Antoni Purtal ps. „Szczerba”, „Janek” (ur. 12 czerwca 1895 w folwarku Roskosz w gminie Kąkolewnica w powiecie radzyńskim, zm. 17 marca 1943Ta data pochodzi z aktu zgonu wystawionego przez administrację obozu. Nie wiadomo na podstawie jakich źródeł M. Nartonowicz-Kot w swojej pracy Polski ruch socjalistyczny w Łodzi w l. 1927–1939, Łódź 2001, s. 87 oraz Romuald Kaczmarek w swoim obszernym artykule dot. A. Purtala Zamach na Schultzego (w: „Mówią Wieki” nr 2 z 2008 r, s. 25) podają 30 maja 1943 roku. w niemieckim obozie koncentracyjnym Auschwitz w Oświęcimiu) – działacz PPS, członek i uczestnik zamachów Pogotowia Bojowego PPS. Uczestnik I i III powstania śląskiego. Z pierwszego zawodu stolarz. Potem drukarz i dziennikarz. Radny, pracownik samorządowy, członek zarządu miasta i wiceprezydent Łodzi w 1939. Podczas okupacji niemieckiej w czasie II wojny światowej organizator działalności podziemnej PPS-WRN. Więzień obozów koncentracyjnych.
W podziemnej PPS Antoni Purtal był synem robotnika folwarcznego Mateusza i Marii z domu Zajączkowskiej. Ukończył trzyoddziałową szkołę elementarną w Siedlcach. W latach międzywojennych uzupełnił wykształcenie do poziomu wymaganego od urzędników państwowych. W 1905 przybył wraz z rodzicami do Łodzi, gdzie rozpoczął praktykę stolarską. W lipcu 1914 otrzymał dyplom czeladniczy i rozpoczął pracę w zakładzie stolarskim Goldberga. Pod koniec 1915 przystąpił wraz z bratem Janem do Polskiej Partii Socjalistycznej.
Początkowo organizował w mieszkaniu rodziców zebrania robotników drzewnych. Na polecenie władz okręgowych PPS, od czerwca 1916, w pałacyku fabrykanta Roberta Schweikerta przy ul. Nowo-Spacerowej (ob. al. Kościuszki) 81 (gdzie jego ojciec był portierem) zorganizował tajną drukarnię PPS. W pracę drukarni zaangażowani byli również jego rodzice i rodzeństwo.
W 1917 wstąpił do Pogotowia Bojowego PPS. Do lipca 1918 był Instruktorem okręgowym (dowódcą) Okręgu Pogotowia Bojowego PPS w Łodzi. Był chorążym sztandaru PPS w czasie demonstracji 1 maja 1917 która została zatrzymana przez policję, a następnie przerodziła się w walkę uliczną PPS z oddziałami niemieckimi. W tym czasie Purtal wraz z bratem uczestniczył w organizowaniu Związku Zawodowego Robotników Przemysłu Drzewnego. Razem zostali wybrani do zarządu związku. Był również współpracownikiem warszawskiego pisma PPS „Jedność Robotnicza” redagowanego przez Feliksa Perla i Mieczysława Niedziałkowskiego.
Pod koniec 1917 na polecenie Okręgowego Komitetu Robotniczego PPS podjął się organizacji większej tajnej drukarni z uwagi na zwiększające się potrzeby wydawnicze PPS. W tym celu w grudniu wynajął lokal przy ulicy Pańskiej (ob. S. Żeromskiego) 77 pod pozorem otwarcia warsztatu stolarskiego. W tej drukarni, która ruszyła od początku 1918, drukowano organ Łódzkiego Okręgowego Komitetu Robotniczego „Łodzianin” oraz inne pisma PPS i POW. W nocy z 25 na 26 lipca 1918 drukarnia została przypadkowo odkryta przez patrol policji niemieckiej. W czasie ucieczki Purtal oraz Jan Andrzejczak „Pawłowski”, zabili w swojej obronie dwóch ścigających ich policjantów. Następnego dnia otrzymali od przewodniczącego łódzkiego OKR PPS Aleksandra Napiórkowskiego fałszywe paszporty. Purtal pod nazwiskiem „Aleksander Zajączkowski” udał się do Warszawy.
W Warszawie znalazł się pod dowództwem komendanta Sztabu Bojowego Pogotowia Bojowego PPS Józefa Korczaka. Na jego polecenie 1 października 1918 wraz z Czesławem Trojanowskim dokonał zamachu na dr. Ericha Schultze, naczelnika niemieckiej policji politycznej w Warszawie. Pierwszy strzelał Purtal powalając komisarza na chodnik, następnie Trojanowski oddał dwa strzały do leżącego. Schultze został zabityRomuald Kaczmarek, Zamach na Schultzego, „Mówią Wieki”. 2008, nr 2, s. 23–24.. Za tę akcję, 11 listopada 1921, Antoni Purtal został odznaczony, jako pierwszy cywil w II Rzeczypospolitej, przez Józefa Piłsudskiego Orderem „Virtuti Militari” V klasy. Po ukończeniu kursu instruktorów bojowych, został w listopadzie skierowany do Lublina.
13 listopada 1918 w trakcie demonstracji PPS na rzecz wsparcia rządu Ignacego Daszyńskiego, obok: Mieczysława Mańkowskiego, Józefa Korczaka, Karola Andersa, Haliny Chełmickiej, Zygmunta Zaremby i Tadeusza Szturm de Sztrema znalazł się w delegacji, która za zgodą Józefa Piłsudskiego zawiesiła czerwony sztandar Pogotowia Bojowego PPS na wieży Zamku Królewskiego w WarszawieArtur Leinwand, Tadeusz Szturm de Sztrem, PWN, Warszawa 1987, s. 40..
W listopadzie 1918 wrócił do Łodzi. Tu został członkiem Milicji Ludowej, gdzie kierował w jej strukturach sekcją wywiadowczą. W maju rozpoczął pracę w łódzkim samorządzie. W sierpniu 1919 walczył jako ochotnik w I powstaniu śląskim. W trakcie powstania pojmał w Katowicach i przewiózł przez granicę niemieckiego szpiega Wielowiejskiego.
Brał udział w szkoleniach wojska i PPS ochotników do walk na Śląsku. Według jednej z hipotez Romualda Kaczmarka – w 1920 Purtal w ramach Związku Obrońców Ojczyzny służył w I Oddziale Partyzanckim na tyłach armii bolszewickiej w okolicach GrodnaRomuald Kaczmarek, List w sprawie artykułu o Antonim Purtalu, „Przegląd Nauk Historycznych”, R. 5, 2006, nr 2(10), s. 314.. W 1921 wziął również udział w walkach III powstania śląskiego w ramach dywersyjnej „Grupy Destrukcyjnej Wawelberga”.
W organizacji łódzkiej PPS W okresie międzywojennym przez wiele lat kierował komitetem dzielnicy PPS „Koziny” w Łodzi. Od października 1923 w składzie Okręgowego Komitetu Robotniczego w Łodzi. Od 1927 do 1931 wiceprzewodniczący łódzkiego OKR, w 1931 i w 1933 przejściowo przewodniczący OKR. Od 1926 do 1928 pełnił funkcję zastępcy członka Centralnego Sądu Partyjnego PPS, zaś w latach 1928–1932 był członkiem Rady Naczelnej PPS.
W 1923 współorganizował oddział łódzki Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego. W okresie 1929–1931 był komendantem Milicji PPS. W 1928 był członkiem Komitetu Budowy Domów Robotniczych oraz członkiem, jury konkursowego na projekt domów. Działania te doprowadziły do powstania Osiedla im. Józefa Montwiłła-Mireckiego. Z ramienia PPS był również członkiem zarządu łódzkiej Kasy Chorych od 1924 do 1928.
W 1929 przewodniczył Robotniczemu Towarzystwu Przyjaciół Dzieci w Łodzi. W tym czasie opublikował w piśmie „Niepodległość” swoje wspomnienia z okresu działalności w Pogotowiu Bojowym PPSZamach na naczelnika niemieckiej policji politycznej dr Ericha Schultzego w Warszawie, „Niepodległość”, t. V, 1932, zeszyt 2(10); oraz Drukarnia konspiracyjna w Łodzi w okresie okupacji niemieckiej (VI 1916-VII.1918), „Niepodległość”, t. X, 1934..
Działał też w Towarzystwie Abstynentów „Przyszłość” oraz Resursie Rzemieślniczej w Łodzi.
Działacz samorządowy w Łodzi Od listopada 1927 był radnym Rady Miejskiej w Łodzi III kadencji. Tu pełnił funkcję ławnika (członka zarządu) kierującego wydziałem opieki społecznejKsięga pamiątkowa dziesięciolecia Samorządu Miasta Łodzi: 1919–1929, Łódź 1930.. W 1928 przewodniczył komisji gospodarczej Rady Miejskiej. Reprezentował miasto na zebraniu Związku Miast Polskich w 1929. Od grudnia 1929 był zastępcą Miejskiego Komitetu Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego. Od 1930 reprezentował łódzką Radę w Państwowej Radzie Opieki Społecznej.
Ponownie wybrany do Rady Miejskiej IV kadencji w 1931. Od 1933 pełnił funkcję kierownika w Wydziale Wojskowym, zaś w 1935 powołano go na stanowisko kierownika Wydziału Gospodarczego łódzkiego Magistratu. Reprezentował miasto w radzie nadzorczej Gazowni Miejskiej oraz był członkiem Zarządu Kolei Elektrycznej Łódzkiej (tramwaje miejskie). W 1937 reprezentował miasto w zarządzie Giełdy Zbożowo-Towarowej. 8 lutego 1939 po wyborze Jana Kwapińskiego na prezydenta Łodzi, został wraz z Arturem Walczakiem i Arturem Szewczykiem wybrany na funkcję wiceprezydenta miasta. Sprawował nadzór nad wydziałami: oświaty i kultury, opieki społecznej, zdrowia publicznego, gospodarczym, wojskowym. Od marca 1939 przewodniczył również Komisji Dyscyplinarnej I instancji.
