Order Orła Białego (OB) – najstarsze i najwyższe odznaczenie państwowe Rzeczypospolitej Polskiej nadawane za znamienite zasługi cywilne i wojskowe dla pożytku Rzeczypospolitej Polskiej, położone zarówno w czasie pokoju, jak i w czasie wojny. Nie dzieli się na klasy. Nadawany jest najwybitniejszym Polakom oraz najwyższym rangą przedstawicielom państw obcych.

Order Orła Białego noszony jest na wstędze błękitnej przewieszonej przez lewe ramię do prawego boku. Gwiazdę Orderu, niegdyś haftowaną, nosi się na lewej piersi.

Historia Lata 1705–1795 thumb|August II Mocny, Wielki Mistrz Orderu Orła Białego w latach 1705–1733, z Wielką Wstęgą i Gwiazdą Orderu Orła Białego thumb|August III Sas, Wielki Mistrz Orderu Orła Białego w latach 1733–1763, w stroju polskim z Orderem Orła Białego thumb|Stanisław August Poniatowski, Wielki Mistrz Orderu Orła Białego w latach 1764–1795, z Gwiazdą Orderu Orła Białego na lewej piersi Order Orła Białego ustanowił król August II Mocny 1 listopada 1705 na zamku w Tykocinie, na Podlasiu, położonym nad Narwią. Za czasów I Rzeczypospolitej otrzymywali go głównie magnaci, którzy wsparli króla w wolnej elekcji: Karol Stanisław Radziwiłł, Hieronim Lubomirski, Michał Kazimierz Ogiński, Ignacy Krasicki, Stanisław Kostka Potocki, Stanisław Małachowski, oraz hetman Iwan Mazepa. W czasach Augusta III stracił nieco renomę, gdyż minister Henryk Brühl masowo go sprzedawał. Za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego Order Orła Białego nadawano na rozkaz cesarzowej Katarzyny II. Order przestał być nadawany po III rozbiorze Polski.

Lata 1807–1917 thumb|Fryderyk August I, król saski i książę warszawski, Wielki Mistrz Orderu Orła Białego w latach 1807–1815, z Orderem na piersi thumb|Car Aleksander I jako król polski (1815–1825) w polskim mundurze generalskim z Gwiazdą Orderu Ponownie został ustanowiony w 1807 jako najwyższe odznaczenie Księstwa Warszawskiego i później kongresowego Królestwa Polskiego. Po upadku powstania listopadowego w 1831 wraz z Orderem Świętego Stanisława i Virtuti Militari został zniesiony jako order Królestwa Polskiego ukazem cara. W jego miejsce został ustanowiony Cesarski i Królewski Order Orła Białego.

Lata 1921–1939 thumb|Józef Piłsudski, Wielki Mistrz Orderu w latach 1921–1922. Na zdjęciu z córkami w Sulejówku w 1923 roku, order widoczny na lewej piersi Marszałka. thumb|Prezydent Stanisław Wojciechowski, Wielki Mistrz Orderu w latach 1922–1926, z Orderem Orła Białego. Został odnowiony przez Sejm Rzeczypospolitej ustawą z dnia 4 lutego 1921 jako najwyższe odznaczenie państwowe. Otrzymał wówczas także nowy wygląd i odmienną dewizę Za Ojczyznę i Naród. Prezydent Rzeczypospolitej rozporządzeniem z dnia 23 października 1924 ustanowił statut Orderu Orła Białego.

