Mikołaj z Kuzy, Mikołaj Kuzańczyk (), właśc. Nicolaus Krebs (ur. w 1401 w Kues, zm. 11 sierpnia 1464 w Todi) – niemiecki duchowny katolicki, dyplomata i uczony: filozof, teolog oraz matematyk; kardynał.
Życiorys Urodził się w 1401 roku w Kues, jako syn Jana Krebsa i Katarzyny Römer. Miał trójkę rodzeństwa: starszą siostrę Małgorzatę, młodszą siostrę Klarę i młodszego brata Jana. Jego ojciec był bogatym przewoźnikiem, handlarzem i właścicielem ziem oraz winnic. Najprawdopodobniej z inicjatywy ojca Mikołaj rozpoczął naukę w Manderscheid. Według legendy miał też pobierać nauki u Braci Wspólnego Życia, jednak nie ma na to wystarczających dowodów. W 1416 roku rozpoczął studia ze sztuk wyzwolonych na Uniwersytecie w Heidelbergu. Rok później przeniósł się na Uniwersytet Padewski, gdzie zawarł przyjaźń z Giulianem Cesarinim i Paolem Toscanellim, a także poznał Jerzego z Trapezuntu. W 1423 rok uzyskał doktorat z prawa kanonicznego i powrócił do Niemiec. Dwa lata później rozpoczął studia filozoficzne i teologiczne na Uniwersytecie Kolońskim, gdzie jego mistrzem był Heimeryk de Campo.
W 1426 albo 1427 roku został sekretarzem arcybiskupa Trewiru Ottona von Ziegenhain, jednocześnie służąc konsultacjami prawniczymi legatowi papieskiemu Giordanowi Orsiniemu. Po śmierci Ziegenhaina w 1430 roku wybuchł spór o sukcesję: kapituła katedralna wybrała Ulricha von Manderscheid, a Marcin V wyznaczył Rabana von Helmstatt. Mikołaj reprezentował stronę Ulricha na soborze w Bazylei, jednak nie odniósł sukcesu – nowym arcybiskupem został Otto. W trakcie obrad Kuzańczyk zaangażował się także w sprawy dotyczące husytów i napisał dwa dzieła „Naprawienie kalendarza” () oraz „O zgodzie powszechnej” (). Początkowo był zwolennikiem zwierzchności soboru nad papieżem, ale po przeniesieniu obrad do Ferrary w 1437 roku, zmienił zdanie na korzyść prymatu papieskiego.
W 1436 roku Eugeniusz IV wysłał Mikołaja jako legata, aby zaprosić na obrady soborowe cesarza bizantyńskiego Jana VIII Paleologa. Misja zakończyła się powodzeniem, jednak Kuzańczyk nie brał już udziału w obradach. W trakcie podróży poznał także Gemistosa Plethona, z którym nawiązał znajomość. Po powrocie napisał dzieło „O oświeconej niewiedzy” (). W latach 30. XV wieku przyjął święcenia kapłańskie i był diakonem w Koblencji. Po śmierci Zygmunta Luksemburskiego w 1437 Mikołaj zaangażował się w przekonanie władców niemieckich do poparcia papieża w sporze z antypapieżem Feliksem V. Jego starania doprowadziły do podpisania w 1448 roku konkordatu wiedeńskiego. 20 grudnia 1448 roku został kreowany kardynałem prezbiterem i otrzymał kościół tytularny św. Piotra w Okowach. 23 marca 1450 roku został wybrany biskupem Brixen, a 24 kwietnia przyjął sakrę. Zanim objął zarządzanie diecezją, Mikołaj V nakazał Kuzańczykowi misję w Niemczech jako szafarza łaski odpustowej, bowiem papież ogłosił 1450 rokiem jubileuszowym. Udał się do Salzburga, Bawarii, Saksonii, Niderlandów, Trewiru i Kolonii, zwołując w tym czasie 12 lokalnych synodów. Jego zadaniami podczas misji były m.in.: zakaz konkubinatu i symonii, dopilnowanie godnego odprawiania liturgii oraz przestrzeganie reguł zakonnych przez mnichów. Często wygłaszał kazania, co ówcześnie nie było spotykaną praktyką pośród książąt Kościoła. Misja nie zakończyła się sukcesem, bowiem w wielu miejscach był przyjmowany z oporem i wrogością.
Podobne normy usiłował wprowadzić we własnej diecezji, którą objął 7 kwietnia 1452 roku. Kiedy przybył do Brixen okazało się, że kapituła wybrała Leonharda Wiesmayera, bratanka Fryderyka III. Mimo konfliktu obie strony porozumiały się, a Mikołaj rozpoczął reformę diecezji. Usiłował także uniezależnić biskupstwo od władzy świeckiej arcyksięcia Zygmunta Habsburga. W 1457 roku napięta sytuacja doprowadziła do zerwania pertraktacji przez Mikołaja, który w obawie przed spiskiem uciekł z opactwa Wilten do zamku Andraz. Rok później wyruszył do Rzymu aby spotkać się ze swoim przyjacielem Piusem II. Przebywając tam napisał dzieło „O powszechnej reformie Kościoła” (), które było projektem reformy Kurii. W drodze powrotnej zatrzymał się w Bruneck, które wkrótce zostało zaatakowane przez Zygmunta. Arcyksiążę zmusił biskupa do ustępstw, które Kuzańczyk potem odwołał, argumentując że były złożone pod przymusem. Papież postanowił ekskomunikować Habsburga, jednak mimo tego Mikołaj nie powrócił już do swojej diecezji.
Kiedy w 1459 roku Pius II wyruszył na kongres w Mantui, powierzył Mikołajowi pełnienie funkcji wikariusza generalnego Państwa Kościelnego. Z uwagi na niepowodzenia reformatorskie i rozczarowanie postępowaniem papieża i kardynałów zaczął wycofywać się z aktywności kościelnej. W 1463 roku zaangażował się w połączenie kilku szpitali w Orvieto w jeden szpital katedralny, co jednak spotkało się ze zdecydowanym sprzeciwem rady miasta. Podobny szpital powstał w rodzinnym mieście Kues, na którego budowę Mikołaj przeznaczył majątek po ojcu, zmarłym w 1456 roku. Szpital ostatecznie powstał, a jego pierwszym rektorem został w 1464 roku krewny Kuzańczyka – Jan Römer von Briedel. Oprócz szpitala, założył także bibliotekę. Kiedy Pius II wezwał go do uczestnictwa w krucjacie przeciwko Turkom, Mikołaj wyruszył do Ankony. Po drodze zatrzymał się w Todi, gdzie zmarł 11 sierpnia 1464 roku. Został pochowany w Rzymie, lecz jego serce przeniesiono do Kuzy.
Biblioteka w Kues Świadectwem wielkiej erudycji Mikołaja jest wielka biblioteka, którą założył w rodzinnym mieście razem ze szpitalem i kaplicą, gdzie pochowane jest jego serce. Fundusze na budowę szpitala Kuzańczyk uzyskał w roku 1450 z beneficjów papieskich, a w 1459 objął nad nim patronat dzięki wydanej specjalnie w tym celu bulli Piusa II. W bibliotece znajdowało się co najmniej 270 manuskryptów, przede wszystkim filozoficznych i teologicznych, z których wiele Kuzańczyk zgromadził w czasie swoich podróży. Z dzieł starożytnych biblioteka posiadała pisma Cyryla z Aleksandrii, Grzegorza z Nazjanzu, Bazylego, Orygenesa, Tertuliana, Hieronima, Cypriana oraz Ambrożego. Liczne były w niej pisma św. Augustyna, biblioteka posiadała także pisma Pseudo-Dionizego O Teologii Mistycznej i O Hierarchii Niebieskiej w tłumaczeniu Roberta Grosseteste’a. Z pism filozofów pogańskich w zbiorach Kuzańczyka znajdowały się dzieła platońskie – komentarz Chalcydiusza do Timajosa, przekład Elementów Teologii Proklosa, tłumaczone przez Wilhelma z Moerbeke komentarze do Parmenidesa i Timajosa. Bogaty był także zbiór pism Arystotelesa, obejmujący cały Corpus w przekładzie Ambrożego Travesari oraz tłumaczenia najnowsze – Retorykę Filelfa i Metafizykę Bessariona. Spośród dzieł średniowiecznych w bibliotece znajdowały się pisma Eriugeny (przynajmniej pierwsza księga Periphyseonu), Teodoryka z Chartres, Sentencje Piotra Lombarda, komentarze św. Bonawentury, pisma Dunsa Szkota i innych autorów franciszkańskich, dzieła mistyczne Hildegardy z Bingen i Mistrza Eckharta. Nieobca Kuzańczykowi była także myśl tomistyczna, posiadał bowiem kopie Sumy teologicznej i Summa contra gentiles. Zaskakuje natomiast w bibliotece Kuzańczyka niemal całkowity brak pism współczesnych autorów scholastycznych, prócz polemiki heidelberskiego teologa Jana Wencka z De docta ignorantia. Mikołaj nie był związany z kręgiem scholastyki niemieckiej, współdziałał natomiast z humanistami Rzymu i Florencji, którym patronował papież Mikołaj V – takimi jak Bessarion, Filelfo, Alberti, Brunelleschi, Jerzy z Trapezuntu, a zwłaszcza Toscanelli, jego główny współpracownik w studiach nad matematyką starożytną.
