thumb|upright|Symbol orienteeringu, tzw. lampion, czyli elementu punktu kontrolnego używanego na zawodach na całym świecie thumb|400px|Przykład mapy do biegu na orientację Bieg na orientację (BnO, ang. foot orienteering) – nieolimpijska dyscyplina sportowa, w której zawodnik, posługując się mapą i kompasem, ma za zadanie w jak najkrótszym czasie przebiec określoną trasę wyznaczoną w terenie (zazwyczaj jest to las) przez punkty kontrolne. Przebieg pomiędzy punktami kontrolnymi jest dowolny i właśnie wybór wariantu przebiegu stanowi istotę biegu na orientację.
Warunkiem sklasyfikowania uczestnika zawodów jest potwierdzenie w zadanej kolejności wszystkich punktów kontrolnych. Sprawdzanie obecności na danym punkcie kontrolnym odbywa się standardowo za pomocą karty startowej, ale coraz częściej informacja ta jest zapisywana na specjalnym chipie. Zawodnicy startują do biegu zazwyczaj w odstępie czasowym 1–3 minut, indywidualnie, według wcześniej ustalonej kolejności. W momencie startu otrzymują mapy, wykonane przeważnie w skali 1:15 000 lub 1:10 000, a w biegu sprinterskim – w skali 1:4000.
W Polsce organem kierującym działaniami związanymi z orientacją sportową jest Polski Związek Orientacji Sportowej (PZOS), a międzynarodowym organem – International Orienteering Federation (IOF).
Historia biegu na orientację na świecie Etymologia słowa orienteering W języku angielskim wyrazem oznaczającym sporty na orientację jest orienteering. Ono z kolei pochodzi od szwedzkiego wyrazu orientering, które zostało użyte po raz pierwszy w 1918 r. przez prezydenta Sztokholmskiego Amatorskiego Związku Lekkiej Atletyki, a zarazem organizatora pierwszych dużych zawodów w biegu na orientację, majora Ernsta Killandera, uważanego za „ojca współczesnej orientacji”Palmer, Peter 1997. The Complete Orienteering Manual. Wiltshire, Anglia: The Crowood Press Ltd., , s. 19..
Słowo orienteering potocznie odnosi się do biegu na orientację, w rzeczywistości jednak dotyczy ono wszystkich sportów orientacji sportowej. Ścisły termin angielski oznaczający bieg na orientację to foot orienteering.
Geneza Kolebką biegu na orientację jest Skandynawia. Pierwsze zawody zostały rozegrane 31 października 1897 r. w miejscowości Bergen (Norwegia) na dystansie 19,5 km jedynie z trzema punktami kontrolnymi na trasie, które wygrał Peder Fossum w czasie 1 godziny, 47 minut i 7 sekundPalmer, Peter 1997. The Complete Orienteering Manual. Wiltshire, Anglia: The Crowood Press Ltd., , s. 18–19..
Pierwotnie zasady zawodów były nieco inne, gdyż zawodnik, mając do dyspozycji kompas, musiał odnaleźć ukryte w terenie punkty, dystanse były znacznie dłuższe, a w zawodach brali udział wojskowi. Jednak na początku XX w. orientacja sportowa stała się także cywilną dyscypliną, kiedy to zawody zaczęto rozgrywać na krótszych dystansach.
Po I wojnie światowej nastąpił gwałtowny rozwój orientacji w Skandynawii. W 1918 r. w zawodach organizowanych w okolicach Sztokholmu przez majora Ernsta Killandera wystartowało 220 zawodnikówBoga, Steven 1997. Orienteering: The Sport of Navigating with Map & Compass. Mechanicsburg, Pennsylvania, USA: Stackpole Books. . s. 1.. W 1932 r. rozegrano pierwsze międzynarodowe zawody pomiędzy Norwegią i Szwecją, a w 1934 r. sport ten zaistniał w Finlandii, Szwajcarii, ZSRR oraz na Węgrzech. W tym samym czasie w Szwecji już około ćwierć miliona osób miało styczność z tą dyscyplinąPalmer, Peter 1997. The Complete Orienteering Manual. Wiltshire, Anglia: The Crowood Press Ltd., , s. 20..
W latach 40. i latach 50. bieg na orientację zaczął się rozwijać także poza Skandynawią, głównie w państwach Europy Środkowej oraz powoli na innych kontynentach, tj. w Azji, Ameryce Północnej, Australii i Nowej Zelandii. Ważniejsze wydarzenia w tym okresie: w październiku 1941 r. w miejscowości Hanover w stanie New Hampshire zostały rozegrane pierwsze zawody w USABoga, Steven 1997. Orienteering: The Sport of Navigating with Map & Compass. Mechanicsburg, Pennsylvania, USA: Stackpole Books. . s. 3–4., w 1949 r. Szwecja zaprosiła 11 państw do Sandviken na międzynarodowa konferencję, aby opracować bardziej spójne zasady rozgrywania zawodów i standardy w tworzeniu map do biegu na orientację, w 1955 r. rozegrano pierwsze zawody w Australii.
