Zamach stanu, przewrót, pucz (od ) – niezgodne z porządkiem konstytucyjnym, często z użyciem siły (zbrojny zamach stanu), przejęcie władzy politycznej w państwie przez jednostkę lub grupę osóbNa podstawie: Słownik polityki, pod redakcją Marka Bankowicza, Wiedza Powszechna, Warszawa 1996.. Jest pogwałceniem normalnego toku życia politycznego i porządku instytucjonalnego.
Charakterystyka Zamachy stanu są w większości organizowane przez wysokich rangą wojskowych (juntę), w wyniku czego siły zbrojne stają się głównym aktorem wydarzeń. We współczesnych państwach nie można skutecznie przeprowadzić zamachu stanu bez udziału lub przynajmniej życzliwej neutralności wojska.
Uczestnicy zamachu stanu zmierzają przede wszystkim do opanowania środków łączności, radia, telewizji, węzłów komunikacyjnych oraz siedzib organów władzy. Szybkość działania i zaskoczenie w wielu przypadkach decydują o powodzeniu zamachu stanu.
Zamachowi stanu mogą towarzyszyć wystąpienia społeczne.
Zamach stanu a rewolucja Od rewolucji różni się tym, że: przeprowadzają go osoby, które już w pewien sposób należały do istniejącej elity władzy, podczas gdy rewolucja jest organizowana przez ludzi spoza układu władzy; nie zmierza do urzeczywistnienia nowego ustroju politycznego, ma na celu jedynie usunięcie ludzi sprawujących rządyTowarzyszą temu niekiedy przekształcenia o charakterze politycznym i prawnym, niezmieniające jednak panującego systemu politycznego..
Obecni szefowie państw i rządów, którzy zdobyli władzę w wyniku zamachu stanu Azja Kraj Urząd Osoba Data Wydarzenie Prezydent Emomali Rahmon 19 listopada 1992 Wojna domowa w Tadżykistanie Przewodniczący Naczelnej Rady Politycznej Mahdi al-Mashat 6 lutego 2015 Przejęcie Jemenu przez Huti PremierPrzewodniczący Rady Administracji Państwowej Min Aung Hlaing 2 lutego 2021 Zamach stanu w Mjanmie
Afryka Kraj Urząd Osoba Data Wydarzenie Prezydent Teodoro Obiang Nguema Mbasogo 3 sierpnia 1979 Zamach stanu w Gwinei Równikowej (1979) Prezydent Yoweri Museveni 29 stycznia 1986 Wojna domowa w Ugandzie Prezydent Denis Sassou-Nguesso 25 października 1997 Wojna domowa w Republice Konga Prezydent Abd al-Fattah as-Sisi 3 lipca 2013 Zamach stanu w Egipcie (2013) Prezydent Emmerson Mnangagwa 24 listopada 2017 Zamach stanu w Zimbabwe (2017) Przewodniczący Tymczasowej Rady Suwerennej Abd al-Fattah Abd ar-Rahman al-Burhan 21 sierpnia 2019 Zamach stanu w Sudanie (2019) Przewodniczący Narodowego Komitetu Ocalenia Ludu Mali Assimi Goita 25 maja 2021 Zamach stanu w Mali (2021) Prezydent Kajs Su’ajjid 25 lipca 2021 Kryzys polityczny w Tunezji (2021) Przewodniczący Narodowego Komitetu Pojednania i Rozwoju Mamady Doumbouya 5 września 2021 Zamach stanu w Gwinei (2021) Przewodniczący Patriotycznego Ruchu na rzecz Ochrony i Odbudowy Ibrahim Traoré 30 września 2022 Zamach stanu w Burkinie Faso (wrzesień 2022) Przewodniczący Narodowej Rady Ocalenia Ojczyzny Abdourahamane Tchiani 26 lipca 2023 Zamach stanu w Nigrze (2023) Szef Komitetu ds. Przekształcenia i Odnowy Instytucji Brice Clotaire Oligui Nguema 30 sierpnia 2023 Zamach stanu w Gabonie (2023) Przewodniczący Rady Prezydium ds. Odnowy Michael Randrianirina 14 października 2025 Zamach stanu na Madagaskarze (2025) Wysokie Dowództwo Wojskowe ds. Przywrócenia Bezpieczeństwa Narodowego i Porządku Publicznego Horta Inta-A Na Man 26 listopada 2025 Zamach stanu na Gwinei Bissau (2025)
Zamach stanu w polskim Kodeksie karnym Problematykę zamachu stanu regulują art. 128 § 1 i 2 Kodeksu karnegoL. Gardocki, "Prawo karne" – wydanie 17, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2011, s. 224-225.. W art. 128 § 3 k.k. opisano przestępstwo pokrewne zamachowi stanu, mianowicie wywieranie wpływu przemocą lub groźbą bezprawną na czynności urzędowe konstytucyjnego organu Rzeczypospolitej Polskiej.
Art. 128. § 1. Kto, w celu usunięcia przemocą konstytucyjnego organu Rzeczypospolitej Polskiej, podejmuje działalność zmierzającą bezpośrednio do urzeczywistnienia tego celu, podlega karze pozbawienia wolności od lat 3 do 20. § 2. Kto czyni przygotowania do popełnienia przestępstwa określonego w § 1, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. § 3. Kto przemocą lub groźbą bezprawną wywiera wpływ na czynności urzędowe konstytucyjnego organu Rzeczypospolitej Polskiej, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10.
Zobacz też pronunciamiento przewrót majowy
Przypisy
Bibliografia Słownik polityki, pod redakcją Marka Bankowicza, Wiedza Powszechna, Warszawa 1996.