Historia Bydgoszczy
Okres do 1346 – przedlokacyjny ośrodek miejski
W okresie tym Bydgoszcz była grodem strażniczym (1030-1238), potem kasztelańskim (od 1238) i przejściowo książęcym (1314-1323). Nie omijały ją wydarzenia polityczne związane z polityką Piastów w okresie rozbicia dzielnicowego oraz wojny polsko-krzyżackie (1308-1309 i 1327-1332). Na początku XIV wieku można mówić o Bydgoszczy jako przedlokacyjnym ośrodku miejskim (oppidum).
Okres 1346–1466 – warownia Królestwa Polskiego
W okresie tym Bydgoszcz została ukształtowana jako miasto lokowane na prawie magdeburskim. Powstała pierwotna infrastruktura miejska wraz z systemem fortyfikacji oraz królewskim zamkiem użytkowanym przez starostę. Szczególną dynamikę rozwoju przejawiał handel spławny piwem, zbożem i solą, który bezskutecznie starała się ograniczyć strona krzyżacka. Szczególnie bogate są dzieje polityczne Bydgoszczy z tego okresu związane z wojnami polsko-krzyżackimi.
Okres 1466–1655 – staropolskie miasto handlowe
W okresie tym Bydgoszcz przeżywała apogeum rozwoju w całym okresie staropolskim. Dogodne położenie na szlaku handlowym Wisły przyczyniło się do szybkiego rozwoju gospodarczego miasta. Wraz ze zwiększeniem liczby mieszkańców i ich zamożności pojawiły się aspiracje kulturalne i oświatowe. Nie do pominięcia są również wydarzenia polityczne, w jakich uczestniczyli mieszkańcy miasta.
Dziedziną, która szczególnie wyróżniała Bydgoszcz w tym okresie w Rzeczypospolitej, była skala handlu spławnego. Jako jeden z największych ośrodków handlu zbożowego w II połowie XVI wieku Bydgoszcz urosła do wielkości miasta średniego w skali Rzeczypospolitej, licząc niemal 5 tys. mieszkańców.
Okres 1655–1772 – w dobie wojen i upadku
W tym okresie Bydgoszcz stała się areną dla najważniejszego wydarzenia politycznego w jej historii staropolskiej – zaprzysiężenia traktatów welawsko-bydgoskich, które stały się podstawą do uniezależnienia Prus Książęcych od Rzeczypospolitej.
Jednak generalnie był to okres upadku miasta, który zapoczątkowały zniszczenia i zarazy podczas potopu szwedzkiego. Po krótkim okresie stabilizacji w II połowie XVII wieku nadszedł czas największego upadku na początku XVIII wieku w dobie wojny północnej. Poprawę przyniosła druga połowa tego wieku, kiedy Bydgoszcz powoli odradzała się demograficznie i gospodarczo, została wyznaczona na siedzibę Trybunału Koronnego Wielkopolski, a także otrzymała perspektywę budowy Kanału Bydgoskiego.
Okres 1772–1806 – wzrost znaczenia miasta
W tym okresie Bydgoszcz wydatnie awansowała administracyjnie i gospodarczo pod rządami pruskimi. Dwukrotnie powiększyła się liczba nieruchomości w mieście, powstały liczne spichlerze, manufaktury, pojawiła się perspektywa ożywionego handlu z zachodnią Europą za pośrednictwem Kanału Bydgoskiego – następcy podupadłej po zaborach drogi wodnej Wisły.
Pod koniec tego okresu Bydgoszcz odrobiła zapóźnienia i osiągnęła poziom z najlepszego okresu staropolskiego. Nie ominęła również Bydgoszczy insurekcja kościuszkowska przez co urozmaicone są dzieje polityczne. 2 października 1794 r. odbyła się bitwa pod Bydgoszczą, którą stoczyły z wojskiem pruskim oddziały, dowodzone przez gen. Henryka Dąbrowskiego.
Okres 1806–1815 – w Księstwie Warszawskim
Okres ten można ocenić jako kontynuację rozwoju z poprzedniego okresu pruskiego. Bydgoszcz utrzymała, a nawet powiększyła swoje znaczenie administracyjne, zostając stolicą rozległego departamentu w Księstwie Warszawskim. Rozbudowany został Kanał Bydgoski, pomyślnie rozwijał się handel i rzemiosło.
Okres 1815–1920 – pod zaborem pruskim
W tym okresie Bydgoszcz przeżyła największy rozwój w swojej historii. Szczególna dynamika rozwoju gospodarczego i demograficznego przypada na okres po 1851 r., kiedy do Bydgoszczy doprowadzono pruską Kolej Wschodnią z Berlina. Dogodne położenie komunikacyjne przy szlakach kolejowych (linia wschodniopruska, linia warszawsko-bydgoska i inne), wodnych (Kanał Bydgoski, Brda, Wisła) i drogowych oraz rozbudowa infrastruktury miejskiej, aby przyciągać na wschód kolonistów sprawiły, że Bydgoszcz zdystansowała w rozwoju sąsiednie miasta, wyróżniając się dynamiką w skali całej Polski. Pod koniec okresu Bydgoszcz była trzecim miastem co do wielkości w zaborze pruskim i 8-9 w Polsce.
Zbudowano praktycznie od podstaw nowe miasto – Śródmieście, wiele reprezentacyjnych gmachów municypalnych, oświatowych, kulturalnych, mostów, a nawet dwie uczelnie wyższe. Na uwagę zasługuje unikatowy w Polsce węzeł wodny z ośmioma śluzami na terenie miasta.
Na początku XX wieku Bydgoszcz – „Mały Berlin” pod względem infrastruktury nie odbiegała zbytnio od poziomu rdzennych miast Rzeszy, była dobrze utrzymanym miastem, czystym, słynącym z zieleni. Dziedzictwo architektury z tego okresu jest bardzo bogate i stanowi dzisiaj w coraz większym stopniu o atrakcyjności turystycznej miasta.
Okres 1920–1939 – okres międzywojenny
Okres ten jest generalnie pomyślny w historii miasta. Mimo degradacji administracyjnej, która doprowadziła do tego, że Bydgoszcz była największym miastem powiatowym w Polsce, większym od Lublina, czy Katowic, bardzo pomyślny był rozwój gospodarki i handlu. Chociaż usilne starania o stołeczność administracyjną w obrębie „Wielkiego Pomorza” nie przyniosły pozytywnych rezultatów, to nikt nie kwestionował jej zasłużonego miana „stolicy gospodarczej Pomorza”. Oprócz sukcesów gospodarczych, w tym powstania nowoczesnych gałęzi przemysłu: chemicznego i elektrotechnicznego, na uwagę zasługuje rozwój kultury, oświaty i sportu.
Okres 1939–1945 – okupacja niemiecka Bydgoszcz była sceną jednych z pierwszych masowych represji hitlerowskich na terenie Polski. Spontaniczne stłumienie przez wojsko i mieszkańców Bydgoszczy dywersji hitlerowskiej 3 września 1939 r. zostało okrzyknięte przez propagandę niemiecką „krwawą niedzielą” (niem. „Bromberger Blutsonntag”). W efekcie rozstrzelano prezydenta miasta Leona Barciszewskiego oraz wielu mieszkańców na Starym Rynku, w Tryszczynie, w Dolinie Śmierci i w wielu innych miejscach. Bydgoszcz została włączona do Rzeszy jako stolica rejencji w obrębie okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie. W czasie wojny architektura miasta nie doznała wielkich zniszczeń poza celowymi wyburzeniami zabytków dokonanymi w 1940 r. Całkowite straty wśród mieszkańców Bydgoszczy w czasie całej II wojny światowej historycy szacują na około 10 000 ofiar.
Okres 1945–1989 – w Polsce Ludowej Okres Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej przyniósł awans miasta na stolicę województwa pomorskiego (1945–1950), potem bydgoskiego: „dużego” (1950-1975) i „małego” (1975–1999). Odziedziczony po poprzednich okresach wielobranżowy przemysł został przez nowe władze rozbudowany i wyeksploatowany. Nie zbudowano natomiast w Bydgoszczy od podstaw żadnej wielkiej inwestycji przemysłowej, które w innych ośrodkach dynamizowały rozwój demograficzny i gospodarczy (np. Płock – Petrochemia, Włocławek – Zakłady Azotowe, Toruń – Elana, Świecie – kombinat celulozowy). Miejscowe uczelnie rozwijały się od lat 50. na bazie miejscowego środowiska. W latach 40. i 50. Bydgoszcz stała się dużym ośrodkiem wojskowym i garnizonowym (na bazie istniejącej po okresie pruskim infrastruktury), co przyczyniło się do rozwoju miasta. W latach 60. i 70. motorem rozwoju był głównie przemysł. W latach 70. zapoczątkowano ponadto zagospodarowanie Leśnego Parku Kultury i Wypoczynku na podobieństwo parku śląskiego oraz rozpoczęto zabudowę nowej wielkiej dzielnicy mieszkaniowej nad Wisłą – Fordonu. Na uwagę zasługuje również rozwój kultury, zwłaszcza muzycznej oraz sportu.
