Mosina

Mosina – miasto w środkowej części województwa wielkopolskiego, w powiecie poznańskim, położone 22 km na południe od Poznania, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Mosina.

Według danych z 31 grudnia 2024 gmina liczy 33 259, a samo miasto 13698 mieszkańców. Gmina dzieli się na 21 sołectw: Babki, Kubalin, Głuszyna Leśna; Baranówko; Borkowice, Bolesławiec; Czapury; Daszewice; Drużyna, Nowinki; Dymczewo Nowe; Dymaczewo Stare; Krajkowo, Baranowo; Krosno; Krosinko, Ludwikowo; Mieczewo; Pecna, Konstantynowo; Radzewice; Rogalin; Rogalinek; Sasinowo; Sowinki, Sowiniec; Świątniki; Wiórek; Żabinko.

Nazwa Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od drugiej połowy XIV wieku. Po raz pierwszy wymieniona została w łacińskim dokumencie z 1298 kiedy odnotowano ją pod zlatynizowaną, staropolską nazwą „Mossina”, 1302 (wg zachowanej kopii z XVI wieku) „Mossin”, 1387 „Mosszyna”, 1398 „Moszina”, 1406 „Mossyna”, 1411 „Mossen”, 1415 „Moschina”, 1424 „Mosschina, Moschyna, Mosschyna”, 1428 „Mosyna”, 1429 „Moszyna”, 1436 „Moschina” .

Nazwa miasta pochodzi od staropolskiego wyrazu moszyna, którego używano na określenie miejsca zarośniętego mchem.

Historia thumb|Zabudowa centrum Mosiny thumb|Dawna synagoga z ok. 1876, obecnie galeria miejska i izba muzealna thumb|Mosina, Dwór Budzyńskich Tereny, na których powstała miejscowość były jednak zasiedlone wcześniej niż odnotowały to zachowane zapisy historyczne. Archeolodzy w pobliżu znaleźli ślady osady z XII-XV wieku na prawym brzegu Kanału Mosińskiego, ok. jednego kilometra na północny wschód od Mosiny. Odnaleziono fragmenty naczyń z XII-XIII wieku na lewym brzegu Kanału, ok. 500 m na północny wschód od miasta, a także fragmenty naczyń z VII-X i XII-XIII wieku na polu na wschód od dworca kolejowego w Mosinie. Zlokalizowano również osadę z VII-XIII wieku oraz cmentarzysko z X-XI wieku leżącą na wydmie na południowy zachód od drogi z Mosiny do Krosien, ślady osady z IX-XV wieku w lasku około jednego kilometra na południowy zachód od Mosiny, a także osadę z XII-XV wieku w okolicy mostu na Kanale na północny zachód od miasta i fragmenty naczyń z X-XI wieku w polu na północ od tego Kanału.

Miejscowość historycznie należała do Wielkopolski. Pierwotnie była miejscowością rycerską leżącą w dobrach mosińskich, a później miastem królewskim, czyli królewszczyzną należącą do królów polskich zarządzaną w ramach tenuty przez szlachtę polską. W 1302 odnotowana została po łacinie jako „civitas” czyli miasto. Od 1320 tereny, na których powstała wieś leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim. W 1581 miejscowość znajdowała się w powiecie poznańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. Od 1298 miejscowość była siedzibą własnej parafii w archidiakonacie poznańskim. W 1510 należała do dekanatu Stęszew.

Pierwotnie miejscowość założona została na prawie polskim. Data pierwotnej lokacji pozostaje nieznana, doszło do niej jednak być może jeszcze za panowania księcia wielkopolskiego oraz późniejszego króla Polski Przemysła IIZbyszko Górczak: Najstarsze lokacje miejskie w Wielkopolsce (do 1314 r.), Poznań 2002, s. 110..

Pierwszy zachowany zapis jako o mieście pochodzi z XIV wieku i jest aktem lokacyjnym. W 1302 wojewoda kaliski Mikołaj Przedpełkowic z rodu Łodziów przeniósł swoje miasto zwane niegdyś Mosina z Niwki w poprzednie miejsce tzn. do Mosiny i odnowił przywilej dla sołtysa Henryka, który otrzymał od niego sołectwo w dziedziczne posiadanie. Mikołaj dodał mu wsie Pożegowo i Krosna (obecnie Krosinko) z częścią wsi Zarub Mały (zapewne chodzi o Żabienko obecnie Żabinko) oraz role pod miastem w celu lokowania ich na prawie magdeburskim. W mieście i w owych wsiach wymierzone miały być łany flamandzkie. Sołtys otrzymał we wspomnianych dobrach co siódmy łan wolny, w mieście zaś prawo posiadania młyna, łaźni oraz trzech jatek. Mikołaj przyznał mieszkańcom 5 lat wolnizny czyli zwolnienia ze wszystkich obciążeń fiskalnych, a po jej upływie mieszczanie oraz wieśniacy mieli płacić jako czynsz po dwie ćwiertnie pszenicy, 6 ćwiertni żyta i 4 ćwiertnie owsa, a tytułem dziesięciny po jednym wiardunku rocznie. Miejscowy sołtys miał sądzić wszystkie sprawy według prawa używanego w mieście Poznaniu i czerpać 1/3 dochodów z sądownictwa. Sołtys mógł także utrzymywać stado owiec lub bydła z osobnym pasterzem oraz posiadać chmielnik do uprawy chmielu. W 1302 odnotowany został także Mikołaj kapelan mosiński.

