Fundusze EOG i norweskie – finansowy wkład Islandii, Liechtensteinu i Norwegii w zmniejszanie nierówności społeczno-ekonomicznych w Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG) oraz w umacnianie stosunków dwustronnych z piętnastoma państwami członkowskimi UE, głównie z Europy Środkowej i Wschodniej. Ponadto Fundusze przyczyniają się do umacniania fundamentalnych wartości europejskich takich jak demokracja, tolerancja i praworządność.

Historia Powstanie Funduszy Fundusze EOG i norweskie są skutkiem porozumienia o EOG. Na mocy tego porozumienia Islandia, Liechtenstein i Norwegia stały się częścią rynku wewnętrznego UE, umożliwiającego swobodny przepływ towarów, usług, kapitału i osób w obrębie Unii Europejskiej. Porozumienie o EOG określa wspólne cele współpracy, jakimi są zmniejszenie nierówności społeczno-ekonomicznych w Europie oraz umocnienie współpracy między państwami Europy.

Od momentu wejścia w życie porozumienia o EOG Islandia, Liechtenstein i Norwegia przyczyniają się do postępu społeczno-gospodarczego w państwach członkowskich UE oraz EOG. Udostępniane środki finansowe nosiły kolejno nazwę Mechanizmu Finansowego (1994–1998), Instrumentu Finansowego (1999–2003), a obecnie znane są pod nazwą Funduszy EOG i norweskich (2004–2009, 2009–2014, 2014–2021). W latach 1994–2014 Norwegia, Islandia i Liechtenstein przekazały łącznie 3,3 mld euro w ramach programów udzielania funduszy. Dalsze środki w kwocie 2,8 mld euro udostępniono w okresie finansowania 2014-2021. Wielkość funduszy przekazywanych przez wyżej wymienione trzy państwa – darczyńców jest uzależniona od wielkości ich powierzchni oraz PKB. W związku z powyższym w okresie od 2014 do 2021 r. wkład Norwegii w finansowanie Funduszy EOG i norweskich wyniesie 97,7%, Islandii 1,6% zaś Liechtensteinu 0,7% funduszy.

Od 2004 r. istnieją dwa odrębne mechanizmy: Fundusze EOG oraz Fundusze norweskie. Fundusze EOG finansują wszystkie trzy państwa, tj. Islandia, Liechtenstein i Norwegia; zaś Fundusze norweskie finansuje wyłącznie Norwegia.

Mechanizm Finansowy 1994–1998 Mechanizm Finansowy 1994-1998 obejmuje Grecję, Irlandię, Irlandię Płn., Portugalię i Hiszpanię. Wsparto projekty w dziedzinie ochrony środowiska, edukacji i szkoleń oraz transportu. Poza wsparciem sięgającym 500 mln euro przyznano zniżkę w kwocie 1,5 mld euro na oprocentowanie pożyczek zaciąganych w Europejskim Banku Inwestycyjnym (EIB).1. Finlandia, Szwecja i Austria, które do 1994 r. były członkami EFTA, opuściły tę organizację i przystąpiły do UE. Komisja Europejska przejęła odpowiedzialność za wkłady tych trzech krajów w Mechanizm Finansowy 1994-1998.Sprawozdanie końcowe dotyczące Mechanizmu Finansowego 1994-1998

Instrument Finansowy 1999–2003 W okresie 1999–2003 Grecja, Irlandia, lrlandia Płn., Portugalia i Hiszpania otrzymały 119,6 mln euro z państw EFTA znajdujących się w EOG (Islandia, Liechtenstein i Norwegia). Wsparto projekty w dziedzinie ochrony środowiska, odnowy tkanki miejskiej, zmniejszenia zanieczyszczeń na obszarach miejskich, ochrony dziedzictwa kulturowego, transportu, edukacji i szkoleń oraz badań akademickich. Ok. 93% funduszy wydano na projekty dotyczące ochrony środowiskaSprawozdanie końcowe dotyczące Instrumentu Finansowego 1999-2003.

Fundusze EOG i norweskie 2004–2009 W 2004 r. do UE i do EOG przystąpiło dziesięć nowych państw – Cypr, Czechy, Estonia, Węgry, Łotwa, Litwa, Malta, Polska, Słowacja i Słowenia. Rozszerzenie wymagało znacznego wzrostu wkładów na programy przeznaczone na cele spójności europejskiej. Rozwój społeczno-ekonomiczny większości nowych państw członkowskich był znacznie poniżej średniego poziomu dla UE.

W okresie 2004–2009 oferta Funduszy EOG i norweskich opiewała na kwotę 1,3 miliarda euro. Fundusze EOG (672 mln euro) wsparły 15 państw beneficjentów z Europy Środkowo-Wschodniej. W ramach Funduszy norweskich wsparto dodatkową kwotą 567 mln euro dziesięć państw, które przystąpiły do UE w 2004 r.

Prócz tych dwóch mechanizmów Norwegia przeznaczyła 68 mln euro na dwustronne norweskie programy współpracy z Bułgarią i Rumunią, gdy te dwa państwa przystąpiły do UE w 2007 r.

Jako największy darczyńca Norwegia przekazała blisko 97% całkowitego finansowania w okresie 2004-2009. mały

Obszary wsparcia W okresie 2004 – 2009 w ramach Mechanizmu Finansowego EOG i norweskiego finansowanie przyznano 1 250 projektom. Projekty te były finansowane w ramach następujących obszarów wsparcia:

Środowisko naturalne i zrównoważony rozwój Zachowanie europejskiego dziedzictwa kulturowego Społeczeństwo obywatelskie Schengen i wymiar sprawiedliwości Opieka zdrowotna i opieka nad dziećmi Budowanie sprawności instytucjonalnej i rozwój zasobów ludzkich Badania i stypendia akademickie Współpraca regionalna i transgraniczna Budowanie sprawności instytucjonalnej

Współpraca Więcej niż jeden na pięć wspieranych projektów był projektem partnerskim realizowanym pomiędzy podmiotami z państw beneficjentów a Islandią, Liechtensteinem lub Norwegią.

Rezultaty W dokumencie Przegląd końcowy Funduszy EOG i norweskich 2004-2009 stwierdza się, że „Fundusze EOG i norweskie przewidziane na okres 2004-2009 przyczyniły się do zmniejszenia nierówności w Europie […] i zapewniły znaczące korzyści na poziomie lokalnym” (Sprawozdanie końcowe, Nordic Consulting Group, styczeń 2012).

Fundusze EOG i norweskie 2009–2014 Kwota Funduszy przeznaczona na lata 2009-2014 wyniosła 1,8 mld euro. Fundusze EOG (993,5 mln euro), współfinansowane przez Islandię (3%), Liechtenstein (1%) i Norwegię (96%), były dostępne w 16 państwach. Fundusze norweskie (804,6 mln euro), finansowane wyłącznie przez Norwegię, były dostępne w 13 państwach, które przystąpiły do UE po 2003 r. Hiszpania otrzymała przejściowo finansowanie w latach 2009-2014. Po przystąpieniu do UE w roku 2013, Chorwacja stała się członkiem EOG w 2014 r., a co za tym idzie, stała się beneficjentem Funduszy EOG i norweskich.

Tabela 1. Finansowanie w ramach Funduszy EOG i norweskich w latach 2009-2014 (EUR) PaństwoFundusze EOGFundusze norweskieRazem% wydatków kwalifikowalnych *Bułgaria78 600 00048 000 000126 600 00079,49%Chorwacja5 000 0004 600 0009 600 00063,33%Cypr3 850 0004 000 0007 850 00096,38%Czechy61 400 00070 400 000131 800 00084,13%Estonia23 000 00025 600 00048 600 00097,12%Grecja63 400 000063 400 00086,28%Węgry70 100 00083 200 000153 300 00057,76%Łotwa34 550 00038 400 00072 950 00087,66%Litwa38 400 00045 600 00084 000 00095,26%Malta2 900 0001 600 0004 500 00098,76%Polska266 900 000311 200 000578 100 00091,69%Portugalia57 950 000057 950 00090,51%Rumunia190 750 000115 200 000305 950 00082,21%Słowacja38 350 00042 400 00080 750 00079,80%Słowenia12 500 00014 400 00026 900 00091,37%Hiszpania45 850 000045 850 00089,46%Razem993 500 000804 600 0001 798 100 00085,11% * % poniesionych wydatków kwalifikowalnych. Dane aktualne na dzień 5 września 2019 r. mogą się zmienićPrzegląd końcowy Funduszy EOG i norweskich 2009-2014, szybka ocena: sprawozdanie końcowe, marzec 2019..

Obszary wsparcia mały|Wykres 3. Fundusze alokowane wg sektorów priorytetowych W latach 2009–2014 wsparcie w ramach Funduszy EOG i norweskich zapewniono w dziewięciu sektorach priorytetowych (sp) i 32 obszarach programowych (op), co przedstawia Tabela 2. Fundusze alokowane na każdy sektor priorytetowy pokazano na wykresie poniżej.

Tabela 2. Sektory priorytetowe (sp) i obszary programowe (op) finansowane w ramach Funduszy EOG i norweskich w latach 2009-2014 Fundusze EOGFundusze norweskieOchrona środowiska i zarządzanie nim

Zintegrowane zarządzanie wodami morskimi i śródlądowymi

Bioróżnorodność i usługi dla ekosystemów

Monitorowanie środowiska oraz zintegrowane planowanie i kontrola

Ograniczanie substancji niebezpiecznychWychwytywanie i składowanie dwutlenku węgla

Wychwytywanie i składowanie dwutlenku węglaZmiana klimatu i energia odnawialna

Energooszczędność

Energia odnawialna

Adaptacja do zmian klimatu

Sektor morski

Badania i technologie związane ze środowiskiem i zmianą klimatuInnowacyjne zielone technologie

Innowacyjne zielone technologieSpołeczeństwo obywatelskie

Fundusze dla organizacji pozarządowychGodna praca i dialog trójstronny

Globalny fundusz na rzecz godnej pracy i dialogu trójstronnegoWymiar sprawiedliwości i sprawy wewnętrzne

Przemoc domowa i ze względu na płeć

Współpraca Schengen i walka z międzynarodową przestępczością zorganizowaną, w tym handel żywym towarem i mobilne grupy przestępcze

Rozwój sprawnego wymiaru sprawiedliwości i współpraca

Służby penitencjarne, w tym inne środki karne niż pozbawienie wolności

Wymiar sprawiedliwości i sprawy wewnętrzneRozwój społeczno-ludzki

Zagrożone dzieci i młodzież

Lokalne i regionalne inicjatywy mające na celu zmniejszenie nierówności narodowych oraz promocję aktywizacji społecznej

Publiczne inicjatywy zdrowotne

Upowszechnianie równości płci i promocja filozofii równowagi w pracy i życiu osobistym

Ramy instytucjonalne w sektorze azylowym i migracyjnymRozwój społeczno-ludzki

Sprawne instytucje i współpraca instytucjonalna pomiędzy państwem beneficjentem a norweskimi instytucjami publicznymi, władzami lokalnymi i regionalnymi

Współpraca transgraniczna

Inicjatywy w zakresie zdrowia publicznego

Upowszechnianie równości płci i promocja filozofii równowagi w pracy i życiu osobistymOchrona dziedzictwa kulturowego

Zachowanie i rewitalizacja dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego

Promocja różnorodności w kulturze i sztuce w ramach europejskiego dziedzictwa kulturowegoBadania i stypendia

Prowadzenie badań w sektorach priorytetowych

StypendiaBadania i stypendia

Współpraca dwustronna w zakresie badań

Dwustronny program stypendiów Źródło: Blue Book 2009-2014

Współpraca Współpraca w ramach programów i projektów bilateralnych stanowi arenę wymiany wiedzy, wzajemnego uczenia się najlepszych praktyk oraz opracowywania wspólnej polityki. W okresie finansowania 2009-2014 zaangażowanych było dwudziestu trzech partnerów programowych darczyńców (DPP) (20 z Norwegii, 2 z Islandii i 1 z Liechtenstein). Ponadto w kilku programach Rada Europy liczyła się jako partner programowy darczyńców.

Partner programowy darczyńcy był zaangażowany w ponad 30% z 7 000 projektów finansowanych w tym okresie. W projektach brało udział prawie 1 000 partnerów z państw darczyńców (780 z Norwegii, 185 z Islandii, 11 z Liechtensteinu).

Rezultaty Dokument pt. Przegląd końcowy Funduszy EOG i norweskich 2009-2014 rzuca światło na wsparcie w ramach Funduszy w 16 państwach członkowskich UE.

Fundusze EOG i norweskie w okresie 2014–2021 Kwota dostępna w ramach Funduszy na okres 2014–2021 wynosi 2,8 mld euro. Fundusze EOG (1,55 mld euro) pochodzą z Islandii (3%), Liechtensteinu (1%) i Norwegii (96%) i są dostępne dla wszystkich 15 ww. państw. Fundusze norweskie (1,25 mld euro) pochodzą wyłącznie z Norwegii i są dostępne dla trzynastu państw członkowskich, które przystąpiły do UE po roku 2003. Wkład darczyńców zależy od produktu krajowego brutto (PKB) każdego z nich.

Obszary wsparcia mały|Wykres 1. Całkowita alokacja Funduszy EOG 2014-2021 mały|Wykres 2. Całkowita alokacja Funduszy norweskich 2014-2021 Pięć sektorów priorytetowych (sp) i powiązane 23 obszary programowe finansowane w okresie 2014-2021 odzwierciedlają priorytety określone w ‘Strategii Europa 2020’ – dziesięcioletniej strategii Unii Europejskiej na rzecz inteligentnego, zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu – jak również stanowią odzwierciedlenie 11 celów polityki spójności UE. Środki z Funduszy przeznaczane są na wzrost i tworzenie miejsc pracy, działania związane ze zmianą klimatu oraz przechodzeniem na zieloną energię, przy równoczesnym zmniejszaniu ubóstwa i wykluczenia społecznego. Ponadto programy promują współpracę dwustronną i międzynarodową.