(ur. 986 lub 987, zm. 1032) – najstarszy znany syn Bolesława I Chrobrego, książę Polski od 1031 do 1032. Jego matką była nieznana z imienia kobieta pochodzenia węgierskiego, z którą Bolesław pozostawał w związku przed małżeństwem z Emnildą. Bezprym urodził się prawdopodobnie około 987 roku. W 1031 roku przejął władzę po niemiecko-ruskim ataku na Polskę. Według źródeł władca odznaczający się niezwykłym okrucieństwem. Zmarł zamordowany wiosną 1032. Za jego czasów być może miała miejsce tzw. reakcja pogańskaZ powodu braku dostatecznej liczby źródeł większość ustaleń na temat Bezpryma pozostaje w sferze hipotez.
Bezprym należy, razem z Wacławem III, do grupy władców Polski najczęściej pomijanych na listach takich władców, co zostało opisane jako forma damnatio memoriae.
Wzmianki o Bezprymie Istnieją jedynie trzy wzmianki o życiu Bezpryma.
Thietmar z Merseburga zanotował, że Bolesław Chrobry pojął za żonę Węgierkę, z którą miał syna Bezpryma, lecz i tę również przepędziłThietmari Merseburgensis episcopi Chronicon, ed. R. Holtzmann, [w:] Monumenta Germaniae Historica. Scriptores rerum Germanicarum nova series, Bd. IX, Berlin 1935, c. 58, s. 198.; Roczniki hildesheimskie mniejsze pod rokiem 1031 zawierają zapis: A ten Mieszko po miesiącu przez brata swojego Bezbriema został wygnany gwałtownym najazdem i zmuszony do ucieczki do Udalryka, do Czech. Ów zaś Bezbrim przesłał cesarzowi koronę wraz z innymi regaliami, które jego brat niesłusznie sobie przywłaszczył i w pokornej prośbie przez posłów swoich obiecał poddać się cesarzowiAnnales Hildesheimenses, ed. G. Waitz, [w:] Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum ex monumentis Germaniae historicis recusi, Hannover 1878, s. 35 i n; Roczniki hildesheimskie mniejsze pod rokiem 1032 zawierają zapis: w tym roku Bezbriem, z powodu najstraszniejszej srogości swego tyraństwa, został zabity przez swoich, nie bez knowań braci (hoc anno Bezbriem ob inmanissimam tirannidis suae sevitiam a suis, et etiam non sine fratrum Suorum machinatione, interfectus est).
Imię Bezpryma Nie jest również jednoznacznie ustalone pochodzenie jego imienia. Forma Bezprym nie pojawia się później wśród Piastów, a jej etymologia pozostaje przedmiotem badań językoznawczych. W źródłach Bezprym pojawia się jako: Besprim (Kronika Thietmara), Bezbriem (Roczniki hildesheimskie i Roczniki altajskie) oraz Besfrim w pośrednim źródle (Annalista Saxo). Imię to wśród polskich elit wcześniej nie występowało, znane jest natomiast ze źródeł czeskich, gdzie pojawia się w formach: Bezprim, Bezprem, Bezperem. Według jednej z hipotez było to imię słowiańskiego pochodzenia, którego współczesna forma brzmiałaby prawdopodobnie BezprzemHipoteza Jacka Hertela. Zob. . Według Aleksandra Brücknera prawidłową postacią jego imienia jest Bezprzem, gdzie drugi człon „przem” pochodzi od zapomnianego słowa „przem, przemy” – szczery, otwarty, prosty (stąd wywodzi się słowo uprzejmy); człon „przem” występuje też w imieniu Przemysław. Rozważano związek imienia z nazwą Veszprému, miasta położonego nad północnym Balatonem, gdzie w angielskiej i słowackiej wersji Wikipedii podano znaczenie tego imienia (uparty, pewny siebie, bezczelny). Ze względu na przyjętą w historiografii tradycję i niemożliwość ustalenia z całą pewnością prawidłowej wersji imienia, do dziś używa się formy Bezprym, mimo że wymaga ono zapewne emendacji.
W starszej historiografii często łączono postacie dwóch synów Bolesława Chrobrego: Ottona i Bezpryma, lub przypisywano Bezprymowi drugie imię Otto. Marian Gumowski sugerował dodatkowo na podstawie zabytków numizmatycznych, że ten „łączony” książę mógł sprawować rządy namiestnicze w Czechach w 1003. Teorie te opierały się na kronice Wipona, w której opisany jest tylko jeden brat Mieszka II – Otton. Współcześni historycy przyjmują jednak, że w rzeczywistości chodziło o Bezpryma, a autor popełnił błąd, utożsamiając ze sobą te dwie postacie.
