thumb|7TP - czołg podstawowy batalionu
3 batalion pancerny (3 bpanc) – oddział broni pancernych Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej, Polskich Sił Zbrojnych i Armii Krajowej.
W II Rzeczypospolitej batalion był jednostką wojskową istniejącą w okresie pokoju i spełniająca zadania mobilizacyjne wobec oddziałów i pododdziałów broni pancernej. Spełniał również zadania organizacyjne i szkoleniowe. Stacjonował w Warszawie. W 1939, po zmobilizowaniu jednostek przewidzianych planem mobilizacyjnym, został rozwiązany.
Formowanie i zmiany organizacyjne W 1933, w garnizonie Warszawa, sformowany został 3 batalion czołgów i samochodów pancernych. Batalion powstał z połączenia 1 dywizjonu samochodowego z 1 batalionem 3 pułku pancernego, który przeniesiony został z Twierdzy Modlin do Warszawy. Dowództwo batalionu miesiło się początkowo przy ul. Górczewskiej 44a, a następnie przeniesione zostało na Marymont, gdzie zajęło obiekty po Szkole Gazowej. Na ulicy Górczewskiej pozostały Warsztaty, natomiast część pododdziałów stacjonowała w Forcie Wola. 26 lutego 1935 jednostka przemianowana została na 3 batalion pancerny. Należał do typu III.
Jesienią 1938 czołgi 3 Batalionu Pancernego użyto do zajęcia Zaolzia. W składzie Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Śląsk” znalazł się batalion czołgów lekkich wystawiony przez 3 Batalion Pancerny liczący dwie kompanie wyposażone w 32 maszyny 7TP. Była to pierwsza operacja wojskowa, w której użyto tych maszynSiedmiotonowy polski w boju na polska-zbrojna.pl.
15 lipca 1939 na ewidencji batalionu znajdowało się 56 czołgów 7TP, w tym 7 dwuwieżowych oraz 213 samochodów ciężarowych, 31 samochodów specjalnych, 20 samochodów osobowych, 4 ciągniki, 12 przyczep i 102 motocykle. W 1939 batalion stacjonował w Warszawie
Mobilizacja 1939 3 bpanc był jednostką mobilizującą. W sierpniu 1939, w mobilizacji alarmowej, w grupie jednostek oznaczonych kolorem czarnym, wystawił:
batalion czołgów lekkich nr 1 (7 TP) kolumnę samochodów osobowych nr 11 kolumnę samochodów sanitarnych typ I nr 101 (Fiat 621) kolumnę samochodów ciężarowych typ I nr 151 (Fiat 621) kolumnę samochodów ciężarowych typ I nr 152 (Ursus) kolumnę samochodów ciężarowych typ II nr 153 (Berliet) – dowódca por. Jerzy Laskowski kolumnę samochodów ciężarowych typ II nr 154 - dowódca por. rez. Ignacy Jabłoński kolumnę samochodów ciężarowych typ II nr 155 polową rozlewnię MPS nr 11
w I rzucie mobilizacji powszechnej kolumnę samochodów osobowych Kwatery Głównej NW kolumnę samochodów osobowych M.S.Wojsk. kolumnę samochodów osobowych nr 12 kolumnę samochodów osobowych i Sanitarnych w Kraju nr 1 kolumnę samochodów ciężarowych w Kraju nr 11 kolumnę samochodów sanitarnych PCK typ I nr 102 (Fiat 614) dowódca: kpt. Stanisław Marczewski. kolumnę samochodów ciężarowych typ II nr 156 czołówka reperacyjna nr 11Rajmund Szubański czołówki reparacyjne nazywa czołówkami naprawczymi. W pracy Piotra Zarzyckiego brak informacji na temat formowania czołówki przez 3 bpanc.
w II rzucie mobilizacji powszechnej park stały broni pancernych nr 11W pracy Piotra Zarzyckiego brak informacji na temat formowania czołówki przez 3 bpanc. Ośrodek Zapasowy Broni Pancernych typ I nr 1 w Warszawie
Wymienione wyżej pododdziały przydzielone zostały dowódcom broni pancernych i szefom służby zdrowia poszczególnych związków operacyjnych, a pozostające na obszarze kraju - szefowi służby samochodowej Okręgu Korpusu Nr I.
