thumb|300px|Trzy królestwa – Kaya zostanie wkrótce wchłonięte przez ekspansywną Sillę Sŏn (선; szkoła sŏn 선종 sŏn chong) – koreańska medytacyjna szkoła buddyjska, będąca odpowiednikiem chińskiej szkoły chan, która mimo kilkusetletnich prześladowań przetrwała do czasów obecnych.
Uwagi wstępne Koreański sŏn, chociaż został bezpośrednio przeniesiony z Chin, różni się zarówno od chińskiego chanu, jak i japońskiego zenu. Do lat 70. XX wieku był prawie w ogóle nieznany; Zachód poznawał zen poprzez Japonię i, nawet mimo zainteresowania Koreą w czasie Wojny koreańskiej, buddyzmem koreańskim właściwie nikt się nie interesował. Sytuacja zmieniła się w latach 70. XX wieku, kiedy do Stanów Zjednoczonych przybyli pierwsi mistrzowie sŏn: Sŭngsan, Kusan Suryŏn. Pojawili się także tacy wybitni znawcy koreańskiego buddyzmu i sŏnu jak Robert E. Buswell Jr, Lewis R. Lancaster i Becky Bernen.
Ogólne cechy sŏnu Tradycyjna niechęć do czytania i recytowania sutr praktykowanego w szkołach doktrynalnychW Korei początkowo było pięć szkół (kor. chong):
Yŏlban (szkoła Nirwany) Kyeyul (szkoła Winaji) Pŏpsŏng (madhjamika) Hwaŏm (szkoła Sutry Awatamsaki, huayan) Pŏpsang (jogaczara, faxiang)
Później doszła jeszcze szkoła szósta – ch'ŏnt’ae (chiń. tiantai). Jednak w Korei uważano, że należy ona do sŏnu – kor. ogyo yangjong – 5 doktrynalnych [szkół] i 2 szkoły sŏnu.
Największą rolę odgrywała szkoła hwaŏm.. Wynikało to po części z analfabetyzmu większości mnichów koreańskich. Samowystarczalność górskich klasztorów sŏn; mnisi uprawiali pola na swoje utrzymanie (zgodnie z regułą Dzień bez pracy jest dniem bez jedzenia). Z dziewięciu głównych szkół sŏn aż osiem pochodziło z linii mistrza chan Mazu Daoyi a tylko jedna z Shitou Xiqiana, który jednak tak jak i Mazu podkreślał niewerbalne metody urzeczywistnienia chanistycznego. Ponieważ od XIV do XX wieku sŏn (i w ogóle buddyzm) był prześladowany przez konfucjanistówNp. mnisi nie mieli prawa wstępu do Seulu. przetrwały jedynie klasztory w niedostępnych górach i samowystarczalne. Z tego powodu mnichami byli najbardziej zahartowani, zdeterminowani i oddani praktyce ludzie. Dlatego też właściwie nie ma literackich historii sŏnu jak w Chinach. Prawie cała tradycja była przekazywana ustnie. Z tej przyczyny linie przekazu Dharmy, jeśli w ogóle istnieją, są niejasne i niepewne. Regularne odbywanie 3-miesięcznych odosobnień medytacyjnych w klasztorach w okresie zimowym i letnim. Niezwykle częste odbywanie indywidualnych odosobnień medytacyjnych trwających nawet do 6 lat. Z powodu odosobnienia klasztorów sŏn miały one niewielki kontakt ze społeczeństwem, co nadało mocny taoistyczny, a nawet szamanistyczny charakter. Postacie mistrzów sŏn: mędrców i czasami zarazem ekscentryków zostały włączone do folkloru koreańskiego. Mistrzowie sŏn nie pełnili tylko funkcji nauczycieli mnichów, ale również służyli pomocą i radą w rozwiązywaniu normalnych życiowych problemów Koreańczyków. Z powodu prześladowań i owego odosobnienia centrów praktyki sŏn, koreański sŏn jako jedyny zachował pierwotną spontaniczność, ludyczność, a nawet rustykalność. Brak podziału sŏnu na szkoły caodong i linji (jak w Chinach), czy sōtō, rinzai i ōbaku (jak w Japonii). Mimo owej niechęci do sutr, sŏn (jak i cały buddyzm koreański) wykazywał silne tendencje synkretyczne, co doprowadziło do zjednoczenia szkoły sŏn ze szkołami doktrynalnymi pod nazwą chogye. Sŏn nie miał prawie żadnego wpływu na kulturę Korei. Sŏn (i w ogóle buddyzm koreański) w początkowym okresie miał bardzo słabe związki ze zwykłymi ludźmi (był traktowany jako jeden z właścicieli ziemskich) i nie wypracował z ich strony prawdziwego poparcia. Obecnie właściwie wszystkie wielkie klasztory są klasztorami z synkretycznym buddyzmem; klasztory nauczające tylko sŏnu są z reguły mniejsze.
Koreański sŏn a chiński chan Chiński chan został wprowadzony do Korei jeszcze przed Szóstym Patriarchą Huinengiem (638–713). Monastycyzm koreański zachował ortodoksyjną chińską tradycję mocnej i wytrwałej praktyki i całkowite oddanie rygorystycznemu życiu najwcześniejszych wspólnot chan w Chinach.
W koreańskim sŏnie nigdy nie doszło do intelektualizacji pracy z konganami, co stało się jedną z przyczyn upadku chanu w Chinach i głębokiego kryzysu w zen japońskim.
Koreański sŏn a japoński zen W stosunku do samurajskiego zenu japońskiego, sŏn jest mniej formalny, bardziej rustykalny, spontaniczny i zdecydowanie bliżej oryginalnej tradycji chińskiego chanu z epoki Tang (618–907). Podczas gdy japoński zen zajmował się rozważaniami estetycznymi, sŏn pozostał naturalny i bezpretensjonalny, nie zajmując się intelektualnymi zabawami, które podcięły japoński zen.
Koreański sŏn nigdy nie był związany z ośrodkami władzy, czy z jakąś specyficzną klasą społeczną, przeciwnie do zenu, który stał się religią samurajów z Kamakury.
Sŏn zachował rygoryzm monastycznego życia; mnisi żyją w celibacie i Dharma jest przekazywana z mistrza-mnicha na ucznia-mnicha, a nie jak w Japonii, gdzie żonaty rōshi przekazuje ten już najczęściej tylko honorowy tytuł i świątynię swojemu synowi.
Historia szkoły Początki Początek sŏnu to VII wiek. Uczniem Czwartego Patriarchy chan Dayi Daoxina (579–651) ze szkoły dongshan famen był Koreańczyk Pŏmnang (bd), który po otrzymaniu przekazu Dharmy powrócił do Korei, osiadł na górze Hogŏ i propagował stamtąd Dharmę.
Dziewięć górskich szkół sŏn Jego linia przekazu przetrwała do IX wieku została poprzez mistrza Chisŏna Tohŏna (824–882) dołączona do nowej szkoły sŏn hŭiyangNazwy większości z dziewięciu szkół sŏn pochodzą od gór, na których znajdowały się ich klasztory..
Prawdopodobnie pod koniec VIII wieku Koreańczyk Toŭi (zm. 825) otrzymał przekaz Dharmy od mistrza chan Xitanga Zhizanga (735–814) ze szkoły hongzhou założonej przez mistrza Mazu Daoyi. Toŭi osiadł na górze Kaji i jego szkoła nosiła nazwę kaji.
Również w VIII wieku mistrz sŏn Hongch’ŏk (bd) (znany także jako Hongjik) po otrzymaniu przekazu Dharmy od mistrza chan Xitanga Zhizanga, powrócił do Korei i założył klasztor Silsang na górze Chiri (ale potem Silsang). Szkoła ta nosiła nazwę silsang, od nazwy klasztoru. Był pierwszym mistrzem sŏn, który wyjaśnił zasady nauk sŏn rodzinie królewskiej.
W IX wieku Chŏgin Hyech’ŏl (784–861) po otrzymaniu przekazu Dharmy od mistrza chan Xitanga Zhizanga, powrócił do Korei i założył klasztor Taean (lub T’aean) na górze Tongni, od której ta szkoła wzięła nazwę.
Także w IX wieku Hyŏnik (787–869) po otrzymaniu przekazu dharmy od mistrza chan Zhangzhinga Huaihuia (757–818) założył szkołę pongnim – od nazwy klasztoru i góry.
Muyŏm (799–888) otrzymał przekaz Dharmy od mistrza chan Magu Baoche (ur. 720) – ucznia Mazu Daoyi. Założył szkołę sŏngju od nazwy góry i klasztoru.
T’onghyo Pŏmil (810–889) otrzymał przekaz Dharmy od mistrza chan Yanguana Qi’ana (752–842) (ucznia Mazu Daoyi) i założył szkołę sagul (od nazwy góry).
Ch’ŏlgam Toyun (lub Togyun) (797–868) otrzymał przekaz Dharmy od mistrza chan Nanquana Puyuana (748–835) i założył szkołę saja (od nazwy góry).
Chinch’ŏl Iŏm (870–936) został uczniem mistrza chan Yunzhu Daoyinga (zm. 902) ze szkoły caodong. Po powrocie założył szkołę sumi na górze o tej samej nazwie.
Szkoły niezaliczone do dziewięciu górskich szkół sŏn Kolejną szkołą sŏn była okch’ŏn osan założona przez Chingama Hyejo (774–850), ucznia mistrza chan Cangshou Sheniana (bd), ucznia Mazu Daoyi.
Mnich Sunji Yoo (bd), udał się w 888 r. do Chin, został uczniem mistrza Yangshana Huiji (807–883) ze szkoły guiyang i wprowadził jej nauki do Korei.
