Bitwa morska pod Lade – starcie zbrojne, które miało miejsce jesienią roku 494 p.n.e. pomiędzy flotami zamieszkujących Azję Mniejszą Greków oraz imperium perskiego, nad którym panowała dynastia Achemenidów. Bitwa ta przesądziła o upadku powstania jońskiego, będąc zarazem pierwszym ważnym starciem wojen grecko-perskich.

Okoliczności starcia W roku 499 p.n.e. w Jonii w Azji Mniejszej doszło do wybuchu powstania tamtejszych Greków przeciwko imperium Achemenidów. W kolejnym roku Jonowie oblegli Sardes, stolicę satrapii Lidii. Jakkolwiek powstańcom udało się zająć i spalić miasto, kontratak perskiego garnizonu, który schronił się w miejskiej cytadeli, doprowadził do odwrotu Greków. Wkrótce perska konnica rozbiła armię jońską w okolicach Efezu, co doprowadziło do jej rozproszenia i odstąpienia od powstańców Ateńczyków i Eretrejczyków.

Do decydującego o losach Jonii starcia pod Lade doszło wszakże dopiero w 494 r. p.n.e., gdyż Persowie byli zajęci tłumieniem wystąpień na Cyprze i w Karii. Persowie planowali uderzenie od strony lądu i morza na Milet, będący głównym ośrodkiem powstania. Według Herodota z Halikarnasu zebrali oni flotę liczącą 600 okrętów, dostarczonych przez Fenicjan, Cypryjczyków, Cylicyjczyków i Egipcjan. Spośród nich prawdopodobnie tylko część stanowiły nowoczesne triery (trójrzędowce), resztę zaś pentekontery (pięćdziesiowiosłowce). Zdaniem George’a Calkwella liczba podana przez Herodota mogła obejmować także statki transportowe. Po zniszczeniu greckiej floty zgromadzone przez Achemenidów siły morskie miały udzielić wsparcia w obleganiu Miletu wojskom lądowym, maszerującym w kierunku tego miasta doliną rzeki Meander.

+Skład floty greckiejPolis Liczba okrętów Chios 100 Milet 80 Lesbos 70 Samos 60 Teos 17 Priene 12 Erytraj 8 Myus 3 Fokaja 3 Łącznie353 Jonowie i sprzymierzeni z nimi Eolowie z wyspy Lesbos postanowili zgromadzić flotę wojenną, która stawi czoła Persom w pobliżu Miletu. Jako punkt zborny wyznaczono znajdującą się u wejścia do redy tego miasta wysepkę Lade. Herodot podaje, że Grecy zgromadzili 353 trójrzędowce(zob. tabela po lewej).

Według Tadeusza Łoposzki większość z wchodzących w skład greckiej floty okrętów została zbudowana najpewniej już po wybuchu powstania jońskiego. W związku z tym polski historyk zakłada, że konstruowano przede wszystkim najnowocześniejsze jednostki, a zatem triery. Po raz pierwszy od początku konfliktu Grecy wyznaczyli jednego dowódcę floty – został nim Dionizjos z Fokai. Dionizjos położył duży nacisk na odpowiednie przygotowanie podwładnych do nadchodzącej bitwy, każąc im ćwiczyć przepływanie między dwoma okrętami (w ramach manewru zwanego diekplus, którego celem było zaatakowanie wrogich jednostek od strony rufy) oraz dokonywanie abordażu. Po tygodniu tych trudów greckie załogi okrętów miały zniechęcić się do Dionizjosa, odmawiając dalszego udziału w ćwiczeniach. Według Herodota spadek dyscypliny wśród Hellenów skłonił Samijczyków do potajemnego zaakceptowania perskiego żądania wycofania się z wojny, w zamian za odstąpienie od wymierzania im kary za udział w powstaniu. Oswyn Murray wątpi w historyczność buntu greckich załóg, sądząc, że Herodot wymyślił tę opowieść, aby usprawiedliwić postawę mieszkańców Samos, na której to przez dłuższy czas mieszkał. Natomiast według Ryszarda Kuleszy Samijczycy mogli mieć znaczny udział w szerzeniu defetyzmu wśród Hellenów.

