mały|Wnętrze George Peabody Library mały|Czytelnia Biblioteki Kongresu Biblioteka (gr. bibliotheke; biblion – książka, thēkē – zbiornik) – instytucja kultury, która gromadzi, przechowuje i udostępnia materiały biblioteczne oraz informuje o materiałach bibliotecznych (swoich i obcych).
W praktyce funkcjonują biblioteki publiczne, biblioteki prywatne, biblioteki kościelne i inne opisane w dalszej części artykułu.
Ogólne zasady działania bibliotek publicznych określa ustawa z czerwca 1997 z późniejszymi poprawkami. „Biblioteki i ich zbiory stanowią dobro narodowe oraz służą zachowaniu dziedzictwa narodowego. Biblioteki organizują i zapewniają dostęp do zasobów dorobku nauki i kultury polskiej oraz światowej”Art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o bibliotekach ()..
Materiały biblioteczne to zbiór dokumentów, które są gromadzone, przechowywane i udostępniane w bibliotekach. Klasyczne zbiory biblioteczne są mocno związane z nośnikami fizycznymi. Materiały dostępne w postaci cyfrowej są gromadzone i udostępniane w tzw. bibliotekach cyfrowych.
Zbiory biblioteczne W bibliotekach gromadzone są dzieła zwielokrotnione dowolną techniką w celu rozpowszechnienia, a w szczególności: piśmiennicze, jak: książki, broszury, gazety, czasopisma i inne wydawnictwa ciągłe, druki ulotne, afisze, graficzne i graficzno-piśmiennicze, jak: mapy, plakaty, plany, wykresy, tabele, rysunki, ilustracje, nuty, audiowizualne utrwalające dźwięk, obraz lub obraz i dźwięk, jak: płyty, taśmy, kasety, przeźrocza, mikrofilmy, mikrofisze, audiobooki, zapisane na informatycznych nośnikach danych, oprogramowanie komputeroweUstawa z dnia 7 listopada 1996 r. o obowiązkowych egzemplarzach bibliotecznych ()..
Materiały biblioteczne ułożone są według klasyfikacji bibliotecznej lub tzw. sygnatur („numerus currens”). W niektórych bibliotekach część zbiorów jest wyłączona z publicznego dostępu i materiały stamtąd są wyszukiwane przez personel biblioteki po złożeniu zamówienia.
Oprócz samych zbiorów często równie istotnym źródłem informacji są katalogi biblioteczne.
Pierwotnie funkcję biblioteki pełniły przy okazji archiwa zawierające głównie korespondencję, zapiski transakcji i inwentarze.
Dzieje bibliotek
mały|Biblioteka Narodowa, zbiory specjalne Pośrednie przekazy źródłowe informują o istnieniu bibliotek już w trzecim tysiącleciu p.n.e. (np. w Egipcie i w Chinach). Jedną z najstarszych była Biblioteka Aszurbanipala, która powstała w VII w. p.n.e. w Niniwie, zawierająca ponad 5000 dzieł na ponad 30 tys. tabliczkach klinowych. W starożytnej Grecji za najstarsze uchodziły biblioteki tyrana Polikratesa na wyspie Samos oraz Pizystrata w Atenach, które powstały w VI wieku p.n.e.. Najsłynniejsze były jednak biblioteki w Aleksandrii – Biblioteka Aleksandryjska założona przez Ptolemeuszów oraz biblioteka Serapejon przy świątyni Serapisa. Największy zbiór dzieł chrześcijańskich w starożytności zawierała Biblioteka w Cezarei. W okresie helleńskim niektóre z bibliotek posiadały już charakter publiczny. Natomiast w średniowieczu rozwinęły się biblioteki klasztorne i kościelne (XIII–XIV wiek), a następnie uniwersyteckie. Podstawową funkcją tych pierwszych bibliotek było gromadzenie ksiąg, jak również ich wytwarzanie. Biblioteki dworskie (powstawały najczęściej na dworach królewskich) miały bardzo wąski społeczny zasięg.
Zmiany nastąpiły dopiero w XV–XVI w., kiedy rozpowszechnił się druk. W tym czasie powstały liczne biblioteki humanistów, królów, możnowładców, zaczęły powstawać biblioteki mieszczańskie. Okres reformacji bardzo wyraźnie natomiast wpłynął na rozwój bibliotek miejskich. W XVII–XVIII wieku niektóre biblioteki np. możnowładców stawały się bibliotekami publicznymi, były szerzej dostępne i ogólnonarodowe (b. fundacyjne). W Oświeceniu przy instytucjach naukowych zaczęły powstawać pierwsze biblioteki specjalne. Wraz z sekularyzacją zakonów księgozbiory, które się tam znajdowały, zasiliły biblioteki świeckie.
