Hryhorij Sawycz Skoworoda (), Grigorij Sawwicz Skoworoda (; ur. w Czornuchach, zm. w miejscowości Iwaniwka, obecnie Skoworodyniwka, rejon zołocziwski, obwód charkowski) – ukraińskiWładysław Serczyk, Historia Ukrainy, Wrocław 2001, s. 163, .„Енциклопедія українознавства”, tom 8, s. 2864-2866, Lwów 2000, .Биографический словарь. 2000.Большая советская энциклопедия. – М.: Советская энциклопедия. 1969–1978.Энциклопедический словарь. 2009.Большой Энциклопедический словарь. 2000.Kраткий психологический словарь. – Ростов-на-Дону: «ФЕНИКС». Л.А.Карпенко, А.В.Петровский, М. Г. Ярошевский. 1998.Педагогический терминологический словарь. – С.-Петербург: Российская национальная библиотека. 2006.Hryhorij Skoworoda na portalu wiedzy onet.pl. poeta, filozof i kompozytor, który żył w Imperium Rosyjskim i wniósł istotny wkład do ukraińskiej i rosyjskiej filozofii i kultury. Powszechnie uznawany za najciekawszą postać w historii ukraińskiego ducha. Otrzymał przydomek „ukraiński i rosyjski Sokrates”. Jest przodkiem (ale nie w linii prostej) rosyjskiego filozofa Władimira Sołowjowa.
Narodowość Skoworoda pisał w języka ukraińskiego. Chociaż jako poeta i filozof Skoworoda należy do , jednak zarazem jest on włączony do rosyjskiej myśli filozoficznej. Jest to postać z pogranicza w tym sensie, że dzielą go między sobą filozofia ukraińska i rosyjska. Znajduje się on u początków zarówno filozofii ukraińskiej, jak i rosyjskiej, która, zgodnie z tzw. „krótką wersją” historii filozofii, zaczęła się dopiero w XVIII w., gdy żył Skoworoda. Wasilij Zieńkowski w swej książce Historia filozofii rosyjskiej nazywa Skoworodę pierwszym w Rosji filozofem w dokładnym znaczeniu tego słowa. pisał, że Skoworoda zwykle uchodzi za protoplastę filozofii rosyjskiej. W rosyjskiej świadomości religijno-filozoficznej Hryhorij Skoworoda był i nadal jest obecny jako „pierwszy filozof rosyjski”, odgrywając rolę „prapoczątku” oryginalnego filozofowania rosyjskiego. Wydawane w Rosji podręczniki historii filozofii rosyjskiej zawierają wykład poglądów Skoworody jako jej przedstawiciela. Prof. Michaił Maslin podkreśla, że twórcami filozofii rosyjskiej byli nie tylko Rosjanie, lecz również przedstawiciele innych narodów, związanych z Rosją: Grek Michał Triwolis, Chorwat Juraj Križanić, Ukraińcy Hryhorij Skoworoda i Teofan (Prokopowicz), Mołdawianin Antioch Kantemir itd. W tym kontekście Maslin określa Skoworodę jako myśliciela, który uosabiał przejściowy charakter filozofii rosyjskiej XVIII w.
Dmytro Bahalij poświęcił Skoworodzie monografię pt. Ukraiński wędrowny filozof Skoworoda (; ). Tomáš Špidlík zaznacza, że Skoworoda, którego nazywają filozofem rosyjskim, był w rzeczywistości ukraińskim. Radziecki naukowiec , wykładowca , nazywa Skoworodę myślicielem Ukrainy. W przedmowie do Zbiora Dzieł Hryhorija Skoworody, przetłumaczonych na język rosyjski i wydanych w Moskwie za czasów ZSRR, Iwan Wasiljewicz Iwanjo (, mąż ukraińskiej filozofki ) i profesor Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego pisali:
Charakterystyka Skoworody jako filozofa ukraińskiego weszła do niektórych słowników. Sam Skoworoda o sobie mówił, że uważa Małorosję za swoją matkę, natomiast Ukrainę za ciotkę.
Życie Skoworoda urodził się w 1722 w rodzinie kozackiej w Czornuchach pod Łubniami na Ukrainie Lewobrzeżnej, wówczas w Imperium Rosyjskim. Był człowiekiem dobrze wykształconym, gdyż uczęszczał do Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, najlepszego w tamtym czasie uniwersytetu na ziemiach ukraińskich. Studiował tam łacinę, grekę, hebrajski, niemiecki, teologię, poetykę, matematykę, nauki przyrodnicze i historię w latach (1734–1741, 1744–1745, 1751–1753), uczęszczał na wykłady , Jerzego Konisskiego, , ale nie ukończył pełnego programu studiów. Przez pewien czas nauczyciel domowy w majątkach ziemian ruskich. Od 1745 do 1750 przebywał na Węgrzech. Wędrował po Ukrainie w zwykłym stroju, z hebrajską Biblią, fletem i kilkoma zeszytami własnych utworów, bajek i pieśni, opowiadając i śpiewając je po wsiach i miastach na przycerkiewnych placach lub jarmarkach. Możliwe, że podróżował także do innych części Europy. W latach 1750–1751 nauczał poetyki w Perejasławiu. Od 1759 do 1769, z przerwami, wykładał na uniwersytecie w Charkowie filozofię moralną. Z obu uczelni został zwolniony z powodu swoich wolnomyślicielskich poglądów. W ostatnich latach swojego życia podróżował pieszo po Ukrainie, zatrzymując się u swoich przyjaciół.
Legenda mówi, że trzy dni przed śmiercią Skoworoda udał się do jednego ze swoich najbliższych przyjaciół i powiedział, że chce u niego zostać już na stałe. Codziennie rano opuszczał dom z łopatą pod pachą. Okazało się, że kopał sobie grób. Trzeciego dnia, zjadł obiad, wstał i powiedział: „nadszedł mój czas”. Poszedł do drugiego pokoju, położył się i umarł. Na jego nagrobku znajduje się napis, który kazał wyryć:
Prof. tłumaczy napis w sposób następujący: . Dymitr Misiejuk jako .
Zmarł 9 listopada 1794 roku. Grób znajduje się we wsi Skoworodyniwka (rejon Iwaniwka).
Filozofia Skoworoda znajdował się pod wpływem platonizmu, stoicyzmu i filozofów nowożytnych, m.in. Leibniza i Erazma z Rotterdamu. Znaczący wpływ wywarli nań myśliciele Ukrainy i Rosji: Iwan Wyszeński, Teofan (Prokopowicz) i Michaił Łomonosow. W swych poglądach Skoworoda opierał się także na nauce ojców i doktorów Kościoła, korzystał z prac takich teologów, jak Dionizy Areopagita, Maksym Wyznawca, Augustyn z Hippony, Orygenes, Klemens Aleksandryjski. Śladem Łomonosowa Skoworoda doszedł do wniosku, że materia jest wieczna w czasie i nieskończona w przestrzeni, że w przyrodzie panują prawidłowości. Tym niemniej Skoworoda był oryginalnym myślicielem, którego filozofia zasadniczo różni się od zachodnioeuropejskiej tradycji filozoficznej i ujawnia swoistość filozofii rosyjskiej. W przeciwieństwie do francuskiego Oświecenia i racjonalizmu XVIII w. Skoworoda wysuwa antropologizm, naukę o sercu. Skoworoda interpretował i dobrze znał dzieła filozofów antycznych oraz ulegał wpływom filozofii nowożytnej. Filozofia Skoworody związana jest organicznie z hermeneutyką Pisma Świętego.
Nauka o trzech światach W centrum systemu filozoficznego Skoworody znajduje się teoria „trzech światów” i „dwóch natur”. Mianowicie, wedle jego poglądów, cały świat składa się z „makrokosmosu” (przyroda albo "świat zaludniony", ), mikrokosmosu (człowiek) i „świata symboli” (Biblia). Każdy z nich posiada „dwie natury”: „zewnętrzną” – materialną i „wewnętrzną” – duchową. Pierwsza jest widzialna, druga – niewidzialna. Dlatego należy „wszędzie widzieć dwoje”. W ostatecznym rachunku niewidzialną naturą jest właśnie Bóg, widzialną zaś – stworzenie, które jest tylko zmiennym cieniem narury niewidzialnej. Świat duchowy i świat zaludniony różnią się jako świat prawdziwy i świat fałszywy, urojony. Do swej teorii „trzech światów” Skoworoda dotarł nie od razu. W najbardziej zakończonej formie Skoworoda wykłada tę teorię w pracy Wężowy potop (, ). Teoria „dwóch natur”, którą Skoworoda rozwijał w dialogach lat 70., znalazła ścisłe sformułowanie w traktacie Silenus Alcibiadis.
Świat symboli reprezentowany jest przez Biblię, treści symboliczne. Człowiek może odróżnić mikrokosmos od makrokosmosu przez Biblię, która jest kluczem do poznania świata. Te trzy czynniki przedstawiają ideę tego świata i oddziałują wzajemnie na siebie.
Skoworoda używał dwóch symbolów: ziarno i koło. Ziarno odzwierciedla wieczność materii, koło natomiast zmieniającą się przyrodę, która żyje i rozwija się, tworząc zamknięty krąg.
Skoworoda głosi równość wszystkich wiernych w obrębie religii oraz pochwałę pracy: „każda praca jest błogosławiona przez Boga”, a grzechem podział miejsc wokół Niego. Zgodnie z naukami Skoworody jedynym najważniejszym i tak naprawdę jedynym zadaniem filozofii jest szukanie prawdy i chęć jej poznania.
Etyka W centrum etyki Skoworody znajdują się koncepcja „pokrewieństwa” i nauka o szczęściu. Każdy człowiek może dojść do szczęścia. W tym celu trzeba poznać sobie, żeby ujawnić swoje powołanie, swoją predestynację życiową, swoje „pokrewieństwo” (). Niepokrewieństwo jako przeciwstawność pokrewieństwa jest uosobieniem grzechu, złej woli, biorącej rozbrat z Opatrznością Bożą.
Nauka Skoworody o „pokrewieństwie” opierała się na idei apostoła Pawła o ciale Jezusa Chrystusa jako zasady wszechjedności:
Według Skoworody warte pochwał są życie w harmonii z samym sobą i autentyczność. Człowiek powinien znaleźć odpowiednią pracę, która musi być jego przeznaczeniem. Pracę, która umożliwi przebywanie w harmonii ze sobą, czyli doprowadzi nas do szczęścia.
Szczęście człowieka polegać ma właśnie na tym, żeby, mimo trudności, doszukiwać się w życiu prawdy. Może dążyć do tego różnymi drogami, dlatego wrogość w stosunku do tych, którzy wyznają inne prawdy, nie znajduje uzasadnienia. Dlatego nietolerancja religijna nie znajduje usprawiedliwienia, bo wieczna prawda przejawia się na tym świecie w różnych formach.
Skoworoda żył zgodnie z głoszonymi ideami – minimalizował zbytki, zajmował się kształceniem swojego umysłu.
Skoworoda wykształcił własny system filozoficzny nie akceptowany przez kanoniczne moskiewskie prawosławie – cerkiew traktowała go jak odszczepieńca i heretyka. Było to połączenie idealizmu z panteizmem („Bóg jest przyrodą”). Skoworoda nie uznawał żadnej innej władzy oprócz własnego sumienia.
Utwory mały|lewo|Fragment tablicy pamiątkowej w Bratysławie W trakcie wędrówek powstały najważniejsze dzieła: traktaty filozoficzne – Dialog, czyli rozmowa o starożytnym świecie (Діалог, или Розглагол о двернем міре), Rozmowa pięciu podróżnych o prawdziwym szczęściu w życiu (Rozhowor piati putnikow o istinnom szczasti w żyzni), Narcyz, czyli rozmowa na temat: poznaj siebie samego (Наркісс. Розговор о том: Узнай себя); cykl bajek prozą – pt. Bajki charkowskie (Басні харковскія); przypowieści – Wdzięczny Herod (Благодарний Еродій), Ubogi skowronek (Вбогий жайворонок), zbiór wierszy zawierający liryki, ody, pieśni historyczne i okolicznościowe wiersze patriotyczne – Ogród pieśni nabożnych (Сад БожественньІ песней), tj. cykl trzydziestu utworów poetyckich, które powstały na przestrzeni trzydziestu lat (1753-1783). Wśród wierszy znaleźć można jedne o łacińskim tytule De libertate (O wolnoścі) – zawarta w nim wzmianka o Bohdanie Chmielnickim nie zostawia cienia wątpliwości, o jakiej wolności mowa. W czasach zlikwidowania Siczy Zaporoskiej, zakazu używania nazwy „Sicz” i „Kozacy Zaporoscy” wiersz zawierał pochwalne wezwanie: sławny bądź na wieki na cześć hetmana wojsk kozackich i był świadectwem odwagi i wewnętrznej wolności Skoworody. Autor prozatorskich i poetyckich utworów łaciną, tłumacz dzieł filozofów rzymskich (np. dialog Cycerona O starości, traktat Plutarcha O spokoju serca). Ulubiony przez siebie gatunek bajki Skoworoda zaliczał do utworów filozoficznych i uważał, że od czasów antyku jest ona najbardziej trafnym nośnikiem prawdy. Cenił w bajkach treść filozoficzną, dydaktyczną, artyzm literacki – uważał, że właśnie takie połączenie tworzy znakomitą bajkę. Fabuła części bajek jest wzorowana na bajkach antycznych. Басні харковскія (Bajki charkowskie) pochodzą z lat 60. XVIII w.