W 1429 król polski Władysław II Jagiełło potwierdził prawa miejskie Mosiny i ustanowił w mieście jarmarki w dniach św. Urbana czyli 25 maja oraz na św. Mikołaja przypadającego 6 grudnia, a także targ cotygodniowy w czwartki. Przeniósł też miasto Mosina z prawa polskiego na prawo magdeburskie, aby mieszkańcy odpowiadali tylko przed wójtem, wójt zaś przed tenutariuszem królewskim. Wójt miał też sądzić mieszkańców o sprawy i przestępstwa popełnione w granicach miasta. W 1450 król polski Kazimierz IV Jagiellończyk odnowił spalony w pożarze przywilej miejski dotyczący przeniesienia Mosiny na prawo magdeburskie.

Zachowane dokumenty historyczne odnotowały wójtów mosińskich. W latach 1387-1395 wójtem był Mikołaj Nadersza z Dymoczewa. W 1387 jego żona Wichna toczyła proces z Wawrzyńcem Kościeniem i innymi swoimi stryjami o wójtostwo w Mosinie. W 1395 Mikołaj Nadersza ponownie został odnotowany. W 1398 wójtowie z Mosiny toczyli proces z Szymonem młynarzem ze wsi Węgliny o to, czy Szymon ma odpowiadać przed ich sądem mosińskim. W 1404 Hinczka wójt w Mosinie wraz z braćmi i siostrami toczył proces z Andrzejem Dąbrowskim z Dąbrowy w parafii Skórzewo z Palędzia o 24 grzywny oprawy wiennej swojej matki. W procesie ręczył za niego Wojciech Dymoczewski. W 1416 prawdopodobnym wójtem był szlachcic Maciej. W 1418 Maciej wójt z Mosiny toczył proces z Janem Pniewskim o 60 grzywien. W 1418 wójtem w mieście był Stanisław. W 1420 odnotowany został Stanisław z Mosiny i Adam wójt mosiński. W 1424 wspomniano Stanisława niegdyś wójta mosińskiego. W 1424 odnotowano K. wójtową mosińską. W 1427 Jana syna wójta z Mosiny.

W 1525 Hieronim Mosiński tenutariusz Mosiny otrzymał od króla polskiego Zygmunta I Starego zgodę na wykup wójtostwa w Mosinie od sióstr Zofii, Jadwigi i Anny. W 1534 Hieronim toczył proces z Jadwigą, Zofią i Anną posiadaczkami wójtostwa w Mosinie i wzywał je do przyjęcia pieniędzy w sumie zgodnej z przywilejami wójtowskimi. W 1565 odnotowane zostały role należące do wójtostwa. W 1581 łany wójtostwa należały do powiatu kościańskiego.

W 1458 Mosina miała wystawić 4 pieszych na wyprawę wojenną do Malborka w czasie wojny trzynastoletniej Korony Królestwa Polskiego z zakonem krzyżackim. W 1521 i w 1524 miasto Mosina miało obowiązek dostarczania wozów na wojnę polsko-krzyżacką .

Miasto odnotowały historyczne rejestry podatkowe z XV i XVI wieku. W 1470 tenutariusz Mosiny Maciej Mosiński zalegał z podatkami z miasta. W 1507 miasto zapłaciło 4 grzywny szosu. W 1508 w parafii Mosina stały dwa młyny. W 1565 opłacono szos. W 1580 miał miejsce pobór: szos w kwocie 6 grzywien, od 6 łanów po 30 grosze, od 3 piekarzy, 2 krawców, płóciennika, kowala, dwóch kołodziejów, dwóch garncarzy, dwóch szewców, tkacza po 15 groszy, od 4 komorników po 6 groszy, od dwóch komorników po 6 groszy, od dwóch kotłów do palenia gorzałki po 24 grosze, co w sumie dawało 25 złotych i 12 groszy. Zapłacono także czopowe od 61 warzeń rocznie po 15 beczek gdzie każda beczka była liczona po 30 groszy, co w sumie dawało 101 złotych i 20 groszy; od 10 warzeń beczki liczone po 22 grosze, co dawało 12 złotych 6 groszy i 12 denarów; od 1306 kwart gorzałki liczonej po 3 denary; od dwóch beczek śledzi po 6 groszy. W sumie poborano 141 złotych, 11 groszy i 12 denarów. Natomiast z browaru należącego do wojewody poznańskiego Stanisława Górki herbu Łodzia, tenutariusza mosińskiego pobrano podatki od 60 beczek po jednym groszu, co dawało w sumie 2 złote.

