thumb|Buxus sinica thumb|Las z bukszpanem zwyczajnym Bukszpan (Buxus L.) – rodzaj zimozielonych drzew i krzewów z rodziny bukszpanowatych. W obrębie rodzaju wyróżnia się od ok. 90 do 100 gatunków. Na różnice wpływa m.in. włączanie tu lub wyodrębnianie kilku gatunków afrykańskich (rodzaj Notobuxus). Rodzaj ma dwa centra zróżnicowania – Antyle (ok. 50 gatunków, z czego na Kubie 34) i Azja Wschodnia w strefie klimatu umiarkowanego (ok. 40 gatunków). Poza tym gatunki z tego rodzaju występują w Ameryce Centralnej, na Madagaskarze i w Afryce Subsaharyjskiej, w zachodniej i południowej Europie oraz w basenie Morza Śródziemnego. Są to krzewy i niewielkie drzewa rosnące zwykle w podszycie suchych lasów na glebach przepuszczalnych. Zawierają alkaloidy o silnym działaniu przeczyszczającym.
Liczne gatunki i odmiany bukszpanów uprawiane są jako rośliny ozdobne, zwłaszcza stosowane w formie ciętych (strzyżonych) żywopłotów. Najbardziej popularny w uprawie, także w Polsce, jest bukszpan zwyczajny B. sempervirens. Poza tym w uprawie w Europie Środkowej spotykane są: bukszpan balearski B. balearica, bukszpan Harlanda B. harlandii, bukszpan drobnolistny B. microphylla i bukszpan Wallicha B. wallichiana. Wykorzystywane jest drewno bukszpanów wyróżniające się twardością i ciężkością – drewno bukszpanu zwyczajnego jest najcięższe z gatunków europejskich – jest cięższe od wody. Wykorzystywane jest w drzeworytnictwie, markietażu, do tworzenia inkrustacji, do wyrobu fletów, kul do gry w krokieta, grzebieni. W późnym średniowieczu służył do wyrobu orzechów modlitewnych. Gałązkami bukszpanu ozdabiane są w wielu krajach europejskich palmy wielkanocne święcone podczas chrześcijańskiego święta – Niedzieli Palmowej.
Morfologia thumb|Kwiaty bukszpanu drobnolistnego thumb|Owoc bukszpanu zwyczajnego Pokrój Zimozielone krzewy i niewielkie drzewa, osiągające zwykle do 8 m, a w przypadku bukszpanu zwyczajnego i balearskiego nawet 20 m wysokości. Rośliny zwykle nagie o młodych pędach zielonych i czworobocznych. Liście Nakrzyżległe, zimozielone, krótkoogonkowe, o blaszce skórzastej, niewielkiej (do 5 cm u B. wallichiana), całobrzegiej, użyłkowanej pierzasto.
Kwiaty Drobne, promieniste, rozdzielnopłciowe (rośliny jednopienne). Kwiaty wyrastają w kątach liści, w kulistawych, gęstych pęczkach, w których kwiaty męskie otaczają kwiat żeński. W kwiatach męskich okwiat składa się z czterech działek kielicha i czterech pręcików. W kwiatach żeńskich listków okwiatu jest 5–6. Zalążnia jest górna, powstaje z trzech owocolistków (w każdej z trzech komór rozwijają się po dwa zalążki). Ponad zalążnią szyjki trzech słupków są rozchylone i zwieńczone często zbiegającymi po nich znamionami. Owoce Suche torebki, kulistawe lub jajowate, rogate z powodu zachowujących się szyjek słupka. Pękają trzema klapami eksplozywnie wyrzucając czarne nasiona.
Systematyka Pozycja systematyczna Rodzaj Buxus należy do rodziny bukszpanowatych (Buxaceae) z rzędu bukszpanowców (Buxales). W zależności od ujęcia włączane lub wyłączanych jest tu kilka gatunków z rodzaju Notoceras występujących w południowej Afryce.
Wykaz gatunków
Przypisy
Kategoria:Bukszpanowate Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza