Linia kolejowa nr 27 Nasielsk – Toruń Wschodni – jednotorowa, pierwszorzędna, niezelektryfikowana linia kolejowa zaliczona do linii o znaczeniu państwowymRozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 kwietnia w sprawie wykazu linii kolejowych o znaczeniu państwowym (Dz.U. 2013 poz. 569, z późn. zm.)., łącząca Nasielsk z Toruniem przez Płońsk, Raciąż, Sierpc i Lipno. Położona w granicach województw mazowieckiego i kujawsko-pomorskiego. Pierwotnie linia z łącząca Toruń z Lubiczem, przedłużona następnie w latach 1915–1918 jako wąskotorowa do Nasielska. Odcinki z Nasielska do Sierpca w latach 1919–1924, a z Sierpca do Torunia w latach 1935–1937 przebudowano na linię normalnotorową.
Historia do Ważniejsze daty Literatura przynosi w niektórych przypadkach rozbieżne informacje o datach otwarcia poszczególnych odcinków linii:
1 grudnia – oddanie do użytku linii Toruń Mokre (obecnie Toruń Wschodni) – Lubicz 1912/1914 r.Koleje polowe na ziemiach polskich w okresie I wojny światowej, pod red. Ł. Popowski, T. Karolak, M. Przygoda, M. Szymańska, Sochaczew 2019, s. 214-216 – budowa linii wąskotorowej z Nasielska do Raciąża styczeń Roman Witkowski, Kolejki wojskowe w Toruniu w czasie I wojny światowej, Świat Kolei, nr 7/2008, s. 40–45. – początek budowy linii wąskotorowej z Torunia w kierunku frontu pod Czernikowem 8 kwietnia – doprowadzenie linii wąskotorowej do Sierpca 1 maja – przedłużenie linii wąskotorowej do Raciąża 1917/1918 r. – połączenie linii wąskotorowej Toruń-Raciąż z linią wąskotorową Raciąż-Nasielsk (zmiana rozstawu linii Nasielsk-Raciąż). 30 czerwca Stanisław Koziarski, Sieć kolejowa Polski w latach 1918–1992, Instytut Śląski, Opole 1993, s. 25–28. / 15 listopada – otwarcie ruchu tymczasowego na odcinku Sierpc – Nasielsk i oddanie do użytku stacji Sierpc; w tym przypadku precyzyjną datę przynosi rozporządzenie Ministra Kolei Żelaznych z dnia 17 czerwca o otwarciu tymczasowego ruchu osobowego na linji kolejowej Nasielsk-Sierpc, wchodzące w życie 30 czerwca 11 grudnia / 19 października Dawid Keller, Dzieje kolei w Polsce, Rybnik 2012, s. 354. – oficjalne otwarcie ruchu na odcinku Sierpc – Nasielsk
Wydane w tej sprawie rozporządzenie Ministra Kolei z dnia 11 grudnia weszło w życie 1 stycznia – wydaje się, że to właśnie tę datę należy uznać za właściwą.
9 grudnia / 23 stycznia Grzegorz Kotlarz, [w:] Dzieje kolei w Polsce, pod red. D. Kellera, Rybnik 2012, s. 273. – tymczasowe otwarcie odcinka Sierpc – Toruń;
Notatka prasowa z 11 grudnia wydaje się wskazywać na pierwszą z tych dat:
Na nowo wybudowanej linii kolejowej Sierpc – Toruń ruch kolejowy już się rozpoczął. Kiedy nastąpi uroczyste otwarcie linii, na razie jeszcze nie wiadomo. Jak podaje jeden z dzienników toruńskich, nastąpić to ma w dniu 19 bm. Data ta nie jest jeszcze definitywnie ustalona. Tenże dziennik podaje również wiadomość, że w uroczystości otwarcia weźmie także udział marsz. Śmigły-Rydz.
Z kolei uroczyste otwarcie i poświęcenie linii miało miejsce w Sierpcu 23 stycznia w obecności przedstawicieli władz cywilnych i wojskowych, m.in. ministra komunikacji Juliusza Ulrycha, inspektora armii gen. Władysława Bortnowskiego i dowódcy Okręgu Korpusu nr VIII w Toruniu gen. Wiktora Thommée.
21 listopadaStanisław Koziarski, Sieć kolejowa Polski w latach 1918–1992, Instytut Śląski, Opole 1993, s. 202. Należy podkreślić niekonsekwencję w zestawieniu dat zawartym w publikacji. Dla odcinka Sierpc – Nasielsk wskazano jedynie pierwszą datę (otwarcia tymczasowego). Natomiast dla odcinka Sierpc – Toruń podano datę późniejszą (otwarcia oficjalnego). / 23 listopada Adam Dylewski, Historia kolei w Polsce, Warszawa 2012, s. 111. – oficjalne otwarcie odcinka Sierpc – Toruń.
