Jaszczurówka – część Zakopanego położona w jego wschodniej części, u wylotu Doliny Olczyskiej, przy drodze Oswalda Balzera do Łysej Polany i Morskiego Oka, ok. 4 km od centrum miasta. Kojarzona najczęściej z wypływającym tu ciepłym źródłem, znanym szerzej od połowy XIX w.

Nazwa pochodzi od żyjących w rejonie wypływu cieplicy salamander plamistych, nazywanych przez górali „jaszczurami”. Z ich obserwacji tradycyjnie prognozowano sobie pogodę; Wlery Eljasz, który wędrował tędy w 1872 r. z Zakopanego na Polski Grzebień, napisał później w „Szkicach z podróży w Tatry”: Koło cieplicy Jaszczurowéj napotkaliśmy kilka Salamander, wcale zła była to wróżba dla nas, bo jaszczurki te tylko na słotę z nór swoich wyłażą, na pogodę tak się chowają, że ich trudno bardzo odszukać, pomimo ulubionéj dla tych tu stworzeń okolicy, od czego jej nadano nazwę Jaszczurówki.

Źródło, znane też wśród miejscowych górali pod nazwą wody Jaszczurowej, nie było jednak znane pierwszym badaczom Tatr. Nie wspomnieli o nim w swych relacjach ani Baltazar Hacquet, ani Stanisław Staszic, ani Georg Gottlieb Pusch. Cieplicę odkrył dla nauki i szerszej publiczności Ludwik Zejszner, który badania źródła, przeprowadzone w 1839 r., opublikował pięć lat później w swej rozprawie pt. „O temperaturze źródeł tatrowych i pasm przyległych“. W następnych latach zaczęli ją odwiedzać pierwsi tatrzańscy turyści. I tak w 1857 r. ...źródło zwane Jaszczurówką lub źródłem salamandrowém, z powodu, że w pobliżu jego pod kamieniami przebywa mnóstwo salamander odwiedziła Maria Steczkowska. W wydanych rok później „Obrazkach z podróży do Tatrów i Pienin” pisała: Obfite to źródło zasługuje na uwagę z tego względu, że temperatura jego jest nierównie wyższa, niż wszystkich innych tatrzańskich zdrojów (...). W zimie wznosi się z niéj obłok pary. Żałować należy, że nikt dotąd nie rozebrał chemicznie téj wody; kto wie, czy nie okazałyby się w niéj jakie pierwiastki leczące. Jakoż i w tym samym 1858 r. z upoważnienia świeżo powołanej galicyjskiej Komisji Balneologicznej źródło zbadał profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego Fryderyk Skobel, a ich wyniki przedstawił rok później w „Rocznikach Towarzystwa Naukowego” (t. XXVI, 1859). Analizę chemiczną wód termalnych Jaszczurówki przeprowadził w 1861 r. krakowski chemik Adolf Aleksandrowicz.

Woda ciepliczna, której temperaturę określano na ...dobywa się u podnóża góry Nosala od strony wschodniej, w odległości około 10 sążni ku zachodowi od Olczyska, z pod skały, którą Zeiszner odnosi do gatunku dolomitu numulitowego - notował w 1873 r. Michał Zieleniewski, dodając niżej: Woda ze wspomnionego źródła nie płynie wprost do Olczyska, lecz zbiera się poprzednio w małem zagłębieniu skały, którego dno pokrywa żwir szary. Kotlina ta jest zaokrąglona, ma około 70 cali wied. w poprzek, a 90 cali wied. w podłuż. Największa głębokość tej kotliny wynosi do 15 cali, ale z powodu nierównego dna, niewszędzie głębokość jest tak wielką. Woda dobywa się z całego dna kotliny, równocześnie z bańkami gazowemi, ze znakomitą chyżością i w wielkiej obfitości, o czem przekonywa ciągły ruch drobnego żwiru, wznoszącego się w górę i opadającego napowrót na dno (...) woda sama jest czysta jak łza, nie ma żadnego smaku ani zapachu.

W tym czasie Jaszczurówka należała do dóbr Poronina, których właścicielem był Adam Uznański. Jak pisał później Michał Zieleniewski Komisya balneologiczna, oparta na zbadaniu cieplicy Jaszczurówki, radziła dziedzicowi tej posiadłości, p. A. Uznańskiemu, urządzić tu zakład zdrojowo-kąpielny. Jakoż uczynił on pierwsze ku temu początki przez oprawienie kotliny wodę ciepliczą mieszczącej w drewniane ocembrowania, założywszy tym sposobem zbiornik do wspólnych kąpiel; wybudował dalej domek mieszkalny i urządził kąpiel spadową zimną - miało to miejsce w latach 1861-1862. Pomimo oddalenia od centrum Zakopanego i ubogiej infrastruktury kąpielowej już (...) w r. 1868 kąpało ich się tutaj przeszło 280 osób.

Kolejne dwa baseny powstały do 1891 r. W 1883 r. korzystał z nich m. in. Henryk Sienkiewicz. Temperatura cieplic spadła do ok. w 1957 r. po działaniach wiertniczych, które doprowadziły do połączenia źródeł termalnych z wodami Olczyskiego Potoku. Dziś kąpieliska są zamknięte, a ich tereny zostały wykupione od miasta przez Tatrzański Park Narodowy, który tworzy na ich terenie ośrodek edukacyjny.

thumb|left|Witraż w Kaplicy Najświętszego Serca Jezusa w Jaszczurówce W Jaszczurówce przy drodze Oswalda Balzera stoi kaplica pw. Najświętszego Serca Jezusa, jedno z klasycznych dzieł stylu zakopiańskiego, zaprojektowana przez Stanisława Witkiewicza, zbudowana w latach 1905–1907. W tej dzielnicy znajdują się też: tartak, domy wczasowe, pensjonaty, pole namiotowe i dom sióstr urszulanek.

W okresie międzywojennym w miejscowości stacjonowała placówka Straży Granicznej I linii „Jaszczurówka”. Od początku XX wieku działał w Jaszczurówce nowoczesny tartak z dwiema turbinami Francisa wraz ze stolarnią i gonciarnią. Rozbudował go okupant niemiecki (Hobag-Holzbaugesellschaft) na potrzeby produkcji dla Wehrmachtu. Został rozebrany w 1946Henryk Jost, Ludowe tartaki i gonciarnie podhalańskie (próba monografii), Muzeum Tatrzańskie, Zakopane, 1989, s. 61.

Szlaki turystyczne – zielony z Jaszczurówki Doliną Olczyską na Olczyską Polanę, skąd dalej na Wielki Kopieniec i Toporową Cyrhlę. Czas przejścia na Olczysko: 40 min, ↓ 35 min

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Geografia Zakopanego