Gimnazjum Polskie im. Adama Mickiewicza w KownieDo 1929: Gimnazjum Polskie w Kownie, imię Mickiewicza nadano mu z okazji jubileuszu 10-lecia szkoły. – polska szkoła średnia istniejąca w dwudziestoleciu międzywojennym na Litwie. Kształciła członków polskiej mniejszości narodowej zamieszkującej na Litwie kowieńskiej. Działała w latach 1919–1940. Mieściła się przy ul. Maironisa (1919–1930), następnie zaś na rogu ul. Leśnej i prospektu Witolda Wielkiego (1930–1940).
Historia Po liberalizacji politycznej na tzw. Ziemiach Zabranych będącej skutkiem rewolucji 1905 pojawiły się w Kownie plany powołania do życia szkoły żeńskiej, które jednak nigdy nie zostały zrealizowane. W czasie niemieckiej okupacji miasta (1915–1918) polscy działacze podjęli próbę utworzenia polskiej placówki oświatowej. Odpowiednia zgoda została wydana przez Niemców w ostatnim roku I wojny światowej na skutek działań M. Junowicza, Marii Micewicz oraz doktora Grodeckiego. W związku z faktem, że środowisko polskie nie było w stanie pokryć kosztów powołania do życia szkoły, została ona otwarta dopiero 10 lutego 1919, w przeddzień pierwszej rocznicy powstania niepodległego państwa litewskiego (16 lutego 1918). Na czele dyrekcji szkoły stanęła Maria Micewicz, jednak po krótkim czasie została w tej roli zastąpiona przez księdza Bronisława Lausa, ten zaś przez Leona Przemienieckiego.
Gimnazjum Polskie było jedną z czterech szkół średnich z wykładowym językiem polskim w ówczesnej Republice Litewskiej (1918–1940). Oprócz gimnazjum kowieńskiego istniały jeszcze gimnazja w Wiłkomierzu i Poniewieżu oraz polskojęzyczne gimnazjum kowieńskie utrzymywane przez państwo litewskie. Do szkoły kowieńskiej uczęszczali młodzi Polacy – członkowie polskiej mniejszości narodowej na Litwie, z Kowna i spoza obszaru stolicyWedług oficjalnych danych litewskich w Kownie mieszkało 4,54% Polaków, jednak dane te uznawane były za niewiarygodne przez polskich działaczy na Litwie oraz badaczy Litwy w Polsce. Szacunki oparte na wynikach wyborów parlamentarnych w 1923 roku pokazują, że Polacy stanowili w Kownie 31,5% ludności. Zob. m.in. Władysław Wielhorski, Litwa współczesna, Sekcja Geograficzna Towarzystwa Wiedzy Wojskowej, Warszawa 1938, s. 241; Stanisław Tarasiewicz, Polacy wygrali wybory samorządowe w Kownie!, kurierwilenski.lt z 25 lutego 2011 (tu dane szacunkowe określono błędnie jako dane pochodzące ze spisu powszechnego), bez względu na płećZ tym zastrzeżeniem, że do 1930 lekcje w szkole odbywały się w systemie dwuzmianowym: rano dla dziewcząt, po południu dla chłopców., wyznanie czy pozycję społeczną rodziców. Gimnazjum było prywatne, utrzymywane częściowo z pieniędzy Towarzystwa Oświatowego "Pochodnia"Bohdan Paszkiewicz, Pod znakiem "Omegi" (przygotował do druku i indeks osób oprac. Adam Gałkowski; słowem wstępnym opatrzył i całość krytycznie przejrzał Piotr Łossowski), Instytut Historii PAN, Warszawa 2003, s. 297.