Pisma Mikołaj z Kuzy jest autorem ponad 50 dzieł, z czego około jedna czwarta ma formę dialogu, resztę stanowią przede wszystkim traktaty. W jego dorobku znajduje się również prawie 300 kazań, a także wiele dokumentów i listów. Szczególne miejsce zajmuje wśród nich krótka autobiografia powstała w 1449 roku. Dzieła Kuzańczyka można podzielić pod względem treści na trzy główne grupy: filozofia i teologia, teoria państwa i Kościoła, matematyka i nauki przyrodnicze. Pisma (choć nie wszystkie) Mikołaja z Kuzy zostały spisane na jego polecenie w formie dwóch rękopisów, znajdujących się obecnie w Bibliotece w Kues.
Teoria państwa i Kościoła Do najbardziej znanych dzieł Kuzańczyka należy powstałe w latach 1433-34 w Bazylei pismo „O zgodzie powszechnej” () w trzech księgach. Wychodząc od problematyki zgody, Mikołaj rozwinął w pierwszej księdze ogólną teorię Kościoła, w drugiej przedstawił idee reformy Kościoła w duchu koncyliarystycznym, w trzeciej zawarł teorię państwa i koncepcję reformy cesarstwa. W związku z rozstrzyganymi na Soborze w Bazylei konfliktami powstały również inne pisma: „O wyższości autorytetu świętego soboru nad autorytetem papieża” (, 1433), „Przeciwko błędom Czechów” (, 1434) dotyczące konfliktu z husytami oraz „O przewodnictwie na soborze powszechnym” (, 1434). Jego poglądy na temat ogólnej reformy Kościoła zostały przedstawione w 1459 w piśmie „O powszechnej reformie Kościoła” ().
Filozofia i teologia W tej części swojej twórczości Mikołaj porusza problemy związane przede wszystkim z metafizyką i ontologią oraz wskazuje na ich implikacje w obrębie teologii. Znaczące przy tym jest to, że posługuje się filozofią, szukając odpowiedzi na pytania teologiczne. Był pierwszym wybitnym panteistą epoki Odrodzenia. Podstawowe zagadnienie filozofii rozwiązywał on w sposób idealistyczny: przyroda łącznie z człowiekiem jest, jego zdaniem, pochodną Boga, którego traktował jako byt absolutny.
Już w jednym ze swoich pierwszych pism „O oświeconej niewiedzy” (, 1440) Kuzańczyk stworzył podstawy swojej teologii i ściśle z nią związanej spekulatywnej kosmologii.
Większość pism Mikołaja z Kuzy dotyczy poszukiwania ukrytego Boga, które zaczyna się od ciemności niewiedzy. Należą do nich „Dialog o Bogu ukrytym” (, 1444/45), „O szukaniu Boga” (, 1445), „O Bożym synostwie” (, 1445), „O darze Ojca świateł” (, 1445-46), „Laik o mądrości” (, 1450), „O uzupełnieniach teologicznych” (, 1453), „O widzeniu Boga” (, 1453), „O berylu” (, 1458) i „O początku” (, 1459). W ostatnich latach życia Mikołaj powrócił do tej tematyki i podsumował swoją koncepcję poznania Boga w pismach: „O Nie-Innym” (, 1461-62), „O łowach mądrości” (, 1462-63) oraz w ostatnim dziele Mikołaja „O szczycie kontemplacji” (, 1464). Charakter streszczenia myśli Kuzańczyka nosi Compendium (1463-64). Natomiast rodzaj ćwiczenia się w stopniach prowadzących do kontemplacji Boga przedstawia „Dialog o grze kulą” (, 1463), w którym Mikołaj zawarł swoją wizję świata i człowieka na podstawie wymyślonej przez siebie gry kulą.
W traktacie „O przypuszczeniach” (, około 1442) Mikołaj zajmuje się podjętym już w De docta ignorantia tematem zbliżania się do nie-poznawalnego. Opiera się ono na przypuszczeniach, które pozwalają człowiekowi przechodzić z jednego etapu do drugiego i przybliżać się do Boga.
W „Dialogu o stworzeniu” (, 1447) autor omawia zagadnienia pochodzenia wszechświata i początku istnienia wszystkich bytów. Dialog „Laik o umyśle” (, 1450) dotyczy teorii intelektu i teorii poznania. Trzyosobowy dialog „O zaktualizowanej możności” (, 1460) zajmuje się imieniem Boga „Possest”, które nazywa Boga „tym wszystkim, co może być” ().
Kwestię prawdziwości różnych doktryn religijnych i tolerancji międzyreligijnej bada Mikołaj w piśmie „O pokoju wiary” (), które powstało zainspirowane zdobyciem Konstantynopola przez Turków w 1453. Kuzańczyk porusza raz jeszcze tę problematykę, tym razem szczególnie z punktu widzenia relacji między chrześcijaństwem a islamem, w 1460-61 w „Przesiewanie Koranu” ().