W 1961 r. na konferencji dziesięciu państw w Danii utworzona została Międzynarodowa Federacja Sportów na Orientację (International Orienteering Federation – IOF) z siedzibą w Finlandii. Założycielami tej organizacji były: Bułgaria, Czechosłowacja, Dania, Finlandia, Norwegia, Niemiecka Republika Demokratyczna, Republika Federalna Niemiec, Szwajcaria, Szwecja i Węgry. W 1969 r. IOF zrzeszała już 16 państw, w tym dwa kraje spoza Europy, tj. Kanadę oraz Japonię.
Organizacja I Mistrzostw Europy w roku 1962 została przydzielona przez IOF Norwegii. Natomiast na konferencji IOF w 1965 r. w Bułgarii ustalono wspólne przepisy międzynarodowe, a także podjęto decyzję o rozgrywaniu zamiast Mistrzostw Europy – Mistrzostwa Świata. W 1966 r. Finlandia stała się pierwszym gospodarzem Mistrzostw świata w biegu na orientację. Pierwszymi Mistrzami Świata zostali: wśród kobiet Ulla Lindkvist (Szwecja) z czasem 52,45 na dystansie 6,5 km, a wśród mężczyzn Age Hadler (Norwegia) z czasem 96,05 na dystansie 14,1 kmArchiwum Mistrzostw Świata w Biegu na Orientację..
Czasy współczesne thumb|Włoch Marco Seppi podczas Mistrzostw Świata w 2006 roku Obecnie IOF zrzesza 78 państw. Bieg na orientację jest najbardziej popularny w krajach skandynawskich i Szwajcarii. Coraz większą popularnością cieszy się także w wielu innych państwach Europy, m.in. we Francji, Wielkiej Brytanii, Czechach, Austrii oraz na Węgrzech. Poza Europą sport ten znacząco rozwija się w Ameryce Północnej, wschodniej Azji, Australii i Nowej Zelandii.
Początkowo Mistrzostwa Świata były rozgrywane co 2 lata, jednak od 2003 r. są rozgrywane co roku. Obecnie oprócz Mistrzostw Świata rozgrywane są także Mistrzostwa Świata Juniorów, a do innych międzynarodowych zawodów rangi mistrzowskiej w biegu na orientację zalicza się także: Mistrzostwa Europy Juniorów (ang. European Youth Orienteering Championships), Mistrzostwa Europy (ang. European Orienteering Championships), Wojskowe Mistrzostwa Świata (CISM – ang. World Military Orienteering Championships), Mistrzostwa Ameryki Południowej (ang. South American Orienteering Championships), Mistrzostwa Ameryki Północnej (ang. North American Orienteering Championships), Mistrzostwa Azji i krajów Oceanii (ang. Asia Pacific Orienteering Championships) oraz od 2008 roku równolegle są rozgrywane Mistrzostwa Azji (ang. Asian Orienteering Championships) Akademickie Mistrzostwa Świata (ang. World University Orienteering Championships).
Oprócz biegu na orientację istnieją także inne formy orientacji sportowej, a do najpopularniejszych należą: narciarski bieg na orientację (NBnO, ang. ski orienteering – Ski-O, SkiO), rowerowa jazda na orientację (RJnO, ang. mountain bike orienteering – MTB-O, MTBO), orientacja sportowa niepełnosprawnych (OSN, ang. trail orienteering), radioorientacja sportowa (RS, ang. radioorienteering – ARDF).
thumb|300px|Największe zawody na świecie: O-Ringen, Szwecja, 2005 Do najstarszych zawodów na orientację rozgrywanych do dziś są szwedzkie zawody sztafetowe – Tiomila oraz fińskie zawody sztafetowe – Jukola, a do najpopularniejszych należy szwedzki O-Ringen, na który przyjeżdża nawet około 23000 uczestników.
Orienteering a igrzyska olimpijskie Mimo starań IOF-u od kongresu w 1996 r. żadna z dyscyplin orientacji nie znajduje się w programie igrzysk olimpijskich, a jedynie bieg na orientację w programie World Games od 2001 r. Powody tej sytuacji to m.in. mało przyjazny przebieg zawodów dla przekazu telewizyjnego, zbyt długi czas trwania zawodów oraz oddalenie miejsca zawodów od centrów miastBrady Gerry 2000. artykuł „The Olympics, Orienteering and Ireland”, The Irish Orienteer. Numer 94, czerwiec 2000..
W celu dostosowania dyscypliny do realiów igrzysk olimpijskich coraz większą popularnością cieszy się tzw. bieg parkowy jako odmiana biegu sprinterskiego. Zaletami takiej konwencji zawodów jest: czas biegu zawodnika – około 15 min, teren rozgrywania zawodów – parki oraz obszary miejskie, czyli obszary atrakcyjne dla kibiców. Zawodami popularyzującymi ten rodzaj biegania od 1996 r. jest Park World TourStrona internetowa Park World Tour: ..
Drugą odmianą orientacji, która ma największe szanse trafić do programu zimowych igrzysk olimpijskich jest narciarski bieg na orientację. Pierwszym ważnym krokiem było włączenie tej dyscypliny do programu Międzynarodowego Festiwalu Kultury w Sugadaira w Japonii, który towarzyszył XVIII Zimowym Igrzyskom Olimpijskim w Nagano w 1998 rokuInternational Orienteering Federation 1997. z artykułu „Extensive discussion on the Olympic item”, 28 stycznia 1997.. Kolejnym krokiem były w 2002 r. starania IOF-u o włączenie narciarskiej orientacji do programu XX Zimowych Igrzysk OlimpijskichRönnberg Barbro 2002. z artykułu „Ski Orienteering’s Olympic Bid” w O-zine, Numer 02/1, marzec 2002., jednak decyzja nie została pozytywnie rozpatrzona m.in. z powodu małej popularności tego sportu poza krajami skandynawskimiCarraro Franco, przewodniczący Olympic Programme Commission, 2002. „Review of the Olympic Programme and the Recommendations on the Programme of the XX Olympic Winter Games, Turyn 2006”.. Także wniosek o włączenie do programu XXII Zimowych Igrzysk Olimpijskich w 2014 r. został rozpatrzony negatywnie. Decyzja w tej sprawie miała zostać podjęta podczas kongresu Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego w Gwatemali w 2007 rokuRönnberg Barbro, 2005. z artykułu „Green light for continued Olympic campaign” w O-zine, Numer 05/4, grudzień 2005., jednak członkowie MKOl decyzję podjęli już 28 listopada 2006 na spotkaniu w KuwejcieOlympic News, Olympic programme updates, 28 listopada 2006.. 31 sierpnia 2010 International Orienteering Federation poinformowało o złożeniu wniosku o umieszczenie narciarskiego biegu na orientację w programie XXIII Zimowych Igrzysk Olimpijskich w 2018 roku, jednak także ten wniosek został odrzucony. Obecnie trwają starania o umieszczenie narciarskiego biegu na orientację w programie XXIV Zimowych Igrzysk Olimpijskich w 2022 roku.
Bieg na orientację w Polsce Historia Idea biegu na orientację została zapoczątkowana pod koniec lat 60. W 1967 r. Polska stała się członkiem IOF podczas IV Kongresu w Innsbrucku w Austrii, a już w 1970 r. Polska zadebiutowała na Mistrzostwach Świata, które rozgrywane były w NRD.
Początkowo organizacją wiodącą tej dyscyplinie oraz popularyzującą ją było Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze (PTTK). Później funkcję tę pełniły: Zrzeszenie Sportowej Spółdzielczości Pracy „Start” (od 22 listopada 1977 r.), Centralna Komisja Imprez na Orientację (od 22 lutego 1978 r.), Centralna Komisja Biegu na Orientację przy Polskim Związku Lekkiej Atletyki (PZLA, od 9 marca 1982 r.).
Sytuacja uległa zmianie po tym jak grupa inicjatywna klubów polskich doprowadziła do zwołania I Walnego Zjazdu w dniach 8–9 września 1989 w Gdyni. 9 września powołano do życia Polski Związek Biegu na Orientację (PZBnO), a 19 marca 2006 Krajowy Nadzwyczajny Zjazd Delegatów uchwalił zmianę nazwy związku na Polski Związek Orientacji Sportowej (PZOS). Nazwa została zmieniona ze względu na wzrost znaczenia orientacji rowerowej i narciarskiej.
Do najbardziej zasłużonych ludzi dla rozwoju tej dyscypliny w historii zapisał się Andrzej Pasionek (zm. w styczniu 2000 r.). W latach 1973–1976 był członkiem Komisji przy PTTK, a następnie działaczem i pracownikiem kolejnych organów zajmujących się biegiem na orientację. Swoją pracę zakończył jako sekretarz w PZBnO.
Czasy współczesne W Polskim Związku Orientacji Sportowej zarejestrowanych jest ponad 1000 zawodników, w rejestrze posiada ponad 1300 specjalistycznych map do biegu na orientację, a liczba klubów wynosi ponad 100.