiwy (prasada) – opisana w Iśwaragicie jako przynosząca wygaszenie nirwana na drodze praktyki ośmiostopniowej asztangajogi
łaska Rudry umożliwiała osiągnięcie wyzwolenia sadhace tradycji paśupatów
budhjamana – gdy ta tattwa uświadomi sobie swą naturę (swarupa) jako transcendentną świadomość, staje się wolna (kewala)
iśwaranugraha (łaska Iśwary) pozwala joginowi, podążającemu poprzez suszumnanadi metodami dewajany (drogi dew), osiągnąć świat boga
mrytoddhara – pośmiertne rytuały kremacji i wybawienia, wyzwalający sakrament w tantryzmie
osiągnięcie ciała pranawy w siddhamardze
aweśa (owładnięcie), występująca jako rozwinięty stały stan posesji przez Mahabhajrawę, owocuje stanem końcowego wyzwolenia według doktryny kapalikówJudit Törzsök, Kapalikas, Brill’s Encyclopedia of Hinduism, 2011, t.III, s. 355–361
rozpoznanie tożsamości natury Śiwy i natury duszy (w doktrynie systemu pratjabhidźni)
Terminy hinduistyczne określające stan wyzwolenia amrytatwa - nieśmiertelność (w niebie) uzyskiwana przez ofiarnika drogą zasługi z rytuału ogniowego agnićajany według Tajttirijabrahmana|Tajttirijabrahmany mukti – w doktrynach upaniszad i wedanty
wimukti widehamukti moksza – (wyzwolenie) we wczesnej sankhji i wedancie oraz njai, waiśeszice, mimansie wimoksza kaiwalja – ostateczne wyzwolenie poprzedzone dharmameghasamadhi w jodze i sankhji
atmabodha – poznanie siebie jako poznanie atmana, następujące po usunięciu niewiedzy apawarga (trl. apavarga, uwalnianie) – uwalnianie poprzez postrzeganie właściwej natury widza
rudrasajudźjam – wyzwolenie jako zjednoczenie z Rudrą w systemie paśupatów
turija – czwarty stan turijaga – stan końcowy w nauczaniu ryszi Wasiszthy zawartym w Jogawasisztharamajana.
brahmanirwana – osiągnięcie absolutu-brahmana, najwyższe szczęście; w naukach Mahabharaty, Kryszny w Bhagawadgicie i późnych upaniszad„Brahmanirvāṇa versus nirvāṇa (nibbāna). Some remarks on the polemics with Buddhism in the Bhadavadgītā”, Szczurek Przemysław, Cracow Indological Studies, vol. IV-V (2002/2003) (Proceedings of the 2nd International Conference on Indian Studies), red. Renata Czekalska, Halina Marlewicz, Kraków 2003, s. 557,564,568. nirwana – oświecenie w tradycji buddyzmu i dźinizmu, termin sporadycznie używany w nauczaniu niektórych guru mahasamadhi – zakończenie bieżącej inkarnacji, kres życia powłoki fizycznej jednostki
parama gati (sansk. najwyższy stan) z kodeksu Manusmryti paramwiśram (najwyższe wyciszenie) – ramaicki spokój najwyższej miary (Banadas: Ubhajprabodhakramajan, księga siódma pt. Śanti khand)
patidaśa (stan Pana) – ‘najwyższe doświadczenie’ w naukach Śiwasutr atjantikapralaja (nieskończona pralaja) – rozpłynięcie jako ostateczne wyzwolenie z sansary, jeden z rodzajów pralaji opisywany w puranach
niwrytti (trl. nivṛtti, zaprzestanie). Przeciwieństwo osiągania ziemskich celów (prawrytti).
Terminy hinduistyczne określające wyzwolonego Wczesne upaniszady: dhira muni brahmawit juktatma atmasanstha mahatma (Wielki Duch) – osiągnie wyzwolenie w momencie śmierci ciała fizycznego, następuje wtedy połączenie z Jaźnią
Późne upaniszady: dźiwanmukta (Muktikopaniszad) – wyzwolony za życia
nitjamukta – odwiecznie wolny, nie potrzebujący inkarnacji w świecie ziemskim
Bhagawadgita: sthitapradźńa – umocniony w mądrości brahmabhuta muni jogajuktatma mukta – wolny
Jogasutry Patańdźalego: kaiwaljin ćaramadeha – ten, który (zredukował kleśa i) ma fizyczne ciało po raz ostatni (II.4, IV.7) siddhantin – osiąga wyzwolenie w chwili śmierci, stając się pełną emanacją wszechwiedzy i wszechmocy Śiwy
mokszarthin – ten, który pragnie osiągnąć mokszę (wyzwolenie)