Początkowo szkoła mieściła się w wynajmowanej kamienicy przy ul. Maironisa 8 (według innych źródeł – 12Internat, "Chata Rodzinna", nr 38 z 23 września 1928, s. 8), jednak w 1929 rozpoczęto jej przenosiny do wybudowanego z polskich składek dwupiętrowego budynku na rogu ulicy Leśnej (Miškų gatvė) i Prospektu Witolda (Vytauto prospektas)Do 1940 r. adres gimnazjum: Leśna 1. Kamień węgielny pod budowę obiektu położono 28 lipca 1928 – jego poświęcenia w zastępstwie ks. Bronisława Lausa dokonał ks. Adam Hlebowicz. W uroczystości wzięli udział m.in. prezes "Dompolu" inż. Bolesław Lutyk, b. lider frakcji polskiej w Sejmie Wiktor Budzyński, Stanisław Montwiłł, Tomasz Giżyński i Władysław Stomma. Zob. Gmach Gimnazjum Polskiego w Kownie. Poświęcenie kamienia węgielnego, "Chata Rodzinna", nr 33 z 9 sierpnia 1928, s. 1–3. Egzaminy wstępne dla rocznika 1929/1930 odbyły się już w budynku przy ul. Leśnej. Zob. W Kownie, "Chata Rodzinna", nr 31 z 28 lipca 1929, s. 5.. Budynek był bardzo nowoczesny jak na owe czasy, został zbudowany przez Towarzystwo Akcyjne "Dompol" według projektu Stanisława Kimonta i Edmunda Fryka. Na parterze mieściły się dwie klasy szkoły podstawowej. Gimnazjum wynajmowało w godzinach popołudniowych lokal dwóm litewskich szkołom: dla dorosłych związku zawodowego nauczycieli oraz "pawasarininkom"Przeciwpolskie demonstracje w Kownie w piątek 23 maja r.b., "Chata Rodzinna", nr 21 z 1 czerwca 1930, s. 2–3. Okazyjnie sale gimnazjum były również wynajmowane organizacjom społecznym i partiom politycznymLitewskie socjaldemokratki wypowiadają bojkot Niemcom, "Dzień Kowieński", nr 228 z 14 października 1933, str. 3; Zakazany wiec partii socjaldemokratycznej, "Dzień Kowieński", nr 255 z 13 listopada 1933, str. 4. W ciągu 22 lat niepodległej Litwy liczba uczniów podlegała wahaniom – początkowo w szkole kształciło się 60 uczniów, w roku szkolnym 1919/1920 – 334; 1922/1923 – 547, zaś w 1938/1940 – jedynie 195. W 1921 mury placówki opuścili pierwsi absolwenci w liczbie 17 osób. Do roku 1929 szkołę ukończyło 265 uczniów. W 1939 szkoła miała jedynie 12 maturzystów. Przy Gimnazjum działało stowarzyszenie "Ognisko", biblioteka, orkiestra szkolna, a także harcerstwo. Szkoła posiadała własnych prefektów w osobach ks. Maciejowskiego, Siekluckiego i Władysława Wołłowicza (1925–1940). Przy szkole istniała organizacja "Bratnia Pomoc" zajmująca się pomocą materialną dla uboższych uczniówKryt., Loterja fantowa w Gimnazjum Polskim, "Chata Rodzinna", nr 19 z 18 maja 1930, s. 7. W Gimnazjum odbywały się uroczystości i przedstawienia w języku polskimPrzedstawienie i wieczór dnia 4 maja w Sali Gimnazjum Polskiego na Leśnej Nr 1, "Chata Rodzinna", nr 18 z 11 maja 1930, s. 7, prowadzono aktywną działalność kulturalnąDziałalność kulturalna Gimnazjum Polskiego im. A. Mickiewicza w Kownie, w: Mieczysław Jackiewicz, Polskie życie kulturalne w Republice Litewskiej 1919-1940, Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Olsztynie, Olsztyn 1997, s. 225–227.
Pierwotnie gimnazjum miało profil ogólny, jednak w 1929 wyodrębniono dwa kierunki: humanistyczny z łaciną i handlowy z elementami matematyki.