Przebieg bitwy Latem 494 r. p.n.e. w okolice Lade nadpłynęła od południa flota imperium Achemenidów i zajęła pozycje naprzeciw okrętów greckich, które rozstawiły się na południowy zachód od Lade. Na prawym skrzydle helleńskiej floty znajdowały się kontyngenty wystawione przez Samos, Lesbos, Fokaję oraz Erytraj. W centrum stanęła najsilniejsza eskadra, złożona z Chiotów, licząca 100 okrętów. Na lewym skrzydle powstańczej floty zostały ustawione okręty mileckie, wsparte przez jednostki z Priene, Myus i Teos. Odmienną lokalizację miejsca bitwy i ustawienie greckich eskadr zasugerował John Myres, według którego Jonowie i Eolowie stanęli w szyku bojowym na północ od przylądka, na którym znajdował się Milet, opierając swoje lewe skrzydło o Lade(zob. mapka poniżej). mały|500x500px|Przebieg bitwy pod Lade wg Johna Myresa. Czarnym kolorem zaznaczono flotę perską, białym zaś grecką: S - Samos, L - Lesbos, Ch - Chios, M - Milet. Przez około tydzień obydwie floty stały naprzeciw siebie, nie podejmując żadnych działań. W końcu do ataku przystąpiła flota imperium Achemenidów. Według J. Myresa Grecy wyruszyli prostopadle do wpływających do Zatoki Latmijskiej wrogich okrętów, zamierzając zaatakować je od flanki. Niespodziewanie większość załóg liczącej 60 okrętów floty samijskiej zrezygnowała z przeprowadzenia ataku i odpłynęła na ojczystą wyspę. Na polu bitwy pozostało jedynie 11 okrętów z Samos, których kapitanowie nie usłuchali rozkazu dowódców eskadry i walczyli do końca. Zdrada Samijczyków doprowadziła do odsłonięcia flanki Lesbijczyków, którzy także porzucili swoich sprzymierzeńców. Według Herodota postąpiła tak również większość pozostałych Jonów. Zdaniem „ojca historii” spośród Greków, którzy kontynuowali walkę, największym męstwem wyróżnili się Chioci. Na każdym z ich okrętów znajdował się wzmocniony oddział piechoty morskiej (epibotaj), liczący 40 hoplitów. Chiotom udało się zdobyć wiele wrogich okrętów, ale ponieśli oni ciężkie straty i w końcu sami rozpoczęli odwrót. Także dowodzący Hellenami Dionizjos wycofał się z walki, po tym jak udało mu się zdobyć trzy wrogie okręty. Herodot nie wspomniał, jaki los spotkał Milezyjczyków, którzy walczyli przecież w obronie własnego miasta. Według J. Myresa ich flota została odcięta od portu i zniszczona.

Bitwa skończyła się wielką klęską Greków. Pośród jej przyczyn wymienia się nie tylko dezercję Samijczyków i Lesbijczyków, ale także brak dyscypliny wśród Hellenów, ich niechęć do ćwiczeń, brak doświadczenia w walkach morskich oraz brak dowódcy, który byłby w stanie zjednoczyć pochodzących z różnych miast powstańców.

Następstwa bitwy Chioci, którym udało się wycofać spod Lade, popłynęli na północ, do przylądka Mykale, gdzie porzucili swoje uszkodzone okręty i kontynuowali odwrót pieszo. Herodot podaje, że gdy dotarli oni do Efezu, zostali wzięci przez mieszkańców tego miasta za bandytów i wybici. Dionizjos z Fokai po poniesionej porażce pożeglował do Fenicji, gdzie miał atakować statki kupieckie, po czym zajął się korsarstwem na Sycylii, obierając za cel statki kartagińskie i etruskie.

Klęska Greków pod Lade przesądziła o upadku powstania jońskiego. Wkrótce po odniesionym zwycięstwie Persowie oblegli Milet od strony lądu i morza. Miasto to zostało przez nich zdobyte jesienią 494 p.n.e. Milezyjczycy zostali surowo ukarani za bunt przeciwko władzy Achemenidów – wielu spośród nich uśmiercono, inni zaś zostali deportowani do miasta Ampe nad Zatoką Perską. Reszta zamieszkujących Azję Mniejszą i pobliskie wyspy Greków zaniechała oporu, a wielu spośród nich zdecydowało się na emigrację. Jedynie Histiajos, były tyran Miletu, prowadził dalej działania korsarskie. Został on jednak pobity i wzięty do niewoli pod Malene.

Po przezimowaniu w zdobytym Milecie, wiosną 493 r. p.n.e. Persowie wyruszyli na północ, zajmując wyspy Chios, Lesbos i Tenedos. Zobacz też Bitwa morska pod Lade (201 p.n.e.)

Przypisy

Bibliografia

Źródła antyczne

Literatura przedmiotu

Lade Lade Kategoria:Bitwy morskie starożytności