W XVIII–XIX wieku, kiedy nastąpił gwałtowny rozwój nauki, zaczęły powstawać biblioteki towarzystw naukowych. W XIX wieku i początku XX wraz z upowszechnieniem się nauki biblioteki uzyskały rangę instytucji społeczno-kulturalnych o charakterze publicznym. Biblioteki i ich funkcje stawały się coraz bardziej zróżnicowane. Powstały i rozwijały się biblioteki powszechne. Organizowano biblioteki narodowe, parlamentarne, władz i urzędów. Powstają nowe typy bibliotek specjalnych: biblioteki dla niewidomych biblioteki szpitalne biblioteki dla dzieci Gwałtowny rozwój nauki, techniki, szkolnictwa, wzrost produkcji wydawniczej – to wszystko spowodowało gwałtowny rozwój bibliotek i usług bibliotecznych. Wzrasta stan zbiorów i ich wykorzystanie. Rozwijają się biblioteki szkół wyższych-naukowe i fachowe. Działalność bibliotek w zakresie udostępniania i udzielania informacji rozszerza się, wprowadza się wypożyczanie międzybiblioteczne oraz wolny dostęp do magazynów. Z rozwojem usług bibliotecznych wiąże się rozwój bibliotekarstwa.
Podstawowe zadania bibliotek Gromadzenie, opracowywanie, przechowywanie i ochrona materiałów bibliotecznych; Obsługa użytkowników, przede wszystkim: udostępnianie zbiorów, prowadzenie działalności informacyjnej, zwłaszcza informowanie o zbiorach własnych, innych bibliotek, muzeów i ośrodków informacji naukowej, współdziałanie z archiwami w zakresie działalności informacyjnej, prowadzenie działalności bibliograficznej, dokumentacyjnej, naukowo-badawczej, wydawniczej, edukacyjnej, popularyzatorskiej i instrukcyjno-metodycznejArt. 4 ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o bibliotekach ()..
Typy bibliotek
mały|Miejska Biblioteka Publiczna w Czeladzi mały|Biblioteka plenerowa przy ul. Klimczaka w Warszawie
Biblioteki dzieli się ze względu na sposób udostępniania zbiorów na: prezencyjne – nie wypożyczające swoich zbiorów na zewnątrz, które są dostępne tylko w jej czytelni biblioteki wypożyczające
Większość bibliotek ma w praktyce charakter mieszany – tzn. posiada zbiory, które można pożyczać i zbiory, które są dostępne wyłącznie w czytelni. Biblioteki przechowują też czasami zbiory, które nie są publicznie dostępne (np. stare druki, rękopisy lub materiały objęte klauzulą tajności).
Podział bibliotek według różnych kryteriów: ze względu na charakter środowiska czytelniczego i formy wykonywanych usług biblioteki publiczne biblioteki naukowe biblioteki branżowe (fachowe np. pedagogiczne, techniczne, lekarskie, rolnicze itp.) biblioteki szkolne i uczelniane biblioteki innych zbiorowości zamkniętych (garnizonowe, szpitalne, sanatoryjne, więzienne itp.) biblioteki zakładowe ze względu na zakres tematyczny księgozbioru biblioteki ogólne biblioteki specjalne ze względu na metodę udostępniania biblioteki prezencyjne biblioteki wypożyczające biblioteki zamknięte ze względu na terytorialny zasięg działania biblioteki międzynarodowe biblioteki ogólnokrajowe (np. biblioteki narodowe, centralne, główne) biblioteki regionalne biblioteki lokalne
Pod względem formalno-prawnym biblioteki stanowią bądź instytucje samoistne, bądź niesamoistne.