Lata 1939–1990 thumb|Order Orła Białego prezentowany w Belwederze na pogrzebie prezydenta Ryszarda Kaczorowskiego, ostatniego Wielkiego Mistrza Orderu na Uchodźstwie, 17 kwietnia 2010 Od wybuchu II wojny światowej order nadawany był rzadko i tylko przez rząd RP na obczyźnie. Poza prezydentami RP otrzymującymi go z urzędu, uhonorowano nim 6 Polaków m.in. Tadeusza Tomaszewskiego, Eustachego Sapiehę i Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza oraz 4 cudzoziemców m.in. kard. Carlo Chiarlo. Dekret PKWN z 22 grudnia 1944 o orderach, odznaczeniach oraz medalach wymieniał Order Orła Białego jako jedno z odznaczeń państwowych, nadawanych przez Prezydium KRN, lecz nikomu nie został on nadany (choć w pewnym momencie rozważano przyznanie Orderu Orła Białego przywódcy ZSRR Józefowi Stalinowi). Formalnie odznaczenie to zostało w PRL zniesione na mocy ustawy z 17 lutego 1960 o orderach i odznaczeniach, która zgodnie ze swym art. 29 uchyliła dotychczasowe przepisy, którymi ustanowione zostały ordery i odznaczenia, zatem również ustawę z 4 lutego 1921 o ustanowieniu Orderu Orła Białego. W randzie najwyższego odznaczenia państwowego zastąpił go odtąd ustanowiony w 1949 Order Budowniczych Polski Ludowej.

Od 1992 roku thumb|Prof. Zbigniew Religa uhonorowany Orderem Orła Białego, 18 grudnia 2008 thumb|Adam Michnik, Aleksander Hall i Jan Krzysztof Bielecki udekorowani Orderem Orła Białego przez prezydenta Bronisława Komorowskiego, 10 listopada 2010 23 grudnia 1992 został restytuowany ustawą z dnia 16 października 1992 r. o orderach i odznaczeniach (Dz. U. Nr 90, poz. 450 ze zmianami). Projekt obecnej wersji orderu wykonał Edward Gorol. Order obecnie nadawany jest przez Prezydenta RP.

20 maja 2008 Gimnazjum Nr 28 we Wrocławiu otrzymało imię Kawalerów Orderu Orła Białego.

12 września 2018 prezydent Andrzej Duda otworzył Salę Orderu Orła Białego w Pałacu Prezydenckim w Warszawie oraz ogłosił nazwiska 25 osób, które w dniu 11 listopada 2018 w setną rocznicę odzyskania niepodległości przez Polskę pośmiertnie zostaną uhonorowane Orderem Orła Białego.

Wygląd insygniów

Początkowo miał formę owalnego medalu czerwonego koloru z jasnobłękitną wstęgą oraz hasłem Pro Fide, Rege et Lege (łac. Za Wiarę, Króla i Prawo). Na oznakach przyznawanych monarchom słowo Rege zmieniano na Grege (łac. trzodę rozumianą jako naród-poddanych). Królowi polskiemu przysługiwał przywilej noszenia insygniów orderowych, którymi był wysadzany szlachetnymi kamieniami krzyż zawieszony na łańcuchu Orderu Orła Białego. Monarchowie z dynastii Wettynów, August II Mocny i jego syn August III Sas mieli poza tym cały zestaw klejnotów, który nazywano garniturem orderowym. W 1709 order dla wszystkich kawalerów otrzymał formę krzyża maltańskiego. Do 1713 noszony był na szyi z dodatkową gwiazdą.

Łańcuch Orderu Orła Białego pochodzący z czasów panowania króla Stanisława Augusta Poniatowskiego oraz miecz orderowy jako klejnoty Rzeczypospolitej przechowuje się w kaplicy Zamku Królewskiego w Warszawie.

Lata 1921–1990 Po restytucji orderu w 1921 roku zmieniono jego hasło na Za Ojczyznę i Naród. Na nowy wygląd orderu złożyły się złoty krzyż maltański z białą emaliowaną obwódką i złotymi promieniami między ramionami, dalej biały, emaliowany i ukoronowany orzeł z rozpostartymi skrzydłami z głową skierowaną w prawo (heraldycznie) umieszczony w centrum krzyża. Order noszono na gładkiej, jasnobłękitnej szarfie z lewego ramienia na prawy bok.

