thumb|400px|Sala filozofów w Muzeum Kapitolińskim Filozofia starożytna – dyscyplina ukształtowana w starożytnej Grecji pod koniec VII w. p.n.e., zajmująca się najbardziej fundamentalnymi pytaniami dotyczącymi rzeczywistości, człowieka i myślenia. Racjonalna forma rozważań odróżniała ją od myśli religijnej, mitologicznej i poezji. Z niej rozwinęły się późniejsze formy filozofii, np. filozofia zachodniego średniowiecza, filozofia świata islamu czy filozofia żydowska.

Charakterystyka Od swoich początków, filozofia starała się wyjaśnić całość tego co istnieje, czym różnić się miała od dyscyplin szczegółowych, które skupiały się na określonym przedmiocie lub stawiały sobie granice poznawcze.

Zrozumienie to miało mieć charakter racjonalny i uargumentowany (w oparciu o logos), czym filozofia różniła się zarówno od takich form rozumienia rzeczywistości jak religia czy mitologia, jak i od opinii (doksa) czy wiedzy empirycznej. W starożytności była najwyższym standardem wiedzy naukowej. Jej rezultatem była wiedza pewna i teoretyczna (episteme), w przeciwieństwie do praktycznej wiedzy stosowanej (techne).

Powyższa charakterystyka obecna jest u wielu historyków filozofii. Pierre Hadot wskazał natomiast, że takie pojmowanie filozofii traktuje ją jako pewną akademicką dyscyplinę poznawczą i nie wyczerpuje w całości tego, co starożytni uznawali za filozofię. Hadot wykazał, że dla wielu filozofów filozofia była formą życia, a nauki filozoficzne miały uczyć jak prowadzić dobre życie, poprzez różnego rodzaju ćwiczenia duchowe i fizyczne.

Źródła i oryginalność myśli greckiej

Filozofia starożytnej Grecji uznawana jest za twór swoisty, wyraźnie odrębny nie tylko od wcześniejszych form myśli religijnej czy mądrościowej, ale także od filozofii Wschodu. Od późnej starożytności funkcjonowała koncepcja, że filozofia grecka wywodzi się z kultur wschodnich. Współcześnie jednak jest ona powszechnie odrzucana i podkreśla się jej swoistość. W innych kulturach starożytnych (egipskiej, Bliskiego Wschodu) nie było podobnej dyscypliny, a wczesne formy pogłębionej refleksji powstałe na Wschodzie (półwysep Indyjski, Chiny) są nazywane filozofią przez pewne podobieństwa, a także późniejsze kontakty. Rzeczą swoistą dla filozofii greckiej była jej zamiar całościowego i głębokiego opisu i zrozumienia rzeczywistości za pomocą rozumu, zdystansowanego wobec religijnych czy mitycznych sposobów wyjaśnienia.

Na powstanie greckiej filozofii złożyło się wiele czynników, takich jak dynamiczne zmiany społeczne w greckich poleis, rozwój gospodarczy miast greckich, grecka kolonizacja basenu Morza Śródziemnego, kontakty z innymi kulturami. Filozofia czerpała także z wcześniejszych zjawisk kultury, m.in. dzieł Homera i Hezjoda (którzy poprzez swoje kosmogonie próbowali dać mityczne wyjaśnienie porządku wszechświata) czy orfizmu (z jego doktryną wewnętrznego daimona, który jest nieśmiertelny i którego trzeba wyzwolić z cielesnego więzienia).

Samo słowo "filozofia" ( od: – „miły, ukochany” i – „mądrość”, tłumaczone jako „umiłowanie mądrości”) pojawiło się dopiero w V w. p.n.e. Jego utworzenie tradycyjnie przypisywane jest Pitagorasowi, ale brak jest na to bezpośrednich dowodów.

Epoki Periodyzacja Wilhelm Windelband w Geschichte der alten Philosophie (1888) podzielił filozofię starożytną na grecką, hellenistyczną i rzymską. Wielu współczesnych autorów wyróżnia: - filozofię przedsokratejską, - okres klasyczny, obejmujący działalność Sokratesa, Platona i Arystotelesa, jako głównych przedstawicieli greckiej filozofii, - okres hellenistyczny, - okres rzymski. Osobno wyróżnia się chrześcijańską myśl późnej starożytności oraz starożytną filozofię bizantyńską.

Giovanni Reale dokonał innego podziału, biorąc pod uwagę główny przedmiot zainteresowań i formy w jakich filozofowano. okres naturalistyczny - głównym przedmiotem zainteresowania była filozofia przyrody, okres humanistyczny - schyłek filozofii przyrody, rozwój sofistyki i działalność Sokrates. Zainteresowanie przenosi się na człowieka, okres wielkich syntez Platona i Arystotelesa, okres szkół hellenistycznych, okres religijny.

Okres przedsokratejski

Refleksja filozoficzna w okresie przedsokratejskim skupiona była na filozofii przyrody i metafizyce.

Za początek filozofii starożytnej uważa się rozwój tzw. szkoły jońskiej w Jonii na obrzeżach Azji Mniejszej w VII-VI w. p.n.e. Za pierwszego filozofa uważa się Talesa z Miletu, a innymi wybitnymi jej przedstawicielami byli Anaksymander, Anaksymenes czy Heraklit. Głównym problemem dla filozofów jońskich była kosmologia, struktura świata i podstawowa zasada nim rządząca (arché). Poszczególni filozofowie dawali odmienne odpowiedzi na ten problem: Tales z Miletu uważał, że jest nim woda, a jego uczeń Anaksymander, że jest to apeiron (bezkres). Anaksymenes dopatrywał się jej w powietrzu, a Heraklit w ogniu.

W Italii odrębną szkołę założył Pitagoras w VI w. p.n.e. Pitagorejczycy przyjmowali następujące założenia: dusza ludzka istnieje oddzielnie od ciała; po śmierci wędruje i może łączyć się z dowolnym ciałem. Zasadą podstawową świata była zdaniem pitagorejczyków liczba.

Szkoła elejska została założona przez Parmenides. Jego najwybitniejszym uczniem był Zenon z Elei, a po nim Melissos z Samos. Eleaci, np. poprzez sformułowane przez siebie paradoksy (rozumowanie ad absurdum) badali problematykę wielości oraz jedności oraz problem ruchu.

Sformułowane przez tych filozofów jednostronne ujmowanie bytu próbowali przezwyciężyć pluraliści. Wpływowa była koncepcja Empedoklesa, uczącego, że rzeczywistość jest mieszaniną czterech podstawowych elementów (żywiołów): wody, ognia, ziemi i powietrza. W późniejszym okresie, Arystoteles doda do nich element piąty (kwintesencję): eter. Z kolei atomiści (Leukippos, Demokryt) tłumaczyli wielość rzeczy poprzez istnienie i ruch jednakowych jakościowo, ale różnorodnych geometrycznie atomów.

Okres klasyczny thumb|300px|Platońska Akademia, mozaika, Pompeje, I w. n.e. Nauczanie Sokratesa jest traktowane powszechnie jako moment zwrotny w filozofii starożytnej, która zmieniła swój przedmiot zainteresowania z filozofii przyrody na człowieka. Powstaje etyka.

Działalność Sokratesa poprzedzało powstanie sofistyki. W całej Grecji rozprzestrzenili się wędrowni nauczyciele, którzy za pieniądze uczyli dyskutowania na tematy moralne, polityczne, prawne, literackie czy religijne. Przywiązywali ogromną wagę do retoryki i dialektyki (sztuki argumentacji), a głównym celem takiego nauczania było przekonanie rozmówcy (czy np. zwycięstwo w sprawie sądowej), a nie osiągnięcie prawdy. Ruchliwość sofistów, skłonność do wchodzenia w dyskusje i bronienia rozmaitych poglądów, spowodowały, że nie był to jednolity nurt, któremu można przypisać pewien zestaw poglądów, a raczej wielość jednostek, korzystających z podobnych metod nauczania i dyskusji. Najwybitniejszymi sofistami byli: Protagoras, Gorgiasz, Hippiasz, Antyfont, Sokrates wyrastał z fermentu intelektualnego spowodowanego przez sofistów.

Sposób nauczania Sokratesa był podobny do tego uprawianego przez sofistów. Prowadził publiczne dyskusje ze swoimi uczniami, osobami publicznymi i innymi filozofami (w szczególności sofistami). W przeciwieństwie jednak do sofistów, przyświecały mu cele filozoficzne, w szczególności osiągnięcie wiedzy prawdziwej (episteme), zamiast skutecznej praktycznie doksy. Osiągnięcie jej możliwe było poprzez dyskusję i stosowanie metod sokratycznych, pozwalających systematycznie odrzucić błędne mniemania. Sokrates jest też uznawany za ojca etyki jako odrębnej dyscypliny filozoficznej. Skupienie się przez niego na życiu człowieka i jego cnotach jako warunku dobrego życia pogłębiło problematykę moralną (poruszaną już wcześniej) i oparło na nowych podstawach. Ogromny wpływ na licznych uczniów i na pokolenia potomnych miał też sposób życia Sokratesa (a także jego śmierć w wyniku procesu o bezbożność), uważanego do dzisiaj za wzorzec filozofa.

Wielu uczniów Sokratesa zostało filozofami. Część z nich (zwana sokratykami mniejszymi) rozpoczęła własne nauczanie, bardzo różniąc się w swoich poglądach. Najwybitniejszym uczniem Sokratesa był Platon, który stworzył rozbudowany system filozoficzny, własną szkołę (Akademię) oraz zapoczątkował jeden z najbardziej wpływowych nurtów filozoficznych w historii (platonizm). Filozofia Platona określana jest najczęściej jako forma idealizmu, w którym świat materialny jest jedynie odbiciem realnie istniejących idei (alegoria jaskini platońskiej). Głęboko metafizyczne spojrzenie na rzeczywistość, wpisanie w nią człowieka, różnorodność poruszanych przez Platona problemów i przedstawienie ich w atrakcyjnej formie dialogów przesądziły o ogromnym wpływie Platona na późniejszą filozofię.

Uczniem Platona był Arystoteles, który podobnie jak jego nauczyciel, był autorem rozbudowanego systemu filozoficznego, opartego na zupełnie innych podstawach i (w zamiarze) organizującego całokształt ówczesnej wiedzy. Arystoteles stworzył też konkurencyjną szkołę filozoficzną (Liceum) oraz zapoczątkował nurt nazywany arystotelizmem.

Filozofia hellenistyczna thumb|250px|Metrodoros z Lampsakos, filozof epikurejski. Mozaika z Autun, II/III w. n.e. W epoce hellenistycznej doszło do upadku świata greckich poleis, podbitych przez Macedonię, a wraz z tym do głębokiego kryzysu wartości i obrazu świata (transformacja kultury helleńskiej w hellenistyczną). Platonizm i arystotelizm straciły na znaczeniu, odeszły od nauk swoich twórców, a związane z nimi treści metafizyczne uległy zapomnieniu. W IV w. p.n.e. doszło do ukształtowania się nowych nurtów filozoficznych: epikureizmu, sceptycyzmu i stoicyzmu, często łączonych w różne formy eklektyzmu, jednak zachowujących odrębność i żywotność przez kolejne stulecia. Nurty te wracały do materialistycznej metafizyki wczesnych filozofów, kładąc jednak nacisk na rozbudowanie własnych systemów etycznych.

Filozofia starożytnego Rzymu thumb|250px|Popiersie Cycerona, artysta nieznany, marmur, I w. p.n.e., Muzeum Kapitolińskie

Filozofia rzymska była mało oryginalna. Wykształcenie filozoficzne Rzymianie zdobywali w Grecji, która nadal uważana była za centrum kultury wysokiej. W cesarstwie rzymskim swoją działalność kontynuowały szkoły hellenistyczne, popularny był też eklektyzm (m.in. Cycerona). W okresie dominatu coraz ważniejszą rolę zaczęły odgrywać w filozofii religia i mistycyzm. Odwołując się do nich, rozwinął się odrodzony platonizm, znajdujący najpełniejszy wyraz z dziełach Plotyna.

Wczesne chrześcijaństwo było początkowo wrogo nastawione do filozofii (która traktowało jako pustą mądrość pogańską, bez znaczenia dla zbawienia duszy). Od III w.n.e. chrześcijańscy myśliciele wchodzą w dialog z myślą starożytną, którego zwieńczeniem będzie filozofia Augustyna z Hippony.

Filozofia bizantyńska

Początek filozofii bizantyńskiej datuje się na rok 330 (założenie Konstantynopola), 395 (podział Cesarstwa na Wschodnie i Zachodnie) lub 527 (datę wstąpienia na tron cesarza Justyniana I). Ta tradycja filozoficzna przetrwała koniec starożytności (upadek cesarstwa zachodniorzymskiego w roku 476 n.e.) i była kontynuowana w średniowieczu. Tym co oddziela starożytny i średniowieczny okres filozofii bizantyńskiej jest zamknięcie Akademii Platońskiej w 529 r. n.e. W okresie starożytnym szkoły filozofii starożytnej są nadal aktywne, choć ich postępujący upadek jest widoczny wraz z postępującą dominacją filozofii chrześcijańskiej,

Filozofia, religia i mit Często wskazuje się, że filozofia powstała jako próba wyjaśnienia świata, odrzucająca religię czy mit. Na tej podstawie odróżnia się myślenie przedfilozoficzne od właściwej filozofii. Filozofia wyrastała z wcześniejszych tradycji kulturowych (jak orfizm, dzieła Homera i Hezjoda), a filozofowie przedsokratejscy (Tales z Miletu) używali często słownictwa religijnego dla wyrażania swoich idei, traktując bogów jako pewne spersonifikowane siły naturalne czy aspekty człowieka.