thumb|Grób Józefa Mączki na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach Józef Mieczysław Mączka (ur. 2 czerwca 1888 w Zaleszanach, zm. na początku wrześniaJedno ze źródeł podało dzień śmierci 9 września, autorzy książki O kawalerii polskiej XX wieku wskazali 2 lub 6 września, zaś Eligiusz Tomkowiak i również Bogusław Polak podali datę 5 września. 1918 w Paszkowskiej Stanicy k. Jekaterynodaru) – polski żołnierz, porucznik, poeta legionowy, kawaler Orderu Virtuti Militari.
thumb|Józef Mączka thumb|Józef Mączka na pocztówce
Życiorys Był synem Heleny z domu Ambroziewicz i Franciszka Mączki (1850–1902), który jako trzynastoletni chłopak wziął udział w powstaniu styczniowym. Miał cztery siostry: Wiktorię, Jadwigę, Emilię i Marię oraz brata Władysława, także legionistę, potem oficera Wojska Polskiego, który został mężem Marii Iwańczyk (jej siostrą była Anna, po mężu Przystasz, matka Zbigniewa, Mieczysława i Danuty Przystaszów).
Józef Mączka uczył się w szkole ludowej w Oleszycach, następnie w C. K. V Gimnazjum we Lwowie, C. K. Gimnazjum Męskim w Sanoku, gdzie w 1903 ukończył V klasę, a od 1905 w II Gimnazjum w Rzeszowie, gdzie w 1907 zdał egzamin dojrzałości. Następnie został studentem Wydziału Inżynierskiego Politechniki Lwowskiej. Równocześnie z nauką pracował zarobkowo jako urzędnik w dyrekcji kolei.
W 1913 został członkiem Związku Strzeleckiego. W 1914 został chrzestnym ojcem Mieczysława Przystasza. Po wybuchu I wojny światowej w sierpniu 1914 wstąpił do Legionów Polskich i został przydzielony do 2 szwadronu jazdy Legionów, dowodzonym przez Zbigniewa Dunin-Wąsowicza. Służył w nim do września 1914. W momencie wyjazdu na front pluton, w którym służył Mączka został przeniesiony do Komendy Legionów, stanowiąc jej pluton sztabowy. W plutonie tym Józef Mączka przeszedł cały szlak legionowy. Brał udział w kampaniach karpackich i bukowińskiej. 23 sierpnia 1915 awansował do stopnia chorążego kawalerii a 1 listopada 1916 został awansowany do stopnia podporucznika. Po kryzysie przysięgowym służył w Polskim Korpusie Posiłkowym. Od 1 stycznia 1917 był żołnierzem w 2 pułku ułanów Legionów Polskich, uzyskując awans do stopnia porucznika.
Po przejściu II Brygady przez front pod Rarańczą, w lutym 1918 Józef Mączka został internowany przez Austriaków w Synowódzku. 28 lutego w przebraniu kolejarza uciekł z obozu i 20 marca został żołnierzem II Korpusu Polskiego gen. Józefa Hallera. W bitwie pod Kaniowem dostał się do niemieckiej niewoli. Jednak uciekł i rozpoczął pracę w Polskiej Organizacji Wojskowej w jej Komendzie Naczelnej nr 3, obejmującej teren Ukrainy. Zajmował się przerzutem rozbitków z Legionów Polskich na Kubań do dywizji gen. Żeligowskiego. Później sam został żołnierzem tej dywizji w grupie płk. Zielińskiego.
6 września 1918 por. Józef Mączka zmarł na cholerę w Paszkowskiej Stanicy k. Jekaterynodaru. 17 maja 1922 za udział w walkach Legionów i pracę w Polskiej Organizacji Wojskowej, porucznik Józef Mączka został odznaczony pośmiertnie Orderem Wojskowym Virtuti Militari V klasy (nr 7694) oraz Krzyżem Walecznych i Krzyżem Niepodległości z Mieczami.
W listopadzie 1933 jego prochy zostały sprowadzone do krajuO kawalerii polskiej XX wieku s. 26. i pochowane w kwaterze legionowej na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera A5-pomnik-1)Wyszukiwarka cmentarna – Warszawskie cmentarze..
Twórczość Józef Mączka był również znanym poetą legionowym. W 1917 wydał tomik poezji „Starym szlakiem”, który miał jeszcze trzy wydania w okresie międzywojennym. Znanymi wierszami jego autorstwa, nauczanymi i deklamowanymi przez uczniów gimnazjalnych były m.in. Starym szlakiem, Przysięga, Droga Legionów, Ułańskie czako, Kiedyś..., Rotmistrzowej sławie... (poświęcony dowódcy szarży pod Rokitną, którym był rtm. Zbigniew Dunin-Wąsowicz). Po upadku PRL opublikowano antologię wierszy legionowych z licznymi wierszami MączkiGałęzowski M., 2022: Ułan – poeta Żelaznej Brygady. Historia Do Rzeczy, nr 10 (116): 56-59. („Wstań Polsko moja” (red. Kajtoch J.), PAIR MYJAKPRESS, Sandomierz 1997, ), a w 2009 r. wznowiono tom jego poezji z 1917, zamieszczając też w nim sześć nigdy wcześniej nie drukowanych utworów Mączki („Starym szlakiem i inne wiersze”, Universitas, Kraków 2009, , wyd. elektroniczne: ).
