Stan Lee, właśc. Stanley Martin Lieber (ur. 28 grudnia 1922 w Nowym Jorku, zm. 12 listopada 2018 w Los Angeles) – amerykański scenarzysta, producent komiksowy i filmowy, wieloletni prezes i członek zarządu Marvel Comics. W 2008 roku odznaczony został Narodowym Medalem Sztuki.
We współpracy z kilkoma artystami, m.in. Jackiem Kirbym, Steve’em Ditko i swoim bratem Larrym Lieberem współtworzył wiele postaci z komiksowego uniwersum Marvela (to m.in. Spider-Man, Iron Man, Hulk, Doktor Strange, Fantastyczna Czwórka, Daredevil, Czarna Pantera, Thor oraz X-Meni). Dzięki niemu Marvel Comics z niewielkiego lokalnego wydawcy zmieniła się w jednego z największych wydawców komiksowych na świecie.
Życiorys Młodość i początki kariery Urodził się w Nowym Jorku jako Stanley Martin Lieber. Jego rodzice, Celia Solomon (1898–1947) i Jack Lieber (1893–1965), byli żydowskimi imigrantami z Rumunii. Rodzina przeprowadzała się wielokrotnie na terenie Nowego Jorku. Uczęszczał do szkoły średniej na Bronksie (DeWitt Clinton High School). Jako nastolatek bardzo lubił pisanie. W latach szkolnych zaczął już marzyć o karierze pisarskiej. Początkowo wykonywał drobne zlecenia – pisał nekrologi dla agencji prasowych i zachęcał do wykupienia prenumeraty gazety „New York Herald Tribune”. Podejmował się też innych zajęć dorywczych, był m.in. roznosicielem kanapek i chłopcem na posyłki. Szkołę średnią ukończył w 1939 roku, wcześniej niż jego rówieśnicy.
Z pomocą swojego wuja Robbiego Solomona i wydawcy komiksów Martina Goodmana został pomocnikiem w wydawnictwie Timely Comics, które miało później rozwinąć się i zmienić nazwę na Marvel Comics. Nie miał zamiaru zajmować się komiksami. Marzył o karierze wielkiego pisarza. Wtedy też powstał jego pseudonim literacki – Stan Lee. Jak wyjaśnił wiele lat później, miał zamiar pisać pod swoim prawdziwym nazwiskiem tzw. poważną prozę. Pierwszą jego komiksową publikacją były dialogi do trzeciego numeru komiksu Captain America Comics w maju 1941 roku. Był na tyle zdolny, że bardzo szybko otrzymał posadę redaktora.
Wkrótce po wybuchu wojny zgłosił się na ochotnika do wojska. W latach 1942–1945 służył w United States Army Signal Corps, gdzie pisał instrukcje oraz scenariusze filmów szkoleniowych i propagandowych. Wymyślał także slogany reklamowe. Zdemobilizowany został w 1945 roku.
Komiks mały|270x270px|Stan Lee w trakcie służby wojskowej, lata 40. W latach 50. Lee wrócił do wydawnictwa, które znane było już wtedy jako Atlas Comics. Kontynuował karierę scenarzysty, pisząc utrzymane w różnej stylistyce komiksy, głównie romanse, westerny oraz sci-fiction. Pod koniec dekady był rozczarowany swoją pracą i rozważał odejście ze spółki. Na początku lat 60. zaproponował zmianę nazwy wydawnictwa na Marvel Comics. W odpowiedzi na rosnącą popularność drużyn superbohaterów, takich jak wydawane przez konkurencyjne DC Comics Justice League Of America, Stan został zobligowany przez swojego szefa Martina Goodmana do stworzenia takiej drużyny. Kiedy dostał zlecenie od Goodmana, chciał już porzucić wydawnictwo. Jego żona Joan namówiła go, by napisał historię zupełnie inną niż dotychczasowe, bardziej nastawioną na myśli bohaterów i zaangażowanie w rzeczywiste problemy świata, w przeciwieństwie do odrealnionych historii z DC. W taki sposób powstali bohaterowie niepozbawieni normalnych, ludzkich problemów, bliżsi czytelnikowi niż znani z komiksów DC niezniszczalny, pomnikowy Superman czy niewyobrażalnie bogaty Batman. Pierwszymi bohaterami stworzonymi przez Stana Lee byli Fantastic Four. Gdy komiksy z nimi w roli głównej odniosły sukces, Stan stworzył kolejnych bohaterów, z którymi czytelnik mógłby się identyfikować. Tak powstali: Hulk, Iron Man, Thor, X-Men (wraz z Jackiem Kirbym), Daredevil (wraz z Billem Everettem), Doctor Strange (razem ze Steve’em Ditko) i najpopularniejszy super heros z uniwersum Marvela, Spider-Man. mały|Stan Lee na San Diego Comic–Conie, 1975 Wraz z nowym sposobem opowiadania historii o super bohaterach Stan Lee wprowadził inne charakterystyczne dla tego gatunku elementy, jak chociażby ramka na pierwszej stronie komiksu, na której wymienione są nazwiska scenarzysty, rysownika, rysownika kładącego tusz i osoby zajmującej się liternictwem. Nowością były też „strony klubowe”, na których czytelnicy mogli dowiedzieć się, co będzie się działo zarówno w świecie komiksów, jak i w światku komiksowym.
W latach 60. Lee był zaangażowany osobiście w większość wydawanych przez Marvel Comics tytułów. Zajmował się nie tylko scenariuszami, moderował także „strony klubowe”, na których odpisywał na listy fanów (co stało się standardem w komiksach amerykańskich). Z czasem stała rubryka Stana (Stan’s Soapbox) stała się nie tylko miejscem wymiany zdań między wydawnictwem a fanami, ale i elementem kampanii edukacyjnej. Stan starał się przemycać tam treści antynarkotykowe i antyrasistowskie. Poza tym umieszczał w swoich komiksach wymyślne słowa, mając na celu poszerzanie słownictwa młodzieży.
Z czasem dzięki niemu wypracowany został pewien schemat powstawania komiksów, tzw. Metoda (czy też styl) Marvela (Marvel Method). Owa metoda polega na ścisłej współpracy pomiędzy scenarzystą a rysownikiem w trakcie tworzenia komiksu. Wcześniej scenarzysta dostarczał scenariusz rysownikowi i z zasady nie miał wypływu na ostateczny kształt pracy. W nowej metodzie rysownik i scenarzysta współtworzą całość komiksu. W związku z taką kooperacją ciężko jest jednoznacznie przyznać autorstwo jakiejś postaci jednemu autorowi.
W 1971 roku zreformował organizację cenzorską komiksów Comics Code. Amerykański Departament Zdrowia, Nauki oraz Opieki poprosił go o napisanie historii ostrzegającej przed niebezpieczeństwem ze strony narkotyków. Lee napisał więc historię przyjaciela Spider-Mana uzależnionego od tabletek, która ukazała się w komiksie Amazing Spider-Man #96. Organizacja Comics Code Authority sprzeciwiła się jednak jego publikacji, gdyż pokazywał on, w jaki sposób zażywa się narkotyki. Mimo to wydano komiks, który z miejsca osiągnął sukces kasowy i zapewnił wydawnictwu status podmiotu uczestniczącego w edukacji społeczeństwa.
W późniejszych latach Lee stał się wiodącym reprezentantem i publicznym wizerunkiem Marvela. Uczestniczył w wielu konwentach komiksowych na terenie całego kraju, prowadząc liczne wykłady i dyskusje. W 1981 roku przeniósł się do Kalifornii, aby rozwijać aspekty telewizyjne i promocyjne Marvela. Był producentem wykonawczym wielu filmów bazujących na komiksach, często też występował w nich gościnnie. Użyczał również swojego głosu postaciom z serialów animowanych. W 1994 roku został zaliczony w poczet wybitnych twórców komiksów wprowadzonych do „Hali Sławy Nagrody Willa Eisnera” (Will Eisner Award Hall of Fame), a rok później został wyróżniony wpisaniem jego nazwiska do „Hali Sławy Jacka Kirby’ego” (Jack Kirby Hall of Fame).
Ikona popkultury Nowe podejście do tematu spowodowało drastyczny wzrost popularności zarówno wydawnictwa, jak i samego Stana Lee. Stał się gwiazdą świata komiksów i częstym gościem honorowym konwentów komiksowych.
Przez krótki czas Stan Lee był prezesem Marvel Comics, ale porzucił to stanowisko, gdy uświadomił sobie, że taka funkcja wiąże się z finansami, a nie z procesem twórczym, który interesował go najbardziej. mały|Stan Lee odznaczony przez prezydenta George’a W. Busha Narodowym Medalem Sztuki, listopad 2008 Uważany był za żywą ikonę amerykańskiego komiksuPR.com Interviews Marvel Comics Icon Stan Lee dostęp: 2009-07-10.. Stan Lee czynnie uczestniczył w przedsięwzięciach z branży komiksowej i filmowej. Pojawiał się również jako gość specjalny na wielu konwentach czy też premierach komiksowych filmów, w których grał epizodyczne role. Pojawił się też w serialach Herosi i Teoria wielkiego podrywu oraz w filmie Szczury z supermarketu, którego reżyser Kevin Smith jest jego wielkim fanemStan Lee’s „A Brief History of Marvel” with Kevin Smith dostęp: 2009-07-10.. Występuje on też w grze „Lego Marvel Super heroes”, gdzie na każdym poziomie gry można go uratować, a potem nawet nim grać, dostaje on tam kilka umiejętności bohaterów których stworzył. W grze jest szansa na spotkanie go w filmikach przed rozpoczęciem rozgrywki.
Śmierć Zmarł w Los Angeles 12 listopada 2018 roku w wieku blisko 96 lat. O śmierci poinformowała jego córka. W poniedziałek rano ze szpitala do jego domu w Hollywood Hills przyjechała karetka pogotowia i został on przewieziony do Centrum Medycznego Cedars-Sinai, gdzie zmarł. Cierpiał na kilka chorób – miał problemy z zapaleniem płuc i problemy ze wzrokiem.
Życie prywatne W 1947 roku ożenił się z modelką Joan Boocock (1922–2017). Mieli córkę Joan C. (ur. 1950). Ich druga córka, Jan Lee, zmarła jeszcze jako dziecko w 1953.
Jego młodszy brat, Larry Lieber (ur. 1931), również jest scenarzystą komiksowym, przez wiele lat także związanym z wydawnictwem Marvel Comics.
Filmografia Stan Lee na przestrzeni kilkudziesięciu lat pojawił się w epizodycznych rolach w większości ekranizacji komiksów Marvela.
Incredible Hulk (serial animowany, 1982) Jest narratorem każdego z trzynastu odcinków tego serialu. Komentuje początek, koniec, a także każdą z bardziej dramatycznych sytuacji.
Hulk przed sądem (1989) Pojawia się jako jeden z widzów, którzy siedzą na rozprawie sądowej.
Fantastyczna Czwórka (serial animowany, 1994) W odcinku 4. Skrulle mówią w swoim języku. Animowany Stan Lee przerywa akcję na krótką chwilę, aby uruchomić kieszonkowego tłumacza dla widzów.
Spider-Man (serial animowany, 1994) W ostatnim odcinku Peter Parker trafia do alternatywnej względem swojej Ziemi. Gdzie jest tylko wymyśloną postacią, a Spidey jest w rzeczywistości aktorem, który jedynie go gra. Ten zapragnął, by prawdziwy Spider-Man spotkał się twarzą w twarz ze swoim twórcą.
Szczury z supermarketu (1995) Pojawia się przez chwilę i rozmawia z T.S. Quintem (Jeremy London).
Blade (1998)
Stan Lee grał gliniarza, który znalazł płonące ciało wampira Quinna w barze. Scena została jednak wycięta z filmu.
X-Men (2000) Po pojawieniu się Stana Lee 11 lat wcześniej, studio 20th Century Fox postanowiło również pokazać na chwilę stwórcę większości bohaterów. Tutaj pojawia się ledwo zauważalny jako sprzedawca napojów na plaży.
Spider-Man (2002) Jest świadkiem ataku Zielonego Goblina i panikując pomaga uciec dziewczynce.
Daredevil (2003) Jako starszy pan z gazetą nie zatrzymuje się przed jadącymi samochodami, a młody Matt bez problemu ratuje mu życie. Dodatkowo jego nazwisko było użyte jako jeden z klientów prawnika.
Hulk (2003) W Hulku jest policjantem, który tylko wychodzi z budynku razem ze swoim partnerem.
Spider-Man 2 (2004) W drugim Spider-Manie jest podobnie. Stan jest świadkiem walki Spidey’ego z Dr. Octopusem i ponownie ratuje kobietę przed gruzem, który prawie w nią uderzył.
Man-Thing (2005)
Na tablicy ze zdjęciami zaginionych osób widoczne jest zdjęcie Stana.
Fantastyczna Czwórka (2005) Jako listonosz daje Reedowi Richardsowi list.
X-Men: Ostatni Bastion (2006) Jest jednym z sąsiadów młodej Jean Grey. Jean chcąc pokazać swoją moc, siłą umysłu sprawiła, że przedmioty dookoła lewitowały, jak również woda wypływająca z węża ogrodowego, który trzymał właśnie Stan Lee.
Spider-Man 3 (2007) Peter Parker zatrzymuje się, by zobaczyć ogłoszenie, informujące, że Spider-Man dostał klucze do miasta. Lee podchodzi do niego i chwilę z nim rozmawia a propos ogłoszenia.
Fantastyczna Czwórka: Narodziny Srebrnego Surfera (2007)
Stan stara się wejść na ślub Reeda Richardsa i Susan Storm, jednak mężczyzna czytający listę mu nie wierzy, że jest Stanem i go odsyła.
Herosi (serial, 2007) Pojawia się jako kierowca autobusu i rozmawia krótko z Hiro.
Iron Man (2008)
Tony Stark spotyka Stana w otoczeniu gromadki dziewczyn i mu gratuluje.
Incredible Hulk (2008) Kiedy przez przypadek do jednego z napoi dostaje się gamma, Stan Lee nieświadomy niczego wypija substancję.
Iron Man 2 (2010) Jako Larry King spotyka Tony’ego na Stark Expo.
Teoria wielkiego podrywu (2010)