Dyrektorzy szkoły Maria Micewicz (1919) Bronisław Laus (do lata 1919) A. Paszke (lato 1919) Leon Przemieniecki (1919–1920) Antoni Wojczulewicz (1920–1928) Ludwik Abramowicz (1928–1938) Ludwik Wialbutt (1938) Franciszek Dąbrowski (1938–1940) p.o. Ludwik Wialbutt (1940)
Nauczyciele Języka polskiego uczyli w szkole m.in. Józefa Butkiewiczówna, Czesław Stefanowicz, Nora Bucewiczówna i Krystyna Szukszcianka, języka państwowego – R. Dobkiewicz, Józef Żugżda, Józef Galwitis i Irena Dąbrowska, francuskiego – Kamilla Drzniewiczówna, łaciny – Szymański i A. Dawidowicz, a niemieckiego A. Pasche (A. Paszke?) i Helena Dagis. Witold Syrunowicz nauczał fizyki i matematyki, Aleksander Ślendziński – biologii, Kazimierz Horbaczewski – matematyki. Wśród nauczycieli matematyki znaleźli się również architekt budynku Gimnazjum Stanisław Kimont, a także dyrektor Wialbutt i Franciszek Dąbrowski. Maria Alszleben (de domo: Ślendzińska) uczyła rysunków, śpiewu i ręcznych robót – Elżbieta Piotrowska, wychowania fizycznego – Leon Ślużyński. Historię Litwy wykładał po litewsku Jerzy Ochmański (1939–1940). Wśród kadry obecni byli również wychowankowie gimnazjum: Władysław Stomma (ekonomia polityczna, geografia gospodarcza i prawo), Helena Urniaż (łacina i historia), Irena Bielska (język litewski).
Przełożoną gimnazjum była w latach 1926-1935 Joanna NarutowiczowaBohdan Paszkiewicz, Pod znakiem "Omegi", (przygotował do druku i indeks osób oprac. Adam Gałkowski; słowem wstępnym opatrzył i całość krytycznie przejrzał Piotr Łossowski), Instytut Historii PAN, Warszawa 2003, s. 460.
Szkoła organizowała egzaminy maturalne, jednak nie były one honorowane przez władze litewskie i by dostać się na Uniwersytet Litewski (następnie: Witolda Wielkiego) należało złożyć maturę w języku litewskimJoanna Mackiewiczowa, Polacy na Litwie w latach II wojny światowej, Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej (oddział Bydgoszcz), Bydgoszcz 1996, str. 6. Matury gimnazjum na terenie RP były uznawane przy przyjmowaniu na studia.. W powszechnym odczucia polskiego środowiska na Litwie władze państwowe robiły wszystko, by utrudnić funkcjonowanie placówkiKonrad Łapin, Głos z Litwy, Gdańsk 1998, s. 44. Podczas tzw. zajść antypolskich w Kownie 23 maja 1930 ich ofiarą padło m.in. polskie gimnazjum.
Szkoła uległa likwidacji już w okresie Litewskiej SRR we wrześniu 1940, gdy dyrektor Ludwik Wialbutt podpisał decyzję o jej przekazaniu rządowi Litwy Sowieckiej. Placówka została włączona do Litewskiego X Gimnazjum Państwowego. Wialbutt został jego inspektorem, a kadra nauczycielska rozpierzchła się po terytorium państwa litewskiegoJoanna Mackiewiczowa, Polacy na Litwie w latach II wojny światowej, str. 78.
Po II wojnie światowej polskojęzyczne szkolnictwo w Kownie, ani na terenie tzw. Litwy Kowieńskiej nie istniało. Również po odzyskaniu przez Litwę niepodległości nie powiodły się próby reaktywacji szkoły polskiej w Kownie.
W katedrze św. Jana w Warszawie znajduje się tablica pamiątkowa poświęcona pedagogom kowieńskiego gimnazjumKonrad Łapin, Głos z Litwy, Gdańsk 1998, str. 68.
Znani absolwenci Konrad Łapin – polski pisarz, poeta, radiowiec, Stanisław Michalkiewicz – polski historyk, badacz historii Śląska.
Przypisy
Bibliografia Nasze jubileusze, "Chata Rodzinna", nr 7–8, 17 lutego 1929, s. 1–9 (artykuł poświęcony 10-leciu gimnazjów w Kownie i Poniewieżu oraz dziesięcioleciu prasy polskiej w stolicy Litwy). Konrad Łapin, Głos z Litwy, Gdańsk 1998 Joanna Mackiewiczowa, Polacy na Litwie w latach II wojny światowej, Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej (oddział Bydgoszcz), Bydgoszcz 1996 Ryszard Mackiewicz, 80. rocznica powstania Gimnazjum Polskiego im. A. Mickiewicza w Kownie, „Nasza Gazeta”, nr 49 (394), 1999 r.
Kowno Kategoria:Polskie szkolnictwo na Litwie Kategoria:Historia Kowna