Gwiazda była ośmioramienna z prostymi ramionami. Na niej osadzono złoty, maltański krzyż emaliowany na czerwono z białą emaliowaną obwódką i złotymi promieniami pomiędzy ramionami. Nowe hasło zostało wypisane na ramionach krzyża. Na centralnym dysku emaliowanym na biało umieszczono monogram RP (Rzeczpospolita Polska) otoczony emaliowanym zielono wizerunkiem wieńca wawrzynowego.

Od 1992 roku Obecnie oznaką Orderu Orła Białego jest krzyż maltański, równoramienny, złocony, o wymiarach 70 × 70 mm, zakończony na rogach ramion kulkami. Ramiona krzyża pokryte są czerwoną emalią z białymi brzegami w złoconym obramowaniu, nałożoną na fakturowane podłoże. Między ramionami krzyża umieszczone są pęki złoconych promieni. W środku krzyża biało emaliowany orzeł według wzoru określonego w ustawie z dnia 1 sierpnia 1919 o godłach i barwach Rzeczypospolitej Polskiej, ze złoconymi żyłkami, koroną, dziobem i szponami. Na odwrotnej stronie ramiona krzyża są złocone z biało emaliowanym obramowaniem i wypukłym napisem: ZA OJCZYZNĘ I NARÓD. W środku krzyża na okrągłej biało emaliowanej tarczy w otoku ze złoconych liści dębowych pokrytych zieloną emalią umieszczony jest złocony monogram: RP. Krzyż zawieszony jest na błękitnej wielkiej wstędze szerokości 100 mm i noszony z lewego ramienia na prawy bok.

Oznaką Orderu jest ponadto gwiazda orderowa srebrzona o średnicy 80 mm z ośmiu pęków promieni. Na gwieździe umieszczony jest złocony krzyż Orderu, o wymiarach 50 × 50 mm, lecz bez orła i bez kulek na rogach ramion. Między ramionami krzyża złociste płomyki, na ramionach krzyża złocony napis: ZA OJCZYZNĘ I NARÓD. W środku krzyża na okrągłej, biało emaliowanej tarczy w otoku ze złoconych liści dębowych pokrytych zieloną emalią umieszczony jest złocony monogram „RP”.

Krzyż Orderu

Gwiazda Orderu

Łańcuch Orderu

Strój orderowy

Kapituła Orderu Orła Białego

Statystyki nadań Orderu Orła Białego od 1703 Lata 1703–1990 Epoka Wielki Mistrz Orderu Latanadań OOB Liczbaodznaczonych Dane szczegółowe Polacy Cudzoziemcy 55px|RON Rzeczpospolita Obojga Narodów 75px|August II Mocny Król Polski August II Mocny 1703–1733 155 77 78 75px|August III Sas August III Sas 1733–1763 345 232 113 75px|Stanisław August Stanisław August 1764–1795 611 ponad 427 ponad 124 55px|Księstwo Warszawskie Księstwo Warszawskie 75px|Fryderyk August IKsiążę warszawski Fryderyk August I 1807–1815 12 10 2 55px|Królestwo Polskie Królestwo Polskie 75px|Aleksander I Król Polski Aleksander I 1815–1825 28 13 15 75px|Mikołaj I Mikołaj I 1825–1831 44 13 31 55px|II Rzeczpospolita II Rzeczpospolitabezramki|114x114pxNaczelnik PaństwaJózef Piłsudski 1921–1922 34 10 24bezramki|104x104px Prezydent Rzeczypospolitej PolskiejGabriel Narutowicz1922 0 0 0bezramki|119x119pxStanisław Wojciechowski1922–1926 17 2 15bezramki|70x70pxbezramki|110x110pxIgnacy Mościcki1926–1939 56 8 48 bezramki|70x70px Władze RP na obczyźniebezramki|116x116px Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na UchodźstwieWładysław Raczkiewicz 1939−1947 5 3 2bezramki|116x116pxAugust Zaleski1947–1972 6 4 2bezramki|101x101pxStanisław Ostrowski1972–1979 0 0 0bezramki|98x98pxEdward Raczyński1979–1986 0 0 0bezramki|103x103pxKazimierz Sabbat1986–1989 0 0 0bezramki|129x129pxRyszard Kaczorowski1989–1990 2 1 0 Razem 1323 ponad 808 ponad 455 Źródło: Krzysztof Filipow, Order Orła Białego, Białystok 1995, s. 61; skorygowane według: Marta Męclewska, Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705–2008, Arx Regia Ośrodek Wydawniczy Zamku Królewskiego, Warszawa 2008, .

Od 1992 Epoka Wielki Mistrz Orderu Lataurzędowania Liczbaodznaczonych Dane szczegółowe Polacy Cudzoziemcy Żyjącym Pośmiertnie bezramki|71x71px III Rzeczpospolita bezramki|110x110px|Lech Wałęsa Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Lech Wałęsa 1990–1995 40 32 8 27 13 75px|Aleksander Kwaśniewski Aleksander Kwaśniewski 1995–2005 68 27 41 61 7 75px|Lech Kaczyński Lech Kaczyński 2005–2010 29 22 7 16 13 75px|Bronisław Komorowski Bronisław Komorowski 2010–2015 37 23 14 35 2 105x105px|Andrzej Duda Andrzej Duda 2015–2025 107 77 30 62 45alt=Karol Nawrocki|100x100px|Karol NawrockiKarol Nawrocki od 2025 3 2 1 3 0 Razem 281 181 100 201 80

Odznaczeni

I Rzeczpospolita (1705–1795) Chronologicznie:

Alfabetycznie:

Księstwo Warszawskie (1807–1815) Chronologicznie:

Alfabetycznie:

Królestwo Polskie (1815–1831) Chronologicznie:

Alfabetycznie:

II Rzeczpospolita (1921–1939) Chronologicznie:

Alfabetycznie:

Władze RP na Obczyźnie (1939–1990) Chronologicznie:

Alfabetycznie:

III Rzeczpospolita (od 1992) Chronologicznie:

Alfabetycznie:

Żyjący Polacy: damy i kawalerowie Orderu Orła Białego Wśród 49 żyjących osób narodowości polskiej odznaczonych Orderem jest 42 mężczyzn i 7 kobiet. Odznaczeni według daty nadania

Osoby, które odmówiły przyjęcia Orderu Orła Białego

W 1792 roku Stanisław August Poniatowski chciał nadać Tadeuszowi Kościuszce order. Ten jednak, przez własne przekonania, miał odmówić jego przyjęcia. W III RP jedyną osobą, która odmówiła przyjęcia Orderu Orła Białego, był Jerzy Giedroyc w 1994.

W czerwcu 2026 roku, w reakcji na decyzję Prezydenta RP Karola Nawrockiego o odebraniu orderu Prezydentowi Ukrainy Wołodymyrowi Zełenskiemu, Prezydent Zełenski zwrócił swój order przed kontrasygnatą polskiego premiera, czyli de iure sam się go zrzekł. Również byli ukraińscy Prezydenci – Łeonid Kuczma, Wiktor Juszczenko oraz Petro Poroszenko zdecydowali o zwrocie swoich Orderów Orła Białego, które otrzymali kolejno w 1997, 2005 i 2014 roku.

Pierwszą osobą, której odebrano Order Orła Białego, był Wincenty Witos, utracił odznaczenie w 1932, ale odzyskał je w 1939 roku. Prezydent Bronisław Komorowski przekazał insygnia orderu rodzinie Witosa w 2011 roku. Order trafił do Muzeum Ziemi Tarnowskiej w Tarnowie.

Zobacz też Order Orła Białego (Serbia)