thumb|Principia philosophiae, 1685 Zasady filozofii (łac. Principa philosophiae, fr. Les Principes de la Philosophie) – pismo filozoficzne Kartezjusza wydane przez Elzeviera w Amsterdamie w 1644. Stanowi ono ostatnie z najważniejszych pism Kartezjusza wydanych za jego życia. W wielu aspektach ustępuje pismom wcześniejszym, jest jednak od nich bardziej systematyczne, przekazuje ustalone zagadnienia i ich rozwiązania w formie w pełni wyklarowanego systemu zasad. Stanowi też jedyny pełny wykład fizyki Kartezjusza, mimo wielu teoretycznych niedoskonałości będący najważniejszą popularyzacją nowej fizyki XVII wieku, która w znaczący sposób przyczyniła się do przełamania schematów fizyki arystotelesowskiej w świadomości XVII-wiecznych uczonych. Polski przekład Izydory Dąmbskiej ukazał się w 1960.
Powstanie tekstu Dzieło zadedykowane jest księżniczce Elżbiecie czeskiej, córce elektora Palatynatu Reńskiego i niedoszłego króla Czech Fryderyka, przyjaciółce i uczennicy Kartezjusza. Zasady filozofii zostały napisane po łacinie, w języku nauki XVII wieku, gdyż zostały zamierzone jako podręcznik szkolny. Język łaciński znała także księżniczka Elżbieta, którą Kartezjusz poznał dzięki Pollotowi, pośrednikowi między nią a filozofem, gdy przebywała w HadzeCharles Adam, Vie et Oeuvres de Monsieur Descartes w: Oeuvres de Descartes, publiées par Charles Adam et Paul Tannery, t. XII, s. 188. Owocem znajomości filozofa z księżniczką jest także bogata korespondencja filozoficzna i dzieło Namiętności duszy. O różnych etapach powstawania tekstu i o toku druku Kartezjusz pisze w liście do Colviusa z 23 kwietnia 1643Oeuvres, t. III, ss. 646-647 i w liście do Pollota z 1 stycznia 1644Oeuvres, t. IV, ss. 72-73.
Kartezjusz zamierzył Zasady jako podręcznik, przeznaczony nie tylko dla księżniczki Elżbiety, ale dla szerokiego grona uczniów, podręcznik mający zastąpić Fizykę Arystotelesa. Zamierzenie to tłumaczy suchą formę dzieła i to, że podzielone jest na dużą liczbę drobnych, łatwych do opanowania pamięciowego zasad. Zachęcał o. Pierre'a Bourdina, by propagował dzieło wśród jezuitów i rozdawał im jego egzemplarze, co miało doprowadzić do zastąpienia fizyki arystotelesowskiej kartezjańską w dominującym we wszystkich krajach katolickiej Europy systemie edukacji jezuickiejGeneviève Rodis-Lewis, Descartes' Life and the development of his philosophy, w: Cambridge Companion to Descartes, Cambridge 1992, s. 44. Brak szerszego oddźwięku wśród uczonych jezuickich i jednocześnie o wiele cieplejsze przyjęcie Zasad wśród szerokiej publiczności skłonił Kartezjusza do przyjęcia propozycji przełożenia Zasad i Medytacji na francuski, co uczyniło je dostępnymi szerokiemu gronu czytelników.
Przekład francuski Zasad, sporządzony przez przyjaciela Kartezjusza, księdza Claude'a Picot, ukazał się już w 1647 w Paryżu nakładem Henriego Le Grasa, wkrótce po edycji francuskiej wersji Medytacji o pierwszej filozofii, został jednak sporządzony w 1644. Oba przekłady wiązały się z podróżami Kartezjusza do Francji w 1644 i 1647, pierwszymi od 1628. Rok 1644 był dla Kartezjusza trudny, stanowił apogeum konfliktu z Uniwersytetem w Utrechcie – mimo tej trudnej sytuacji musiał jednak opuścić Holandię i wyjechać w maju do Francji ze względu na sytuację rodzinną. Otrzymał przy tym przyrzeczenie, że łacińskie Zasady zostaną wysłane do Francji natychmiast po wydrukowaniu, ostatecznie jednak wydana w czerwcu 1644 książka przybyła tam nieco później. Zabrał ze sobą jednak przeznaczoną dla drukarza kopię pozbawioną ilustracji, z której to właśnie rozpoczął swój przekład ksiądz Picot, w którego domu w Paryżu zatrzymał się (według biografii Adriena Bailleta) na krótko w maju lub na początku czerwca od razu po przybyciu do Francji.
To właśnie podróż do Francji w 1644 przyniosła Kartezjuszowi pojednanie z jezuitamiCharles Adam, Vie et Oeuvres de Monsieur Descartes w: Oeuvres de Descartes, publiées par Charles Adam et Paul Tannery, t. XII, ss. 440-441. Jedynie Bourdin wciąż był mu wrogi, zmienił jednak radykalnie stanowisko po interwencji Kartezjusza u prowincjała o. Dineta. Ze względów dyplomatycznych to właśnie o. Bourdin miał przekazać Dinetowi i francuskim uczonym jezuickim przygotowane specjalnie dla nich egzemplarze Zasad. Miało to na celu wskazanie uczonym i teologom Towarzystwa, że pojednanie jest szczere i całkowite. Mimo przyjaznych opinii o. Dineta i o. Charlesa o Zasadach główny cel Kartezjusza, uczynienie ich podręcznikiem w jezuickim szkolnictwie, nie został jednak zrealizowany, a ich odpowiedzi na ponaglenia ze strony Kartezjusza były wymijające i skąpe.
Wracając z Francji w listopadzie 1644, Kartezjusz musiał spędzić dwa tygodnie w Calais ze względu na uniemożliwiające dalszą podróż burze morskie – właśnie ten czas wykorzystał na przejrzenie i uzupełnienie powstałego już przekładu Picota. Podobnie jak w przypadku Medytacji o pierwszej filozofii, przekład został dokładnie przejrzany i poprawiony przez autora – teksty łaciński i francuski Zasad różnią się jednak od siebie o wiele bardziej niż teksty łaciński i francuski Medytacji. Tekst francuski Zasad filozofii zawiera liczne modyfikacje i dodatki, których autorem jest niewątpliwie sam Kartezjusz. Oba teksty muszą więc być ze sobą często konfrontowane i porównywane przez badaczy. Ostatnich poprawek tekstu francuskiego Zasad, poprzedzających jego wydanie w tym samym roku, dokonał Kartezjusz w czasie podróży do Francji rozpoczętej w czerwcu 1647. W czasie tej podróży do francuskiego tekstu Zasad został w charakterze wstępu dołączony list do tłumacza. Od jesieni 1648 i na początku 1649 Kartezjusz zajmował się intensywnie prowadzeniem eksperymentów potrzebnych do napisania piątej i szóstej części Zasad, mających traktować o człowieku i zwierzętach, części tej jednak ostatecznie nie powstały.
Ilustracje II, III i IV część Zasad ilustrują ryciny. W pierwszym wydaniu umieszczono 90 ilustracji, ale tylko 25 z nich nie powtarzało się. Pozostałe powtarzają się od dwóch do jedenastu razy. Łącznie figur jest 46. Według przedmowy Charlesa Adama do Zasad 45 – co prawdopodobnie jest wynikiem potraktowania którychś rycin łącznie. W wydaniu francuskim i przekładach niemieckich jest 47, ale dwie z nich – rycina 5 i 10, które w wydaniu łacińskim są identyczne, są do siebie bardzo podobne. W niemieckim wydaniu Buchenaua rycina 5 i 10 są identyczne, ale osobno numerowane, w niemieckim wydaniu J. H. Kirchmana nieco się różnią.
W różnych wydaniach tekstu różnie rozwiązywano kwestię ich układu i powiązania z tekstem – czasem figury umieszczano przy tekście, ilekroć tekst się do nich odwołuje, czasem umieszczani je po tekście. W wydaniu polskim każda rycina pojawia się tylko raz w dodatku załączonym do tekstu, a w samym tekście umieszczono odpowiednie 90 odsyłaczy.
Treść i znaczenie Dzieło poprzedzone jest dwoma listami – listem do księżniczki Elżbiety i listem do tłumacza. Właściwy tekst składa się z czterech części – pierwsza, traktująca o zasadach poznania ludzkiego i obejmująca 76 zasad, jest ogólnym wprowadzeniem do filozofii kartezjańskiej – porusza kwestie natury prawdy, wątpienia, myślenia, istnienia Boga, zawierając przy tym wszystkie istotne elementy kartezjańskiej filozofii. Druga, traktująca o zasadach rzeczy materialnych i obejmująca 64 zasady, omawia najogólniejsze zagadnienia fizyki kartezjańskiej, dotyczące kosmosu, ciał fizycznych, materii, czasu i ruchu. Trzecia, traktująca o świecie widzialnym i obejmująca 157 tez, omawia bardziej szczegółowe zagadnienia fizyczne – zjawiska związane z niebem i ruchem planet, budowę wszechświata, gwiazdy, komety, słońce i światło. Czwarta, traktująca o Ziemi i zjawiskach ziemskich, obejmująca 207 tez, omawia pochodzenie Ziemi, jej podział, naturę czterech żywiołów i naturę zmysłów i introspekcji. Do tekstu dołącza się także obszerny spis zasad. Nigdy nie powstały zamierzone przez Kartezjusza część piąta i szósta, mające traktować o człowieku i zwierzętach.
Duże znaczenie dla filozofii mają jedynie oba listy, część pierwsza i początek części drugiej. Część pierwsza i druga stanowi bardziej systematyczny i szczegółowy wykład zagadnień omówionych w Rozprawie o metodzie i w Medytacjach o pierwszej filozofii, mimo większej dojrzałości nie ma w nich jednak niemal żadnych nowych idei. Także pod względem stylu, wartości literackiej i świeżości Zasady ustępują wcześniejszym pismom Kartezjusza. Tok wykładu jest suchy, nie ma w Zasadach charakterystycznej dla Rozprawy atmosfery wewnętrznego napięcia, walki i zwycięstwa ze zwątpieniem, jednocześnie powściągliwego i namiętnego monologu wewnętrznego.
Partie dzieła omawiające zagadnienia fizyczne nie należą natomiast do największych osiągnięć Kartezjusza w dziedzinie fizyki, a często mają jedynie charakter ciekawostek historycznychAndré Bridoux, wstęp do Les Principes de Philosophie, w: Descartes, Oeuvres et lettres, Bibliothèque de la Pléiade, 1953, s. 552. W znacznej mierze nie odpowiadają założeniom metodologicznym samego Kartezjusza, a jako twory czystej fantazji spotkały się ze szczególnie ostrą krytyką fizyków newtonistów. Oryginalne i nowatorskie w zakresie fizyki jest w Zasadach kartezjańskie prawo zachowania ruchuW. F. Asmus, Descartes, Warszawa 1960, s. 304. Asmus w swojej relacji o kartezjańskiej zasadzie zachowania ruchu opiera się także na fragmentach niezachowanego dzieła Kartezjusza O świecie (Oeuvres, t. XI, s. 43) i jego liście do Debeaune'a z 30 kwietnia 1639 (Oeuvres, t. II, s. 543) stanowiące – bardzo jeszcze niejasną, odległą od sformułowania właściwego i zmieszaną z błędnymi wyobrażeniami – pierwotną postać prawa zachowania energii. W swoim prawie zachowania ruchu Kartezjusz głosi, że skoro Bóg włożył w materię przy stworzeniu świata pewną określoną ilość ruchu, byłoby absurdem sądzić, że ilość ta może ulegać zmianie, bo wtedy trzeba by przyjąć, że zmianie może podlegać sposób działania ruchu. W drugiej części Zasad Kartezjusz dowodzi więc, że Bóg stale troszczy się o zachowanie we wszechświecie tej samej ilości ruchu, jaką włożył w niego na początku. Ilość ruchu może ulegać zmianie w różnych częściach wszechświata, ale jego suma pozostaje stała, dzięki czemu ciało wprawiające w ruch drugie ciało może tracić dokładnie tyle samo ruchu, ile mu udziela.
Zasady były też głównym punktem odniesienia interpretacji filozofii Kartezjusza przez Spinozę i Leibniza, jako że obaj filozofowie napisali do tego dzieła komentarzeNicholas Jolley, The Reception of Descartes' Philosophy, w: The Cambridge Companion to Descartes, Cambridge 1992, s. 412.
Spis zasadWedług przekładu Izydory Dąmbskiej Część I – O zasadach poznania ludzkiego