Pŏpgyŏng Kyŏngyu (871–921) został uczniem mistrza chan Yunzhu Daoyinga i po powrocie wprowadził nauki szkoły caodong do Korei (Silla).
Chingong Ch’ungsim (869–940) otrzymał przekaz Dharmy od mistrza chan Yungaia Zhiyuna. Do Silli powrócił w 904 (lub 907) roku.
Sŏn w IX i X wieku Pierwszy tradycyjny klasztor sŏn został założony w Korei w 828 r. przez mistrza Honch'ŏka.
W tym pierwszym etapie najważniejszą sprawą było wyrwanie się z kręgu całkowitej dominacji szkół doktrynalnych i zademonstrowanie swojej odrębności. Pierwszy otwarty atak na szkoły doktrynalne, aby podważyć ich panowanie, był dziełem mistrza Toŭi ze szkoły kaji. Ponieważ chodziło również o udowodnienie i przekonanie wszystkich, że oświecenie jest natychmiastowe, zaatakował on w dyskusji z nauczycielem ze szkoły hwaŏm Zhiyuanem podstawę doktryny tej szkoły, czyli ideę Dharmadhatu. Posłużył się w tym celu radykalną ideą pustki (sans. śūnya, pustość – śūnyatā). Dyskusja ta została zapisana, sądząc z triumfalnego zakończenia, przez wyznawcę nowej szkoły sŏn.
Niestety, mimo tego zwycięstwa, przekonanie Koreańczyków do idei natychmiastowego oświecenia bez potrzeby pilnego studiowania sutr i praktyki, nie powiodło się i zniechęcony mistrz Toŭi udał się na odosobnienie powierzając prowadzenie szkoły swojemu uczniowi Uksungowi Yŏmgŏ (zm. 844).
Jego uczeń Pojo Ch’ejing (803–880) stał się jednym z najbardziej efektywnych propagatorów nowej szkoły. W wybudowanym przez niego klasztorze Porim przebywało co najmniej 800 uczniów.
Kolejnym bojownikiem, atakującym szkoły doktrynalne, stał się, pochodzący z królewskiego rodu, mistrz Muyŏm (799–888) ze szkoły sŏn sŏngju. Tym razem zapewne jego pochodzenie spowodowało, że jego konfrontacyjne podejście zostało potraktowane poważniej, chociaż był nawet bardziej radykalny niż Toŭi. Zaklasyfikował szkoły doktrynalne do nauk na poziomie języka, a sŏn – do poziomu bezjęzykowego. Poziom językowy był według niego tylko zręcznym środkiem (sansk. upaya), czyli pojazdem przystosowanym do poziomu nisko rozwiniętych ludzi. Prawdziwą drogą czy sposobem jest bezpośredni przekaz patriarchów sŏn (chiń. chan). Ponieważ ten szczególny przekaz nie zależy od słów i mowy, nie niesie on w sobie żadnych nieczystości czy skalań. Nauki doktrynalne są jedynie częściowym czy tymczasowym, prowizorycznym wyjaśnieniem prawdy. Natomiast sŏn jest prawdą samą w sobie. Podkreślał także, iż w przekazie sŏn z umysłu do umysłu nie ma ani ucznia, ani mistrza. Mimo tego radykalizmu dwaj następni królowie Silli obdarzyli go tytułem Narodowego Nauczyciela.
Gdy umierał w wieku 90 lat, nowa szkoła sŏn, dzięki jego i innych mistrzów wysiłkom, cieszyła się już mocą i prestiżem równym szkołom doktrynalnym, a może nawet i je przewyższającym.
Hyŏnik, założyciel szkoły pongnim, został już zaakceptowany przez czterech kolejnych królów Silli jako ich nauczyciel. Wiadomo że na dworze dyskutowano z nim zarówno sutry, jak i nauki sŏn. W swoim klasztorze miał ok. 500 uczniów. Jego wnuk w Dharmie, mistrz sŏn Ch’anyu Togwang (869–958) uczynił z tej szkoły najbardziej znane centrum nauczania sŏnu w Korei w tym okresie.
Iŏm, założyciel szkoły sumi, na zaproszenie króla Taejo, pierwszego władcy z nowej dynastii Koryŏ, został mnichem na dworze królewskim.
IX wiek był już wiekiem ekspansji sŏnu. Znalazł patronat zarówno we dworze królewskim, jak i u arystokracji. Wszystko to działo się ze szkodą dla największej dotąd i najbardziej wpływowej ze wszystkich szkół doktrynalnych – szkoły hwaŏm. Dlatego zarówno IX, jak i X wiek wypełniała rosnąca kontrowersja pomiędzy tymi dwoma systemami praktyki buddyjskiej. Początkowy impet sŏnu został jednak nieco przyhamowany po śmierci króla T’aejo w 943 r.
Apogeum rozwoju Ogólna sytuacja buddyzmu