Okres po 1989 – w III Rzeczypospolitej Po przełomie politycznym w 1989 r. Bydgoszcz znalazła się w nowych warunkach społeczno-gospodarczych. Okres transformacji przebiegł dość łagodnie z powodu dużego zdywersyfikowania branżowego przemysłu bydgoskiego. Większość „sztandarowych” zakładów pracy z okresu PRL została sprywatyzowana i trafiła w ręce polskich i zagranicznych koncernów (Ciech S.A., Telefonika Kable S.A., Unilever Polska S.A., Alcatel-Lucent i inne). Nieliczne upadły – największe z nich to fabryka rowerów „Romet”, czy fabryka obuwia „Kobra”. Cechą charakterystyczną okresu po 1989 r. jest wzrost samorządności, rozwój usług, uczelni wyższych (trzy uniwersytety w mieście od 2005 r.), kultury (oddana do użytku Opera Nova), odnowa zaniedbanego w okresie PRL Starego Miasta oraz ekspansja mieszkańców na przedmieścia – zwłaszcza do gmin Białe Błota i Osielsko.
Zobacz też Historia kultu religijnego w Bydgoszczy Historia kolei w Bydgoszczy Historia Bydgoskiego Węzła Wodnego Stare Miasto w Bydgoszczy Śródmieście (Bydgoszcz)
Bibliografia Czachorowski Antoni (red.), Atlas historyczny miast polskich. Tom II Kujawy. Zeszyt 1, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Bydgoszcz-Toruń 1997. Badtke Marek, Kanał Bydgoski, Bydgoszcz 2006. Biegański Zdzisław (red.), Dzieje Fordonu i okolic, Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, Bydgoszcz 1997. Biegański Zdzisław, Grzegorz M. (red.), Bydgoszcz – 650 lat praw miejskich, Bydgoszcz 1996. Biegański Zdzisław, Jastrzębski Włodzimierz (red.), Bydgoszcz jako ośrodek administracyjny na przestrzeni wieków. Zbiór studiów, Bydgoszcz 1998. Biskup Marian, Wojny Polski z Zakonem Krzyżackim 1308-1521, Marpress, Gdańsk 1993. Biskup Marian (red.), Historia Bydgoszczy, Tom I do roku 1920, Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, Warszawa-Poznań 1991. Biskup Marian red,. Historia Bydgoszczy, Tom II 1920–1939, Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 1999. Bręczewska-Kulesza Daria, Przegląd stylów występujących w bydgoskiej architekturze drugiej połowy XIX i początku XX stulecia. Bręczewska-Kulesza Daria, Derkowska-Kostkowska Bogna, Wysocka A., [i inni], Ulica Gdańska. Przewodnik historyczny, Bydgoszcz 2003. Derenda Jerzy (red.), Piękna stara Bydgoszcz – tom I z serii Bydgoszcz miasto na Kujawach, Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy, Bydgoszcz 2006. Derenda Jerzy, Bydgoszcz w blasku symboli – tom II z serii Bydgoszcz miasto na Kujawach, Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy, Bydgoszcz 2008. Encyklopedia Historii Gospodarczej Polski do 1945 roku, Wiedza Powszechna, Warszawa 1981. Gierszewski Stanisław, Wisła w dziejach Polski, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1982. Guldon Zenon, Rozmieszczenie własności ziemskiej na Kujawach w II połowie XVI w., Roczniki Towarzystwa Naukowego, Toruń 1964. Guldon Zenon, Podziały administracyjne Kujaw i ziemi dobrzyńskiej w XIII-XIV wieku, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań 1974. Guldon Zenon, Kabaciński Ryszard, Szkice z dziejów dawnej Bydgoszczy XVI–XVIII w., Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, Bydgoszcz 1975. Kabaciński Ryszard, Kotowski Wojciech, Wojciak Jerzy, Bydgoszcz zarys dziejów, Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, Bydgoszcz 1980. Klonowic Sebastian Fabian, Flis, to jest Spuszczanie statków Wisłą i inszymi rzekami do niej przypadającymi, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1984. Michalski Stanisław red., Bydgoszcz wczoraj i dziś 1945–1980, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań 1988. Mincer Franciszek, Dzieje Bydgoszczy do roku 1806, Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Tadeusza Kotarbińskiego, Zielona Góra 1992. Nowakowski Tomasz, Kazimierz Wielki a Bydgoszcz, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2003. Potemski Czesław, Pradzieje Bydgoszczy i powiatu bydgoskiego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Łódź 1963. Jastrzębska-Puzowska Iwona, Od miasteczka do metropolii. Rozwój architektoniczny i urbanistyczny Bydgoszczy w latach 1850-1920. Raszewski Zbigniew, Pamiętnik gapia. Bydgoszcz jaką pamiętam z lat 1930-1945, Wyd. Pomorze, Bydgoszcz 1994. Śliwiński Błażej, Pogranicze kujawsko-pomorskie w XII-XIII wieku, z dziejów Bydgoskiego i Wyszogrodzkiego w latach 1113-1296, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań 1989. Winid Walenty, Kanał Bydgoski, Wydawnictwo Instytutu Popierania Nauki, Warszawa 1928. Winter Piotr, Ulica Augusta Cieszkowskiego w Bydgoszczy. Zespół architektoniczny z przełomu XIX i XX wieku, Bydgoszcz 1996.