Z tą miejscowością związał się ród Mosińskich. Starostą był tu Piotr Bniński (Piotr z Bnina) herbu Łodzia (1390–1448) – kasztelan gnieźnieński (1428–1437), podróżnik. Potem syn jego Maciej Mosiński (zm. 1492–1493), był starostą generalnym Wielkopolski (1475) i wojewodą poznańskim (1477) oraz kaliskim (1476) przyjął nazwisko od miejscowości Mosina. W czasie wojny trzynastoletniej Mosina wystawiła w 1458 roku 4 pieszych na odsiecz oblężonej polskiej załogi Zamku w MalborkuKodex dyplomatyczny Wielkiej Polski; Codex diplomaticus Majoris Poloniae zawierający bulle papieżów, nadania książąt, przywileje miast, klasztorów i wsi, wraz z innemi podobnéj treści dyplomatami, tyczącemi się historyi téj prowincyi od roku 1136 do roku 1597; zebrany z materyałow przez Kaźmierza Raczyńskiego byłego Generała W. Polskiego i Marszałka nadwornego koronnego przysposobionych; wydany przez Edwarda Raczyńskiego, Poznań 1840, s. 181.. Tu przebywały wojska hetmana Stefana Czarneckiego w 1660 r. W 1848 r. była siedzibą władz Rzeczypospolitej Mosińskiej.

Miasto królewskie należące do starostwa mosińskiego, pod koniec XVI wieku leżała w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskimAtlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 243..

II wojna światowa 9 września 1939 roku Mosina została zajęta przez wojska niemieckie. Rozpoczęły się represje, pierwsze aresztowania miały miejsce pomiędzy 17 a 18 września 1939. Część mieszkańców miasta była przetrzymywana w bożnicy (współcześnie Izba Muzealna), a następnie wybierano spośród nich zakładników i kierowano ich przed sądy doraźne (niem. Standgericht) policji bezpieczeństwa. Dla zachowania pozorów egzekucję poprzedziło „postępowanie sądowe” stanowiące parodię procesu sądowego, trwającego nie dłużej jak kilkanaście minut i ograniczonego jedynie do sprawdzenia personaliów i wysłuchania opinii miejscowych Niemców na temat „antyniemieckiej postawy” i działalności podsądnych. W wyniku wydanych przez sąd doraźny wyroków śmierci 15 osób rozstrzelano publicznie na rynku 20 października 1939 roku. W czasie okupacji niemieckiej z miasta wysiedlono 57 rodzin (225 osób), aresztowano i umieszczono w obozach zagłady dalsze 513 osób (w tym 58 dzieci z Mosiny). Dzieci zostały wywiezione do rejencji łódzkiej i umieszczone w obozie koncentracyjnym dla dzieci w Łodzi„Dzieci polskie oskarżają”, Józef Wnuk, Helena Radomska-Strzemecka, PA, Warszawa 1961. W lasach okalających miasto w latach 1940–1943 dokonano licznych egzekucji ludności cywilnej. Terror i prześladowania okupanta niemieckiego spowodowały narastanie oporu społecznego – w Mosinie działały grupy bojowe Związku Walki Zbrojnej, Armii Krajowej, Związku Odwetu oraz harcerskich Szarych Szeregów. Armia Czerwona zajęła Mosinę w dniu 25 stycznia 1945 roku.

Okres powojenny W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego. Według danych z 31 grudnia 2017 miasto liczyło 13 762 mieszkańców.

Oświata Przedszkole nr 2 „Wesołe Skrzaty”, ul. Powstańców Wielkopolskich 1 Przedszkole nr 3 Integracyjne, ul. Topolowa 6 Przedszkole nr 4, ul. Kasprowicza 28 Publiczne Przedszkole „Słoneczko” w Rogalinku, ul. Kościelna 3 Przedszkole Niepubliczne im. Janka Wędrowniczka, ul. Szkolna 2 Niepubliczne Przedszkole "Na bosaka" w Dymaczewie Starym, ul. Szkolna 4 Prywatne Przedszkole „Koniczynka”, ul. Leszczyńska 27 Prywatne Przedszkole „Happy House” w Czapurach, ul. Poznańska 18 Szkoła Podstawowa nr 1, ul. Szkolna 1 Szkoła Podstawowa nr 2, ul. Sowiniecka 75 Szkoła Podstawowa w Pecnej, ul. Szkolna 19 Szkoła Podstawowa „Pod Lipami” w Krosinku, ul. Wiejska 43 Szkoła Podstawowa im. Adama Wodziczki w Rogalinku, ul. Poznańska 19 Szkoła Podstawowa im. Arkadego Fiedlera w Czapurach, ul. Poznańska 78 Szkoła Podstawowa w Daszewicach, ul. Szkolna 16 Zespół Szkół w Krośnie, ul. Główna 42 Zespół Szkół w Rogalinie, ul. Poznańska 2 Zespół Szkół im. Adama Wodziczki, ul. Topolowa 2