alt=Logo PPS-WRN|mały|Znak używany przez WRN thumb|185px|Kazimierz Pużak (1935) thumb|185px|Tablica upamiętniająca Kazimierza Pużaka przy ul. Byczyńskiej 1 w Warszawie Polska Partia Socjalistyczna – Wolność, Równość, Niepodległość (PPS-WRN)Nazwa PPS-WRN jest nazwą nadaną przez powojenną historiografię. Organizacja była popularnie nazywana „WRN”. – konspiracyjna forma działania PPS od października 1939 do maja 1944 pod nazwą Ruch Mas Pracujących Miast i Wsi lub Ruch Mas Pracujących Polski – Wolność Równość Niepodległość, od maja 1944 ponownie pod nazwą Polska Partia Socjalistyczna.
Historia Po kapitulacji Warszawy 27 września 1939 warszawski okręgowy komitet robotniczy PPS ogłosił fikcyjną uchwałę o zaprzestaniu działania PPS w WarszawieZygmunt Zaremba, Wojna i Konspiracja, Londyn 1957, s. 77.. W odezwie-apelu do ludności Warszawy wezwano do rozwagi, zachowania spokoju i opanowania odruchów rozpaczy i zemsty. W odezwie zamieszczono dodatkowo komunikat o treści:
Decyzja ta została przyjęta do wiadomości 2 października 1939, przez obecnych w Warszawie członków Centralnego Komitetu Wykonawczego (Kazimierz Pużak, Zygmunt Zaremba, Mieczysław Niedziałkowski)Stanisław Ciesielski, Niepodległość i socjalizm. Tradycja w myśli politycznej polskiego ruchu socjalistycznego w latach 1939–1948, Warszawa 1986, s. 20.. Uchwała ta miała stworzyć sugestię o zaprzestaniu działalności aby ograniczyć spodziewane represje niemieckie. Jak wspominał Zygmunt Zaremba: Jednocześnie upoważniono obecnego Tadeusza Szturm de Sztrema, do utrzymywania kontaktów z organizacją wojskową (SZP)W. Smreczyński, op. cit., s. 59..
16 października podjęto decyzję o kontynuowaniu działań w zakonspirowanej, kadrowej formie. Początkowo organizacja skupiała od 100 do 200 dobranych ludziZygmunt Zaremba, op. cit.,s.90.. Odtworzono wówczas kierownictwo dawnego Prezydium CKW, jako „Centralne kierownictwo” w składzie: Tomasz Arciszewski, Kazimierz Pużak, Zygmunt Zaremba dokooptowując z organizacji warszawskiej Bolesława Dratwę (skarbnik) i Józefa Dzięgielewskiego.
Na konferencji 19–21 listopada 1939 w Helenowie pod Warszawą na spotkaniu działaczy z wszystkich okręgów, powołano struktury konspiracyjne. Organizacja ta na początku 1940 roku – na wniosek Pużaka – przyjęła kryptonim Wolność-Równość-NiepodległośćLeinwand Artur, Tadeusz Szturm de Sztrem, PWN, Warszawa 1987.. PPS-WRN była kontynuatorką działalności przedwojennego Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS. Na konferencji przyjęto deklarację programową „Trzecia Republika”, odczytano również list Camille Huysmansa sekretarza Socjalistycznej Międzynarodówki Robotniczej, który zalecał nastawienie się na co najmniej czteroletnią wojnęAndrzej Czystowski, Wolność Równość, Niepodległość (22 października 1939 – 11 lutego 1945), w: „Z Pola Walki” Nr 3 z 1988, s. 98–99..
Poza kręgiem PPS-WRN znaleźli się nie tylko przedstawiciele lewicy socjalistycznej – Barlicki, Dubois, Próchnik, lecz także wybitni działacze PPS o mniej radykalnych poglądach oraz członkowie przedwojennego CKW: Zygmunt Żuławski, Antoni Zdanowski, Kazimierz Czapiński, Dorota Kłuszyńska, Adam Kuryłowicz, Antoni Szczerkowski. Przywódcy WRN – Pużak, Arciszewski, Zaręba, Dzięgielewski, Dratwa – usiłowali tą drogą wyeliminować z partii niewygodnych im z różnych względów działaczy PPS, którzy jak np. Barlicki odnosili się krytycznie do realizowanej przez CKW linii politycznej. Potwierdzają to w depeszy do Londynu z 20 grudnia 1941 r. podkreślając z naciskiem, że po rozwiązaniu PPS wyłączyli z utworzonej przez siebie partii tych działaczy, którzy „przed wojną stanowili tzw. jednolitofrontowców, a w czasie wojny uprawiali „propagandę proradziecką”. Odmienne niż Pużak i Zaremba poglądy w wielu kwestiach – jak to wykazały ówczesne i późniejsze fakty – reprezentowali Marian Nowicki, Teofil Wojeński i inni działacze wchodzący z ramienia PPS do różnych komórek Delegatury. Zajmowali oni wyraźnie antysanacyjną postawę. Warto też zaznaczyć, że ta część działaczy PPS (Antoni Zdanowski, Dorota Kłuszyńska i inni), która w końcowym okresie okupacji weszła w skład władz PPS-WRN bądź nawiązała z nimi bliższą współpracę (Marian Nowicki, Zygmunt Żuławski, Wincenty Markowski), w wielu kwestiach reprezentowała poglądy odmienne od stanowiska Pużaka czy Arciszewskiego, m.in. zdecydowanie przeciwstawiała się wiązaniu WRN z kołami sanacyjno-wojskowymi.
Za zgodą Pużaka do WRN weszli działacze PPS dawnej Frakcji Rewolucyjnej (Adam Szczypiorski, Tadeusz Szpotański, Wacław Preiss i inni), rozwiązanej po klęsce wrześniowej, a także wielu ludzi powiązanych z obozem piłsudczykowskim.
Organizacja pomyślana była jako kadrowa. Oparta była na strukturach konspiracyjnych „piątek” odizolowanych od siebie. Piątki, łącząc się po pięć, tworzyły pięcioosobowy komitet, tworząc reprezentację dzielnicy czy okręgu. Wyznaczony mąż zaufania centralnego kierownictwa łączył te komitety pomiędzy nimi a centraląW. Smreczyński, op. cit., s. 60..
W każdym komitecie obok przewodniczącego zastępcami byli: dowódca Gwardii Ludowej WRN i dowódca Milicji Robotniczej PPS-WRN. Na czele organizacji stało Centralne Kierownictwo Ruchu (CKR). Na każdym szczeblu funkcjonowały również grupy „dublerów” których zadaniem było zastępowanie aresztowanych. W maju 1940 organizacja liczyła ok. 2,5 tys. „piątek”Zygmunt Zaremba, op. cit., s. 110. (czyli do 12 tys. osób).
Na terenie okupacji sowieckiej, nastąpiły liczne aresztowania działaczy OKR Lwów, Białystok, Wilno, Baranowicze m.in. w 1939 i 1940 NKWD aresztowało kierownictwo dotychczasowego OKR Lwów Bronisława Skalaka, Longina Chmielewskiego (zg. w więzieniu w marcu 1940), Artura Hausnera (zg. w więzieniu 17 września 1941), Franciszka Hoffmana (członek Centralnego Sądu partyjnego, zg. w 1940 ww więzieniu), Antoniego Wróbla. działały we Lwowie organizowany z innym formacjami „Rewolucyjny Związek Niepodległości i Wolności” (rozbity przez NKWD), oraz Organizacja Socjalistyczno-Niepodległościowa „Wolność”, która od października 1939 r. do października 1941 r. działa samodzielnie, następnie w większości przystąpiła się WRN (grupą zjednoczeniową kierowali: Józef Stopnicki i Zbigniew Mitzner).
W maju 1940 odbyła się pierwsza konferencja WRN, która zaakceptowała skład kierownictwa oraz przyjęła oficjalną nazwę „Ruch Mas Pracujących”, zaś w grudniu 1940 druga konferencja z udziałem przedstawicieli siedemnastu okręgów. Na konferencji tej postanowiono przystąpić do działań masowych, w tym celu powołano Wydział administracyjno-mobilizacyjny.
We wrześniu 1941 odbyła się kolejna – trzecia – konferencja z udziałem 83 delegatów. Na konferencji tej zakomunikowano o wykluczeniu w marcu 1941 z partii grupy łódzkiej Henryka Wachowicza, za odmowę budowy jednolitej organizacji w Łodzi. Zdaniem Pużaka, „przyczyną rozdźwięku była różnica ideologiczna” wynikająca z dywersji komunistycznejKazimierz Pużak, op. cit., s. 31..
Wachowicz proponował na tej konferencji aby nie traktować Związku Radzieckiego jako wroga, powołać rząd w kraju, a emigracja – jego zdaniem – winna być jedynie zewnętrzną reprezentacją krajowego rządu, nie dopuścić do rozbicia ruchu socjalistycznego w Polsce. Wachowicz krytykował zwłaszcza wrogi stosunek do komunistów i Związku Radzieckiego. Zaprotestował także przeciwko stawianiu na jednej płaszczyźnie Związku Radzieckiego i Niemiec hitlerowskich. Nie zgodził się również z decyzją zawieszenia działalności PPS oraz pominięciem w centralnym kierownictwie konspiracyjnym ruchu socjalistycznego działaczy lewicy. Poglądy Wachowicza podzielał reprezentant organizacji krakowskiej (prawdopodobnie Józef Cyrankiewicz – „Rot”).
W tym czasie, terenie okupacji niemieckiej funkcjonowało szereg drobnych grup skupionych wokół działaczy dawnego PPS – grupa „Barykada Wolności” (założona przez Stanisława Dubois), grupa skupiona wokół Norberta Barlickiego i Adama Kuryłowicza, żoliborska Adama Próchnika, organizacja „Gwardia” współdziałająca z Organizacją „Wolność”, pozostawione poza PPS-WRN. Po licznych aresztowaniach w 1940 i początku 1941 (Barlicki, Kuryłowicz, Dubois), organizacje te wraz z grupą łódzką Henryka Wachowicza, stworzyły we wrześniu 1941 organizację Polscy Socjaliści, która następnie przejściowo zastąpiła PPS-WRN w Politycznym Komitecie Porozumiewawczym. Organizacji patronował Zygmunt Żuławski, który był jednak promotorem jedności działaniaJan Mulak, Socjalistyczne organizacje konspiracyjne 1939–1945, w: Polska Partia Socjalistyczna w latach wojny i okupacji 1939–1945, Aneks, Warszawa 1995, s. 10..
Śmierć przewodniczącego Polskich Socjalistów Adama Próchnika w przededniu połączenia organizacji, spowodował ideowy kryzys w organizacji Polscy Socjaliści na tle jedności PPS. Liczne aresztowania, w tym postawa aresztowanego przewodniczącego PS Henryka Wachowicza, spowodowała rozłam. W lipcu 1943 część organizacji jako „Grupa zjednoczeniowa członków byłych organizacji Polskich Socjalistów” wraz z Socjalistyczną Organizacją Bojową oraz grupą młodzieży „Płomienie” przyłączyła się do PPS-WRN (pozostali utworzyli w kwietniu 1943 w Robotniczą Partię Polskich Socjalistów). Według danych Andrzeja Czystowskiego, do WRN weszło 272 członków SOB i 165 członków Polskich socjalistówAndrzej Czystowski, op. cit., s. 101..
5 czerwca 1943 partia odbyła konferencję, na której powołano Radę Ruchu Mas Pracujących Polski (według innych źródeł Radę NaczelnąKrzysztof Dunin-Wąsowicz, Polski ruch socjalistyczny 1939–1945, Warszawa 1993, s. 92.). Dokooptowano również do władz (Centralnego Kierownictwa Ruchu) członków CKW: Aleksego Bienia, Dorotę Kłuszyńską, Antoniego Szczerkowskiego oraz dodatkowo Antoniego ZdanowskiegoKazimierz Pużak, Wspomnienia, 1939–1945, Gdańsk 1989, s. 40..
2 maja 1944 WRN powróciła do nazwy: „Polska Partia Socjalistyczna”. Decyzja ta zapadła podobno na konferencji w czerwcu 1943 r. została jednak ogłoszona w czerwcu rok później. W wydanym oświadczeniu stwierdzono m.in.:
Według Teofila Głowackiego z RPPS pomiędzy oboma odłamami socjalistycznymi istniała cicha umowa o niekorzystaniu przez żadną z partii w czasie okupacji nazwy Polska Partia Socjalistyczna. – zarówno z powodów konspiracyjnych, jak i z powodu rozwiązania PPS w 1939 r., a także z powodów uczciwości w konkurencji. Lewy odłam socjalistów stosował się do tego zawsze stosując kolejno nazwy PS i RPPS. WRN wyłamał się z tego i to skłoniło RPPS do przyjęcia nazwy PPS-Lewica.
PPS WRN reprezentowana była na uchodźstwie przez Komitet Zagraniczny PPS, który w sprawach krajowych podlegał Centralnemu Kierownictwu Ruchu PPS-WRN, w kraju, posiadając swobodę w sprawach emigracyjnych. W sprawach rządu stanowisko było udzielane wspólnie. Adam Ciołkosz miał specjalny mandat do reprezentowania krajowej PPS.
W momencie przejścia frontu wschodniego przez Polskę w latach 1944–1945 PPS-WRN liczyła około 4 tysiące, a według innych źródeł 13 tysięcy członków.
15 marca 1945 r. w Krakowie odbyło się spotkanie członków RN PPS wybranych XXIV Kongresie w 1937 r., zorganizowane przez kierownictwo PPS-WRN. Spotkanie ujawniło istotne różnice poglądów na Rząd Tymczasowy RP i odrodzoną PPS. Uchwalono przystąpienie do codziennej działalności, powierzając CKW ustalenie szczegółów działań organizacyjnych. Ponadto przyjęto deklarację rzeczywistej przebudowy społecznej opartej na samorządzie gminnym i robotniczym. Uznano, że zapowiedziany uchwałami krymskimi Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej „musi się oprzeć na współudziale przedstawicieli wszystkich demokratycznych ugrupowań polskich, a w pierwszym rzędzie tych, które w ciągu z góra pięciu lat walki z okupacją stanowiły trzon Polski Podziemnej i rządu Rzeczypospolitej”„My tu żyjemy jak w obozie warownym”. Listy PPS-WRN, Warszawa-Londyn 1940–1945. Komitet red.: Olena Zaremba-Blatonowa, Lidia Ciołkoszowa, Wanda Czapska-Jordan. „Puls” Londyn 1992 s. 481–482..