Świstak (Marmota) – rodzaj ssaków z podrodziny afrowiórek (Xerinae) w obrębie rodziny wiewiórkowatych (Sciuridae). Rodzaj Marmota powstał w Ameryce Północnej. Przypuszcza się, że gatunkiem najbardziej podobnym do formy wyjściowej jest Marmota olympus. Polskie nazwy zwyczajowe większości gatunków nawiązują do dźwięków, jakie zwierzęta te wydają nawołując się lub w chwili zagrożenia (świstak, świszcz).
Rozmieszczenie geograficzne Przedstawiciele rodzaju Marmota zamieszkują Amerykę Północną, Europę i Azję. Znaczna część to zwierzęta typowo górskie.
Charakterystyka Długość ciała (bez ogona) 360–750 mm, długość ogona 100–250 mm; masa ciała 1,6–11 kg. Sierść jest gruba, szorstka, w różnych odcieniach brązu i szarości. Sylwetka krępa, uszy małe, kończyny krótkie, o silnych stopach przystosowanych do kopania w ziemi.
Systematyka Rodzaj zdefiniował w 1779 roku niemiecki lekarz, przyrodnik, fizjolog i antroplolg Johann Friedrich Blumenbach w książce swojego autorstwa o tytule Podręcznik historii naturalnej: z miedziorytami. Blumenbach wymienił kilka gatunków – Mus lemmus , Mus cricetus , Marmota alpina (= Mus marmota ) i Mus citellus – z których gatunkiem typowym jest (oryginalne oznaczenie) Marmota alpina (= Mus marmota ) (świstak alpejski).
Etymologia Marmota: epitet gatunkowy Mus marmota ; ‘świstak’, od łac. Mus montis ‘mysz górska’. Arctomys: arktos ‘niedźwiedź’; μυς mus, μυός muos ‘mysz’. Gatunek typowy: Schreber wymienił kilka gatunków – Arctomys bobac (= Mus bobak ), Mus marmota , Mus monax , Mus empetra (= Mus monax ) i Mus citillus – z których gatunkiem typowym jest Mus marmota . Lagomys: gr. λαγως lagōs ‘zając’; μυς mus, μυός muos ‘mysz’. Lipura: gr. λειπω leipō ‘porzucić, zostawić’; ουρα oura ‘ogon’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Mus monax . Stereodectes: gr. στερεος stereos ‘mocny, solidny’; δηκτης dēktēs ‘gryzący’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Stereodectes tortus (= Mus monax ). Marmotops: rodzaj Marmota ; gr. ωψ ōps, ωπος ōpos ‘wygląd’. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Mus monax . Petromarmota: gr. πετρα petra ‘skała, klif’; rodzaj Marmota . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Arctomys flaviventer .
Podział systematyczny Do rodzaju należą następujące występujące współcześnie gatunki zgrupowane w dwóch podrodzajach: Podrodzaj Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa Podgatunki Rozmieszczenie geograficzne Podstawowe wymiaryDC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała StatusIUCNcentruj|150pxMarmota caligata (von Eschscholtz, 1829)świstak siwy3 podgatunkizachodnia Kanada (Jukon, Terytoria Północno-Zachodnie, Kolumbia Brytyjska i Alberta) i Stany Zjednoczone (południowa Alaska, Waszyngton, Montana i Idaho)DC: 45–60 cmDO: 17–25 cmMC: 3,6–9 kgcentruj|150pxMarmota olympus(C.H. Merriam, 1898)świstak olimpijski gatunek monotypowyendemit Stanów Zjednoczonych: góry Olympic Mountains (zachodni Waszyngton); zakres wysokości: 30–1990 m n.p.m.DC: 67–75 cmDO: 18–24 cmMC: 2,7–11 kgcentruj|150pxMarmota vancouverensisSwarth, 1911świstak wyspowygatunek monotypowyendemit Kanady: wyspa Vancouver; zakres wysokości: 1000–1500 m n.p.m.DC: 66–69 cmDO: 19,3–22 cmMC: 3–7 kgcentruj|150pxMarmota flaviventris(Audubon & Bachman, 1841)świstak żółtobrzuchy10 podgatunkówpołudniowo-zachodnia Kanada (południowa Kolumbia Brytyjska, południowa Alberta i południowo-zachodni Saskatchewan) i zachodnie Stany Zjednoczone (na południe do południowej Kalifornii i północnego Nowego Meksyku); zakres wysokości: około 2000 m n.p.m.DC: 47–70 cmDO: 13–22 cmMC: 1,6–5,2 kgcentruj|150pxMarmota broweri(Linnaeus, 1758)świstak alaskański9 podgatunkówpołudniowa Kanada (na południe od granicy drzew) i Stany Zjednoczone (Alaska, na południe do północnego Idaho na zachodzie, do Arkansas i Alabamy na wschodzie)DC: 42–66 cmDO: 10–15,5 cmMC: 3,4–4,1 kgcentruj|150pxMarmota monaxE.R. Hall & Gilmore, 1934świstak amerykańskigatunek monotypowyendemit Stanów Zjednoczonych: północna Alaska (Góry Brooksa od wybrzeża Morza Czukockiego do granicy między Alaską a Jukonem); być może Kanada; zakres wysokości: 1000–1200 m n.p.m.DC: 54–65 cmDO: 13–18 cmMC: 2,5–4 kgcentruj|150pxMarmota marmota(Linnaeus, 1758)świstak alpejski2 podgatunkiAlpy i Tatry Wysokie; reintrodukowany w Karpatach, introdukowany w Pirenejach, Masywie Centralnym i Apenionach; zakres wysokości: 1200–3000 m n.p.m.DC: 50–60 cmDO: 14–16,8 cmMC: 2,5–5 kgcentruj|150pxMarmota caudata(I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1844)świstak ogoniasty3 podgatunkipołudniowo-wschodni Kazachstan, wschodni Uzbekistan, Kirgistan, Tadżykistan, zachodnia Chińska Republika Ludowa (zachodni Sinciang), Afganistan, północny Pakistan i północne Indie (Kaszmir); zakres wysokości: 3200–4850 m n.p.m.DC: około 50 cmDO: około 18,2 cmMC: 3–5 kgcentruj|80pxMarmota menzbieri (Kashkarov, 1925)świstak tienszański2 podgatunkizachodni Tienszan (Kazachstan, Kirgistan i Uzbekistan); zakres wysokości: 2000–3600 m n.p.m.DC: około 49 cmDO: około 12 cmMC: 3–4 kgcentruj|150pxMarmota baibacina Kastschenko, 1899świstak szary2 podgatunkiAłtaj i Tienszan w Rosji, zachodniej Mongolii, wschodnim Kazachstanie, Kirgistanie i zachodniej Chińskiej Republice Ludowej (Sinciang); zakres wysokości: do 4000 m n.p.m.DC: 46–65 cmDO: 13–15,4 cmMC: 4,2–6,5 kgcentruj|150pxMarmota kastschenkoiStroganov & Yudin, 1956gatunek monotypowyendemit Rosji: na południe od Nowosybirska, Kemerowa i Tomska w południowo-środkowej SyberiiDC: 49–64 cmDO: 12,4–20 cmMC: 3–9 kgcentruj|150pxMarmota bobak(P.L.S. Müller, 1776)świstak stepowy 3 podgatunkirozłącznie od wschodniej Ukrainy przez południową Rosję do Kazachstanu; introdukowany na Kaukazie (Dagestan, Rosja)DC: 49–57 cmDO: 10,6–13 cmMC: około 5,7 kgcentruj|150pxMarmota camtschatica(Pallas, 1811)świstak czarnogłowy3 podgatunkiendemit Rosji: od jeziora Bajkał i Jakucji na wschód do półwyspów Czukockiego i Kamczatki oraz Morza OchockiegoDC: 46–53 cmDO: około 16,5 cmMC: 2,9–5 kgcentruj|150pxMarmota sibirica(Radde, 1862)świstak syberyjski 2 podgatunkiMongolia, północno-wschodnia Chińska Republika Ludowa (Mongolia Zewnętrzna i Heilongjiang) i przyległa południowa Syberia (Rosja); zakres wysokości: 0–3800 m n.p.m.DC: 36–49 cmDO: 11,2–12 cmMC: 5–8 kgcentruj|150pxMarmota himalayana(B.H. Hodgson, 1841)świstak himalajski 2 podgatunkiHimalaje i Wyżyna Tybetańska w południowo-wschodnim Tadżykistanie, północnym Pakistanie, północnych Indiach, Nepalu, Bhutanie i Chińskiej Republice Ludowej; granice zasięgu niepewne; zakres wysokości: do 5670 m n.p.m.DC: 46–65 cmDO: 12,5–15 cmMC: 4–9,2 kg Kategorie IUCN: – gatunek najmniejszej troski, – gatunek narażony, – gatunek zagrożony, – gatunek krytycznie zagrożony; – gatunki niepoddane jeszcze ocenie.
Opisano również gatunki wymarłe: Marmota arizonae (Ameryka Północna; plejstocen) Marmota arrodens (Ameryka Północna; plejstocen) Marmota complicidens (Azja; plejstocen) Marmota korthi (Ameryka Północna; miocen) Marmota longipes (Azja; plejstocen) Marmota mantchurica (Azja; plejstocen) Marmota minor (Ameryka Północna; pliocen) Marmota parva (Azja; plejstocen) Marmota primigenia (Europa; plejstocen) Marmota tologoica (Azja; pliocen) Marmota vetus (Ameryka Północna; miocen lub pliocen).
Uwagi
Przypisy Nazwy zwyczajowe za:
Bibliografia
Kategoria:Świstaki