Kleinbahn Mocker – Leibitsch (kolej wąskotorowa Mokre – Lubicz) Kleinbahn Mocker – Leibitsch – kolej wąskotorowa spółki akcyjnej Kleinbahn Aktiengesellschaft Thorn – Leibitsch (Spółka Akcyjna Kolei Wąskotorowej Thorn – Leibitsch) o długości łącząca stację Toruń MokrePrzedmieście Mokre zostało włączone w granice Torunia dopiero w 1906 r. (obecnie Toruń Wschodni) z Lubiczem, wybudowana w na podstawie koncesji i jeszcze za czasów pruskich oddana w zarząd państwowy (1908)Tomasz Stochmal, Zapomniane linie kolejowe województwa kujawsko-pomorskiego, Toruń 2017, s. 221.. Jako przyczynę takiej decyzji wskazuje się m.in. kłopoty finansowe spółki. Linia miała duże znaczenie gospodarcze, obsługując młyny i cegielnie. W ruchu towarowym przewożono duże ilości zboża importowanego z ówczesnej Rosji. Lubicz był swego rodzaju miejscowością letniskową dla Torunia. W Jerzy Pawłowski wskazuje 15 sierpnia jako datę oddania do użytku nowego dworca kolejowego Toruń Mokre. w związku z przesunięciem stacji Toruń Wschodni linię skrócono do Jerzy Pawłowski, 150 lat kolei w regionie kujawsko-pomorskim 1851-2001, Bydgoszcz 2001, s. 45. W związku z szybką rozbudową uprzemysłowionego przedmieścia Mokre, które wkrótce zostało też włączone w granice miasta zmieniono przebieg linii w kierunku Malborka. Dotąd istniały tam dwie oddzielne stacje dla kierunków do Malborka i Iławy, co komplikowało ruch pociągów i utrudniało życie pasażerom. Jednocześnie w owym czasie planowano budowę kilku nowych linii wybiegających z Torunia w kierunku północnym, co ostatecznie zdecydowało o budowie nowej stacji towarowej i osobowej w Mokrem. Ukończona w stacja wraz z parowozownią stała się początkową dla wszystkich kierunków wybiegających po tej stronie Wisły linii kolejowych. Powstanie tej stacji wiązało się z nowym poprowadzeniem linii do Malborka, którą skierowano bardziej na północ. Natomiast poprzedni odcinek pozostawiono jedynie we fragmencie, jako bocznicę obsługującą okoliczne zakłady przemysłowe. (Por. Grzegorz Kotlarz, [w:] Dzieje kolei w Polsce, pod red. D. Kellera, Rybnik 2012, s. 269).Jerzy Pawłowski, 150 lat kolei w regionie kujawsko-pomorskim 1851-2001, Bydgoszcz 2001, s. 45.. Od Lubicz służył również jako stacja przesiadkowa dla pasażerów i ładunków kolei wąskotorowej do Raciąża, a potem Nasielska. Po linia została upaństwowiona i przejęta przez Polskie Koleje PaństwoweGrzegorz Kotlarz, [w:] Dzieje kolei w Polsce, pod red. D. Kellera, Rybnik 2012, s. 270, 283.. Pociągi zatrzymywały się również na stacji Grębocin i przystanku Lubicz Budowa. Linia została włączona w wybudowaną w linię Sierpc – Toruń Wschodni po częściowej zmianie trasy względem pierwotnego przebiegu; pozostałości po nim wykorzystano jako bocznicę, a w pozostałej części rozebrano. Obecnie ślady linii nie są praktycznie widoczne w terenie.
Kolej wąskotorowa Lubicz – Nasielsk Na wiosnę rosyjskie wojska kolejowe rozpoczęły budowę wąskotorowej kolejki typu polowego ze stacji szerokotorowej Kolei Nadwiślańskiej Nasielsk w kierunku Płońska i Sierpca. Linia początkowo była budowana dosyć szybko i prowizorycznie z szyn typu tzw. fortecznego o ciężarze przymocowanych do podkładów drewnianych, często okrąglaków ciosanych. Szerokość toru wynosiła ; wytyczając linię zastosowano łuki o promieniach . Zastosowano trakcję konną.
Kiedy na wiosnę doprowadzono tę linię do Płońska, odległego od Nasielska o , dowództwo rosyjskie zorientowało się, że popełniono błąd, budując na tak znaczną odległość kolejkę o słabej nawierzchni i z trakcją konną. Rozpoczęto więc szybką przebudowę linii, wymieniając wszystkie szyny na typ cięższy, budując trójprzęsłowy stalowy most przez rzekę Wkrę, na murowanych przyczółkach i filarach, a do służby wprowadzono parowozy wojskowe serii H, tzw. kołomenki. Kiedy tor doprowadzono do Raciąża, wybuchła I wojna światowa.