Przed wybuchem wojny wspólnie z Tadeuszem Sztrum de Sztremem organizował grupy dywersyjne PPS na wypadek wojnyArtur Leinwand, Tadeusz Szturm de Sztrem, Warszawa 1897, s. 114..
Organizator PPS-WRN Po wybuchu wojny, w pierwszych dniach września 1939, został ewakuowany wraz z całym urzędem na wschód. W Zaleszczykach zrezygnował z przekroczenia granicy i wraz z rodziną przedostał się 22 października do Warszawy. Poszukiwany przez Gestapo, posługiwał się fałszywymi dokumentami – po zmarłym emerycie – na nazwisko „Jan Bogon”. Zapuścił brodę i chodził o lasceRomuald Kaczmarek, List w sprawie artykułu o Antonim Purtalu, „Przegląd Nauk Historycznych”, R. 5, 2006, nr 2(10), s. 317.. Od grudnia 1939 kierował okręgiem Warszawa-Podmiejska PPS-WRN oraz kierował warszawskim okręgiem Gwardii Ludowej WRN.
Aresztowanie i śmierć thumb|Zdjęcie, na podstawie którego A. Purtal został rozpoznany na Pawiaku 3 czerwca 1942 został przypadkowo aresztowany w mieszkaniu żony Mariana Malinowskiego. Funkcjonariusze Gestapo z uwagi na brodę sądzili początkowo, że schwytali Tomasza ArciszewskiegoAdrian Uljasz, Antoni Purtal (1895-1943), pseudonimy „Szczerba”, „Janek” – działacz łódzkiej PPS, „Przegląd Nauk Historycznych”, R. 3, 2004, nr 1(5), s. 101.. Został osadzony na Pawiaku i w toku śledztwa rozpoznany jako „od dawna poszukiwany przez łódzkie Gestapo Antoni Purtal”. Do rozpoznania przyczynił się aresztowany działacz łódzkiej PPS i konspiracyjnej organizacji Polscy Socjaliści Henryk WachowiczTaką wersję na podstawie swoich analiz przedstawia Romuald Kaczmarek, [w:] Zamach na Schultzego, „Mówią Wieki”, 2008, nr 2, s. 25.Romuald Kaczmarek, List w sprawie artykułu o Antonim Purtalu, „Przegląd Nauk Historycznych”, R. 5, 2006, nr 2(10), s. 317–318.Romuald Kaczmarek, Drugi list w sprawie publikacji o Antonim Purtalu, „Prawa Łódź”, cz. 1, 30 X 2019 http://prawalodz.pl/drugi-list-1 [dostęp 24 IV 2022]; cz.2, 31 X 2019 http://prawalodz.pl/drugi-list-w-sprawie-publikacji-o-antonim-purtalu---cz-ii [dostęp 24 IV 2022] ; cz. 3, 1 XI 2019 http://prawalodz.pl/drugi-list-w-sprawie-publikacji-o-antonim-purtalu---cz-iii [dostęp 24 IV 2022].Leszek Olejnik, Antoni Purtal (1895-1943). Karty z życiorysu, [w:] Łódzcy bohaterowie 1918 roku, pod red. W, Jarno i P. Waingertnera, Łódź 2018, s. 159–187..
Denuncjator poradził zgolić brodę Purtalowi i porównać twarz ze zdjęciem zamieszczonym w artykule Purtala w piśmie „Niepodległość”.
17 stycznia 1943 został wywieziony do obozu na MajdankuDomańska Regina, Pawiak, więzienie gestapo. Kronika 1939-1944, Warszawa 1978, s. 282. w dużym transporcie ok. 1200 mężczyzn i 311 kobietW bazie więźniów KL Majdanek brak informacji o nim, ponieważ większość dokumentacji z okresu funkcjonowania KL Lublin/Majdanek została zniszczona na rozkaz władz obozowych tuż przed ostateczną likwidacją obozu. Znaczną część ocalałych dokumentów znalezionych na terenie Majdanka zabrali radzieccy funkcjonariusze, którzy pracowali w ramach Komisji Polsko-Sowieckiej do zbadania zbrodni popełnionych na Majdanku, i wywieźli po zakończeniu prac tejże komisji do archiwów w dawnym ZSRR. Obecnie są one przechowywane w Centralnym Archiwum Państwowym Federacji Rosyjskiej w Moskwie oraz w archiwum Muzeum Medycyny Wojennej w Sankt Petersburgu (wg informacji Archiwum Muzeum KL Majdanek).. W obozie był ponoć jednym z członków konspiracyjnej grupy samopomocowej PPS. Według Romualda KaczmarkaRomuald Kaczmarek, Zamach na Schultzego, [w:] „Mówią Wieki” nr 2 z 2008 r, s. 25. 5 maja 1943 przewieziono go do obozu Auschwitz, gdzie utracono z nim kontakt. O jego śmierci dowiedziano się dopiero po wyzwoleniu obozu.