Na Wigilię 1914 Józef Mączka skomponował kolędę dla Komendy Legionów:
W dzień Bożego Narodzenia
W dzień Bożego NarodzeniaRadość wszelkiego stworzenia,Dziś w Legionach wielkie święto:Ofensywę rozpoczęto,Rozpoczęto.
Pan jenerałKarol Durski-Trzaska. przodem jedzie,Do ataku sam nas wiedzie,A ZagórskiWłodzimierz Zagórski-Ostoja. robi plany,Już trzy noce niewyspany,Niewyspany.
JakubowskiJan Skorobohaty-Jakubowski. mu pomaga,(W sztabie wielka to powaga),A WyrostekMichał Wyrostek – dr, adwokat, członek PPSD, szef kancelarii sztabowej Komendy Legionów (ewidencja), pracownik Krajowego Inspektoratu Zaciągu. i DzwonkowskiZygmunt Dzwonkowski.Też niemało mają troski,Mają troski.
MerwinBertold Merwin (właściwie Baruch Menkes; 1879–1946) – nauczyciel, publicysta, literat, ppłk WP, dziennikarz, redaktor; od września 1914 r. w Legionach, przydzielony do Komendy Legionów, pracownik Krajowego Inspektoratu Zaciągu, później Dowództwa Ośrodka Uzupełnień PKP, internowany w obozie Dulfalva, publikował prace i artykuły poświęcone Legionom, szczególnie II Brygadzie: Legiony w Karpatach (1915), Legiony w boju (1916), Z życia w Legionach (1918), Z Dulfalvy do Tagliamento (1918)., co był redaktorem,Teraz już żołnierza wzorem:W kąt nożyce i gazety,Jeździ z nami na wedety,Na wedety.
Pułkownika WiszkaWacław Wiszka – płk austriacki przydzielony do Komendy Legionów jako nadintendent, złośliwie nazywany „Wischka”. głowaWszystkich nas tu cudem chowa:Gdyby nie on ― już by całaPolska głodem przymierała,Przymierała.
Pan KrasickiAugust Krasicki. ułan chwackiZamaszysty i junacki,I BrzezińskiJan Dunin-Brzeziński. rotmistrz klawyDo szablicy i zabawy.
Durski z buzią jak panienkaŻadnej bitwy się nie lęka,I Łepkowski chociaż młodyRżnie do ognia jak do wody.
Już Drewnowski z drutów zwojemJedzie z całym swym konwojem,Gdy tam w linii coś się psujeOn wnet wszystko podrutuje.
Migurskiego telefonySieją strach na wszystkie stronyA Grzybowski wszystkim znanyWiezie list do ukochanej.
Panie Jezu, Dziecię Małe,Dajże nam zwycięstwo, chwałę,Niech w żołnierskiej tej kolędzieChwała Tobie wieczna będzie,Wieczna będzie
Odniesienia W połowie 1938 Bolesław Lewicki uzyskał tytuł naukowy doktora filozofii na podstawie pracy pt. Poeta i Legiony, dotyczącej twórczości Józefa Mączki. W 1958 ukazała się publikacja pt. Księga pamiątkowa Gimnazjum Męskiego w Sanoku 1888–1958, do której władze cenzorskie PRL odrzuciły artykuł autorstwa Józefa Stachowicza o Józefie Mączce. W 2018 folk rockowy zespół Łubu Dubu z Głogowa Małopolskiego nagrał płytę pod tytułem Mączka, na której znajdują się utwory z wierszami Józefa Mączki.
Ordery i odznaczenia Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 7694 – pośmiertnie, 17 maja 1922 Krzyż Niepodległości z Mieczami – pośmiertnie, 27 czerwca 1938 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości” - zamiast uprzednio nadanego Krzyża Niepodległości (). Krzyż Walecznych
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Tadeusz Kasprzycki Kartki z dziennika oficera I Brygady Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, Warszawa 1934. „Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne” nr 17 (luty 1998), Tarnobrzescy Kawalerowie Virtuti.
Linki zewnętrzne Zbiór poezji „Starym szlakiem” w bibliotece Polona
Kategoria:Absolwenci II Liceum Ogólnokształcącego im. płk. Leopolda Lisa-Kuli w Rzeszowie Kategoria:Członkowie Związku Strzeleckiego (1910–1914) Kategoria:Ludzie urodzeni w Zaleszanach (województwo podkarpackie) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Niepodległości z Mieczami Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Walecznych Kategoria:Pisarze Młodej Polski Kategoria:Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie Kategoria:Polscy poeci Kategoria:Uczniowie Gimnazjum im. Królowej Zofii w Sanoku Kategoria:Urodzeni w 1888 Kategoria:Wojskowi związani z Sanokiem Kategoria:Zmarli na cholerę Kategoria:Zmarli w 1918 Kategoria:Żołnierze korpusów polskich w Rosji 1917–1918 Kategoria:Żołnierze Legionów Polskich 1914–1918 Kategoria:Żołnierze Polskiego Korpusu Posiłkowego