Budowa linii wąskotorowej, o standardowym rozstawie , łączącej twierdzę Toruń z frontem niemiecko – rosyjskim w kierunku twierdzy Modlin została zainicjowana po wyparciu Rosjan przez niemiecką armię w , przez oficera ds. komunikacji z garnizonu toruńskiego majora Flaskampa, który kierował później również budową części odcinków linii. Propozycja została zatwierdzona przez gubernatora Torunia i dowódcę wojsk grupy Wschód. W końcu stycznia przystąpiono do budowy siłami niemieckiej armii wspieranej przez cywilnych robotników. W tym czasie walki trwały w okolicach Lipna. Linia miała służyć zaopatrzeniu armii i transportowi rannych. Pierwotny rozkaz budowy dotyczył odcinka do Czernikowa. W miarę szybkiego postępu wojsk (już 12 lutego został zdobyty SierpcMarian Chądzyński, Sierpc i okolice w latach I wojny światowej (1914-1918), [w:] Dzieje Sierpca i ziemi sierpeckiej, Sierpc 2003, s. 344.) rozkazy przesuwały punkt docelowy linii kolejno na Lipno, Sierpc i Raciąż. 8 kwietnia kolej osiągnęła Sierpc. Kolejne linii do Raciąża powstały do 1 maja Trasa miała wówczas długości. Kolej zaczynała się pierwotnie w Toruniu Mokre. W rozebrano tor między Toruniem i Lubiczem. W latach 1917/1918 przebudowano odcinek z Raciąża do Nasielska wybudowany przez Rosjan, zmieniając rozstaw z na ().
Pierwotnie linia o przeznaczeniu czysto wojskowym, w późniejszym okresie miała znaczenie wyłącznie gospodarcze, służąc do wywozu produktów rolnych i leśnych w głąb Prus.Barbara Konarska – Pabiniak, Z omnibusu do pociągu. Historia budowy kolei na trasie Kutno – Płock, Notatki płockie, Nr 3/2015, s. 27 i n.
Z chwilą wybuchu I wojny światowej nastał okres budowy linii wojennych, charakteryzujący się bardzo gwałtownym tempem budowy, w wyniku którego powstały długie nawet linie w przeciągu kilku tygodni lub miesięcy. Były one zbudowane co prawda prowizorycznie i po wojnie wymagały gruntownej przebudowy. Linie te były dwojakiego rodzaju: jedne z nich służyły celom bezpośrednio wojskowym – prowadziły w kierunku frontu lub łączyły sieć kolejową własną z siecią nieprzyjaciela; drugi rodzaj linii służył do eksploatacji okupowanego obszaru. Te ostatnie były przeważnie liniami wąskotorowymi, rozbudowywanymi na obszarach rolnych lub leśnych. (…) Najdłuższa linia wąskotorowa powstała na trasie Lubicz – Sierpc – Nasielsk. (…) Szereg wojennych linii wąskotorowych po wojnie unieruchomiono jako zbędne, większość jednak okazała się pożyteczna, a niektóre z nich nawet rozbudowano względnie przebudowano na normalnotorowe.
Materiał wykorzystany do budowy pochodził ze zdobytego w listopadzie Włocławka i był efektem wcześniejszych rozbiórek dokonanych przez rosyjską armięPodczas wycofywania się z Kujaw Rosjanie niszczyli kolejki cukrownicze i wywozili tabor. Już w pierwszej połowie września ewakuowano na wschód parowozy i część wagonów z cukrowni Dobre i Brześć Kujawski. Kolejka cukrowni Choceń została całkowicie rozebrana, a szyny wraz z taborem wywiezione. Podobny los spotkał tabor z cukrowni Ostrowy. Niczego nie zdążono ewakuować jedynie z cukrowni Gosławice. (Tomasz Cybulski, Włocławek 1914, Warszawa 2019, s. 36).. Wszystkie obiekty na linii budowano z drewna. Największe problemy powstały przy pokonywaniu koryta Drwęcy koło Lubicza. Większe układy torowe w wybudowano w Lubiczu, Lipnie, Sierpcu i Raciążu. Transporty prowadzono na potrzeby wojska, miejscowej gospodarki i przewozów pasażerskich. Pociągi miały maksymalną prędkość i pokonywały trasę w czasie , m.in. z uwagi na manewry stacyjne i długie postoje na dobranie węgla i wody przez parowozy. Planowe postoje na dobranie wody miały miejsce co . Pod koniec poszczególne odcinki linii obsługiwała skromna liczba planowych pociągów: Lubicz – Lipno 4 pary pociągów, Lipno – Sierpc 3 pary i Sierpc – Raciąż 2 pary. W późniejszym okresie pociągów było mniej, ale podróż skróciła się do 10 godzin.