zależnie od podmiotów tworzących, utrzymujących i finansujących wyróżnia się biblioteki sektora publicznego - zorganizowana jako samodzielny podmiot (wyłącznie w przypadku bibliotek rządowych lub samorządowych) w formie publicznej instytucji kultury albo (w przypadku bibliotek pedagogicznych) publicznej placówki oświatowej, ewentualnie jako część (dział, oddział, komórka zakładowa) jakiejkolwiek instytucji publicznej, działająca w strukturach lub pod nadzorem: instytucji administracji rządowej (biblioteki rządowe); pozostałych instytucji centralnych takich jak NBP, Kancelaria SejmU lub Biuro RPO, a także sądów (biblioteki państwowe inne niż rządowe) jednostek samorządu terytorialnego lub ich związków (biblioteki samorządowe); uczelni publicznych, instytutów badawczych, PAN i jej instytutów naukowych, instytutów Sieci Łukasiewicz (biblioteki publicznych instytucji nauki i szkolnictwa wyższego) przedsiębiorstw państwowych; biblioteki z pogranicza sektorów publicznego i niepublicznego - należące do spółek, których akcje lub udziały (ich całość, większość lub pakiet kontrolny) pośrednio lub pośrednio należą do instytucji państwowych lub samorządowych; biblioteki sektora niepublicznego biblioteki przedsiębiorstw innych niż przedsiębiorstwa państwowe lub spółki handlowe, których całość, większość lub pakiet kontrolny udziałów lub akcji pośrednio lub pośrednio należy do instytucji państwowych lub samorządowych; biblioteki uczelni niepublicznych biblioteki społeczne biblioteki kościelne biblioteki prywatne osób fizycznych
Zadania poszczególnych rodzajów bibliotek mały|Wypożyczanie książek z biblioteki mały|Miejski regał książkowy w Poznaniu realizujący ideę wolnego krążenia książek (bookcrossingu) Zadania bibliotek dziecięco-młodzieżowych wypełnianie wolnego czasu wychowanie rozwijanie zainteresowań formy kulturalne (rozszerzania horyzontów, np. kultura regionu) formy edukacyjne przygotowanie do korzystania z innych bibliotek
Zadania bibliotek szkolnych kształcąco-wychowawcze opiekuńczo-wychowawcze (np. kształtowanie kultury czytelniczej) kulturalno-rekreacyjne
Zadania bibliotek publicznych zaspokajanie potrzeb czytelniczych, informacyjnych „nie wiesz? Zapytaj w bibliotece” upowszechnienie czytelnictwa kształtowanie kultury czytelniczej – co warto czytać?, jak poszukiwać?, jak czytać z korzyścią? organizowanie form pracy kulturalnej, rozrywki i rekreacji uzupełnienie działalności innych rodzajów bibliotek popularyzacja zbiorów i usług w środowisku- stosowanie marketingu, promowanie swego działania
Zadania bibliotek fachowych gromadzenie i udostępnianie materiałów bibliotecznych zgodnie z profilem zakładu pracy działalność inf. W tym zakresie badania potrzeb użytkowników, wychodzenie im naprzeciw przysposobienie biblioteczne i informacyjne dla pracowników zakładu, np.: materiały ze szkoleń prowadzenie doradztwa dokształcającego i doskonalenia pracowników upowszechnienie czytelnictwa literatury fachowej z danego zakresu współpraca z innymi bibliotekami
Zadania bibliotek naukowych warsztat pracy naukowej i dydaktycznej pomoc w kształceniu studentów, kadry naukowej praca naukowo-badawcza w zakresie bibliologii, bibliotekoznawstwa i informacji naukowej
Zadania bibliotek narodowych gromadzenie, archiwizowanie, przechowywanie poloników „dla potomności” informowanie o zbiorach – publikowanie bibliografii, tworzenie systemu informowania o zbiorach centralny ośrodek normalizacji – ustalanie przepisów normalizujących pracę bibliotek w całym kraju aktywny udział w kreowaniu koncepcji i polityki bibliotecznej w kraju, tworzenie sieci bibliotek
Zadania bibliotek centralnych gromadzą zbiory z jednej dziedziny lub jednolite pod względem formy, np. Centralna Biblioteka Rolnicza, Centralna Biblioteka dla Niewidomych gromadzenie i udostępnianie zbiorów ośrodek centralny sieci bibliotek danego typu – jednolity system informacyjny dla tych bibliotek(sieci) współpraca z bibliotekami sieci i innymi placówkami
Zadania bibliotek specjalnych Biblioteką specjalną jest biblioteka, która gromadzi, opracowuje i udostępnia dokumenty dotyczące wybranej dziedziny lub dziedzin wiedzy lub w określonej formie. Przykładami takiej bibliotek mogą być biblioteki instytutów naukowych, towarzystw, parlamentów oraz biblioteki teatralne, wojskowe, uczelniane, muzyczne etc. zadania tak jak w innych dokumentowanie, upowszechnianie działalności instytucji macierzystej
Zadania bibliotek głównych szkół wyższych Biblioteki szkół wyższych są bibliotekami naukowymi o charakterze powszechnym. zadania tak jak w innych szkolenia pracowników zatrudnionych w sieci, studentów dokumentowanie i upowszechnianie dorobku naukowego uczelni.
Biblioteki w Polsce mały|Zygmunt Vogel, Widok Biblioteki Załuskich, 1801 mały|Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie