Czartoryski (Czartoryski I, Czartoryski Książę) – polski herb książęcy, odmiana herbu Pogoń Litewska. Herb własny rodziny Czartoryskich.
Opis herbu Opis historyczny thumb|Władysław król węgierski i polski zatwierdza Iwanowi, Aleksandrowi i Michałowi książętom z Czartoryska, krewnym swoim, prawo wieczystego używania ich książęcej pieczęci wyobrażającej siedzącego na koniu uzbrojonego męża z obnażonym mieczem w dłoni (herb Pogoń), 1442, Biblioteka Książąt Czartoryskich w Krakowie Juliusz Ostrowski blazonuje herb następująco:
Opis współczesny Opis skonstruowany współcześnie brzmi następująco:
Na tarczy o polu czerwonym rycerz na koniu wspiętym, z mieczem i tarczą owalną, błękitną, na której krzyż podwójny złoty, a pod nim, z prawej, trzy baszty.
Całość otacza płaszcz heraldyczny, podbity gronostajem.
Płaszcz zwieńcza mitra książęca.
Geneza Czartoryskim herb książęcy ma przysługiwać na podstawie rodowodu książąt litewskich. Wywodzą się bowiem od wielkiego księcia Giedymina, prawdopodobnie ze szczepu jego syna, Koriata Giedyminowicza, co potwierdzają ostatnie badania genetyczne. Przebadani przedstawiciele rosyjskiej linii Czartoryskich, znanej z przekazów od XVII w., posiadają taką samą haplogrupę y-dna (N1c1a2b1) co przedstawiciele innych rosyjskich rodów (Trubeccy, Chowańscy, Golicynowie), wywodzących się według genealogów od Gedymina. thumb|Zygmunt August król polski na prośbę Aleksandra Czartoryskiego wojewody wołyńskiego transumuje i zatwierdza dokument króla Władysława Warneńczyka z 1442 dotyczący używania wieczystego tytułu książęcego i pieczętowania się herbem Pogoń, 1569, Biblioteka Książąt Czartoryskich w Krakowie W historii Rzeczypospolitej istniało kilkanaście rodów, które posiadały oficjalnie uznane tytuły książęce. W II połowie XVIII w. do rodów, które książęcy status uzyskały jeszcze przed unią lubelską (tzw. starych rodów książęcych) zaliczali się m.in. Czartoryscy, którzy należeli również do tradycyjnych książęcych dynastii w Wielkim Księstwie Litewskim. W spisie sygnatariuszy aktu owej unii lubelskiej z lipca 1569 roku, występuje jeden z przedstawicieli rodu Czartoryskich – Aleksander Czartoryski, wspomniany z tytułem książęcym.
W 1785 roku Czartoryskim została nadana rozszerzona wersja tego herbu.
Herbowni Informacje na temat herbownych w artykule sporządzone zostały na podstawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy. Należy jednak zwrócić uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasie legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Przynależność taką mogą bezspornie ustalić wyłącznie badania genealogiczne.
Pełne listy herbownych nie są dziś możliwe do odtworzenia, także ze względu na zniszczenie i zaginięcie wielu akt i dokumentów w czasie II wojny światowej (m.in. w czasie powstania warszawskiego w 1944 spłonęło ponad 90% zasobu Archiwum Głównego w Warszawie, gdzie przechowywana była większość dokumentów staropolskich). Nazwisko znajdujące się w artykule pochodzi z Herbarza polskiego, Tadeusza Gajla. Występowanie danego nazwiska w artykule nie musi oznaczać, że konkretna rodzina pieczętowała się herbem Czartoryski. Często te same nazwiska są własnością wielu rodzin reprezentujących wszystkie stany dawnej Rzeczypospolitej, tj. chłopów, mieszczan, szlachtę. Herb Czartoryski jest herbem własnym, więc do jego używania uprawniona jest zaledwie jedna rodzina: Czartoryscy.
Galeria
Zobacz też
Heraldyka polska Ród herbowy Lista polskich herbów książęcych
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Polskie herby książęce Kategoria:Odmiany herbu Pogoń Litewska Kategoria:Herby własne