Pochodzenie i młodość Bezprym był najstarszym synem Bolesława Chrobrego i jego drugiej żony, nieznanej bliżej Węgierki. W starszej literaturze matka Bezpryma uchodziła za córkę księcia Gejzy i do tego poglądu przychyla się część badaczy. Najnowsze badania węgierskich historyków oraz Błażeja Śliwińskiego wskazują na to, że matka Bezpryma mogła być córką księcia Siedmiogrodu Gyuli.
Nie ma pewności, gdzie przyszedł na świat Bezprym. Możliwe, że urodził się na ziemiach polskich i później wraz z matką został wysłany na Węgry. Nie można jednak wykluczyć, że urodził się już na Węgrzech po jej powrocie do ojczyzny. Źródła nie pozwalają rozstrzygnąć tej kwestii. Dalsze losy Bezpryma przed 1031 rokiem są bardzo słabo udokumentowane. Zachowane źródła nie pozwalają ustalić, gdzie przebywał ani jaką pozycję zajmował w tym okresie. W historiografii rozważano zarówno możliwość jego wychowania w państwie Piastów, jak i pobytu na Węgrzech wraz z matką. Nie ma jednak wystarczających danych, aby rozstrzygnąć tę kwestię.
Wg niektórych badaczy Bezprym został przewidziany do życia zakonnego. Jedna z hipotez dotyczących jego losów wiąże Bezpryma z klasztorem św. Wojciecha założonym przez Ottona III pod Rawenną. Według tej koncepcji Bezprym miał znaleźć się we Włoszech w związku z poselstwem wysłanym przez Bolesława Chrobrego w 1001 roku i pozostać tam jako mnich. Świadczy o tym Żywot św. Romualda, eremity z Pon Petri pod Rawenną. Podano w nim, że u świętego przebywał syn księcia polskiego, który około 1001 roku podarował mu konia. Zapis ten niektórzy badacze odnoszą do Bezpryma, ale Dariusz Andrzej Sikorski, uznaje, że wzmianka ta jest zbyt enigmatyczna, by wiązać ją z Bezprymem i mogła odnosić się do nieślubnego syna któregoś z polskich książąt. Podstawą tej hipotezy jest wzmianka Piotra Damianiego o synu Bolesława, który miał przebywać w klasztorze i zostać przekonany przez opata do podjęcia życia zakonnego. Źródło nie podaje jednak imienia tego księcia, dlatego utożsamienie go z Bezprymem pozostaje niepewne. W niektórych starszych opracowaniach można było spotkać się z poglądem, że tym eremitą był albo LambertHipotezę taką przedstawił Tadeusz Wojciechowski, a także Anatol Lewicki., najmłodszy syn Mieszka I, albo nieznany źródłom rzekomy syn Bolesława Chrobrego z pierwszego małżeństwaPogląd Oswalda Balzera. Zob. .
Z Żywota wyciąga się także inny, pośredni wniosek: Bezprym prawdopodobnie przyjmował nauki u św. Romualda, co wskazuje że w momencie przejęcia władzy był człowiekiem wykształconym.
Istnieje hipoteza, że Bezprym był żupanem węgierskiego grodu Vesprim alias Bezprem (obecnie Veszprém). mały|Bezprym Niektórzy przypuszczają też, że Bezprym był obecny przy koronacji ojca.
Przejęcie władzy Prawdopodobnie po przejęciu władzy przez Mieszka II, jego dwaj bracia przez krótki czas przebywali w Polsce. Mieszko miał wygnać BezprymaWedług kroniki Wipona miał to być Otton, historycy przyjmują jednak, że w rzeczywistości chodziło o Bezpryma, a autor popełnił błąd utożsamiając ze sobą te dwie postacie., a zapewne także Ottona w 1030, kiedy wykrył, że spiskowali oni przeciw niemu z cesarzem Konradem II (z którym prowadził wojnę).
Prawdopodobnie to Bezprym wykorzystał jako pierwszy niepowodzenia wojenne i słabą pozycję Mieszka II (a także według jednej z hipotez, zmontował zwróconą przeciwko niemu koalicję niemiecko-ruskąInicjatywę w tej kwestii przypisuje mu Roman Grodecki. Zob. ). W 1031, gdy na zachodniej granicy Mieszko II bronił się przed kolejną wyprawą Konrada II, na tereny wschodnie wkroczyli w imieniu Bezpryma (przypuszczalnie sprzyjającego lub niezamierzającego przeciwdziałać reakcji pogańskiej) książęta ruscy – Jarosław Mądry i Mścisław Chrobry. Mieszko II zajęty obroną Łużyc, a zarazem pozbawiony sojuszników, w konsekwencji nie miał możliwości odparcia drugiego ataku i uciekł z kraju, udając się do Czech. Tam został uwięziony i wykastrowany na polecenie księcia Oldrzycha. Jarosław Mądry przyłączył do Rusi Grody Czerwieńskie, zaś na tron polski wstąpił Bezprym. Być może dotarł on do Wielkopolski wraz z przydzielonym mu oddziałem ruskim. Bezpośrednia interwencja wojsk Jarosława w centralnych prowincjach kraju, mająca na celu osadzenie nowego księcia na tronie, nie znajduje jednak potwierdzenia źródłowego. Niewykluczone, że przejmując władzę Bezprym posłużył się atrakcyjnymi dla ludności państwa hasłami antykościelnymi. Niektórzy badacze przyjmują, że mógł on nawet stanąć na czele tzw. reakcji pogańskiejGorącym zwolennikiem tej koncepcji jest Gerard Labuda. Zob. Przeciwną opinię przedstawił m.in. Roman Grodecki pisząc, że brak jakichkolwiek, choćby pośrednich wskazówek, które by pozwalały przypuszczać, że Bezprym – do niedawna, choć wbrew woli, zakonnik – oparł swe dążności na żywiołach pogańskich w Polsce (...) i że ofiarą jego padł Kościół polski. Prawo Bezpryma do tronu, jako pierworodnego, uznawać mogły najbardziej schrystianizowane żywioły. Zob. .
W dawniejszej historiografii pojawiała się obecnie raczej negowana teza o rzekomym mnichostwie Kazimierza Odnowiciela. Stanowiła ona jeden z argumentów, mających podpierać hipotezę o współpracy Rychezy i Bezpryma (Mieszko II zgodnie z nią oddał syna Kazimierza do zakonu, a tym samym odsunął go od dziedziczenia. Miało to skłonić Rychezę do porozumienia się z jego starszym bratem).
Rządy Wkrótce po przejęciu władzy Bezprym odesłał cesarzowi polskie insygnia koronacyjne. Tym samym zrezygnował z tytułu królewskiego i uznał prymat zachodniego sąsiada. Insygnia osobiście dostarczyła do Niemiec żona Mieszka II, królowa Rycheza. W 1031 wraz z dziećmi, Kazimierzem, Gertrudą i jedną córką nieznanego imienia (późniejszą żoną Beli I), opuściła ona kraj. Na dworze cesarza Konrada II została podjęta ze wszystkimi honorami, zezwolono jej również na dalsze używanie królewskiego tytułu. Wyjazd Rychezy, a szczególnie jej syna, był niezwykle korzystny dla Bezpryma, ponieważ przynajmniej tymczasowo eliminował ewentualnego pretendenta do tronu. Również zbiegły Mieszko nie stanowił niebezpieczeństwa, ponieważ został uwięziony i wykastrowany przez księcia czeskiego Oldrzycha.
Pozostawała natomiast zapewne liczna grupa zwolenników dawnego władcy. Przypuszcza się, że Bezprym rozpoczął jej krwawe prześladowania. Wielu przedstawicieli elit społecznych zmuszonych zostało w efekcie do ucieczki. Według źródeł część z nich schroniła się na Mazowszu. Być może wśród ofiar represji znaleźli się dwaj biskupi, których śmierć zapisano pod datą 1032 w roczniku kapitulnym krakowskim: Roman i Lambert. Brutalna walka z opozycją mogła doprowadzić do wyżej już wspomnianej tzw. reakcji pogańskiej. Prawdopodobnie doszło do ludowych wystąpień przeciwko możnym, władzy, i utożsamianemu z aparatem państwowym Kościołowi. Współczesna historiografia umieszcza bunty w latach 1031–1032, czyli w okresie rządów Bezpryma. Reakcja miała nie tylko tło religijne, ale i społeczne. Była odbiciem nadwyrężenia ekonomicznego państwa wywołanego przez agresywną politykę Bolesława Chrobrego i mniej udane rządy Mieszka II. Porażki w walkach na zachodzie z tego okresu, odcięły bowiem podstawowe źródło utrzymania drużyny książęcej, czyli łupy. W efekcie, koszty istnienia rozbudowanej armii, spadły zapewne na ludność państwa. Dodatkowo niezadowolenie musiały wywoływać niszczycielskie przemarsze obcych wojskTaki schemat wydarzeń przyjmuje Stanisław Szczur. Zob. Bliskie mu są poglądy Zbyszka Górczaka. Zob. Gerard Labuda postawił natomiast wspomnianą już wyżej tezę, jakoby do reakcji doprowadził sam Bezprym. Danuta Borawska przyjmuje z kolei, że zaburzenia społeczne za rządów Bezpryma były tylko jedną z kilku reakcji, z których pierwsza miała wystąpić już w 1022. Zob. Należy wspomnieć także o poglądzie Romana Grodeckiego, zgodnie z którym do zaburzeń zarówno społecznych jak i religijnych miało dojść dopiero w drugiej połowie lat 30. Zob. .