3 batalion pancerny w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie i Armii Krajowej Na początku 1940 w Cairanne we Francji, w składzie Centrum Wyszkolenia Broni Pancernych, zorganizowany został zalążek 3 batalionu pancernego pod dowództwem kpt. Mariana Warpechowskiego. 20 maja zalążek batalionu wszedł w skład Zgrupowania Pancernego pod dowództwem ppłk. dypl. Antoniego Korczyńskiego. Na bazie liczącego cztery bataliony czołgów Zgrupowania Pancernego miała być sformowana brygada czołgów lekkiej dywizji zmechanizowanej. W trzeciej dekadzie maja uzyskano zgodę władz francuskich na organizację Brygady Lekkiej Mechanicznej, wkrótce przemianowanej na 10 Brygadę Kawalerii Pancernej. W skład brygady weszły 1 i 2 bataliony czołgów, które utworzyły pułk czołgów. Zawiązki 3 i 4 batalionu pozostały na południu Francji w składzie Oddziałów Pancerno-Motorowych pod dowództwem gen. bryg. Bronisława Regulskiego. Jednostka nie wzięła udziału w kampanii francuskiej 1940, lecz przegrupowana została nad wybrzeże Atlantyku. 24 czerwca w porcie Saint-Jean-de-Luz została zaokrętowana na MS „Batory” i tego samego dnia ewakuowana do Wielkiej Brytanii. thumb|Renault UE Na początku sierpnia 1941 w Alyth, w Szkocji, w składzie 1 pułku czołgów, sformowana została kadra III batalionu czołgów. Podstawę dla formowania kadry batalionu stanowił rozkaz Naczelnego Wodza z 27 czerwca 1941, natomiast bazę szwadron czołgów wyłączony ze składu 1 dywizjonu rozpoznawczego. Szwadron był pododdziałem czołgów jedynie z nazwy, gdyż na jego wyposażeniu znajdowały się jedynie transportery opancerzone Renault UE. Zgodnie z etatem kadra liczyć miała 33 oficerów i 109 podoficerów. Rozwinięcie kadry w batalion nastąpić miało po wcieleniu ochotników z Ameryki Południowej.
20 września 1941 1 pułku czołgów przeformowany został w 16 Brygadę Czołgów, a kadra III batalionu czołgów przemianowana na 67 batalion czołgów. 15 stycznia 1942 na ewidencji batalionu znajdowało się 34 oficerów i 587 szeregowców.
13 sierpnia 1942 16 Brygada Czołgów przeformowana została w 16 Brygadę Pancerną, a 67 batalion czołgów w 3 pułk pancerny.
Jesienią 1941 w okupowanej Warszawie byli żołnierze służby stałej i rezerwy 3 batalionu pancernego zorganizowali w konspiracji oddział broni pancernej, który otrzymał nazwę VI Zgrupowania III Rejonu I Obwodu Śródmieście. Batalion walczył w powstaniu warszawskim. 20 września 1944 włączony został w skład 72 pułku piechoty AK.
Żołnierze batalionu
Dowódcy batalionu mjr dypl. Marian Strażyc (19 XII 1933 – 6 VI 1934) ppłk Rudolf Kostecki (7 VI – 21 XII 1934) ppłk Eugeniusz Wyrwiński (22 XII 1934 – IX 1935) ppłk dypl. Karol Hodała (IX 1935 – IX 1937) ppłk Andrzej Meyer (IX 1937 – 1939) mjr Julian Głowacki (1939) dowódcy w PSZ kpt. Marian Warpechowski (1940) kpt. Marian Żebrowski (1941) mjr Bolesław Sokołowski mjr Bronisław Brągiel p.o. (do 20 IX 1942) mjr Stefan Golędzinowski ps. „Golski” (1942–1944)
Organizacja i obsada personalna w 1939 Obsada personalna batalionu w marcu 1939: StanowiskoStopień, imię i nazwiskodowódca batalionuppłk br. panc. Andrzej MeyerI zastępca dowódcymjr dypl. kaw. Witold I StankiewiczII zastępca dowódcymjr Aleksander Józef Książekadiutantkpt. Wacław Mechlekarz medycynypor. lek. Jerzy Kossakowskikwatermistrzkpt. Stanisław Chruścielewskioficer mobilizacyjnymjr żand. Władysław SegdaI zastępca oficera mobilizacyjnegokpt. Antoni Henryk KrzyżanowskiII zastępca oficera mobilizacyjnegokpt. Stanisław Antoniakoficer administracyjno-materiałowychor. Julian Szczęśniewskioficer gospodarczypor. int. Eugeniusz Dobrzyńskidowódca kompanii gospodarczejkpt. Ireneusz Eugeniusz Bergdowódca plutonu przewozowego OK Ichor. Leon Bandodowódca plutonu łącznościkpt. Aleksander Głowackidowódca kompanii szkolnejkpt. Stanisław Grąbczewskiinstruktorzypor. Jan I Filipowskipor. Bolesław Pałyspor. Czesław Rusieckidowódca kompanii pancernejkpt. Marian Górskidowódca plutonupor. Józef Jakubowiczdowódca plutonupor. Józef Tadeusz Jarońskidowódca plutonupor. Zygfryd Zawalskidowódca kompanii czołgówkpt. Antoni Wacław Sikorskidowódca plutonukpt. Stefan Leon Kossobudzkidowódca kompanii motorowejkpt. Roman Jan Gilewskiinstruktorzypor. Józef Kazimierz Radzymińskipor. Bazyli Romanowdowódca kolumny samochodowejkpt. Kazimierz Rosen-Zawadzkikomendant parkukpt Hipolit. Ciąglińskikierownik warsztatówkpt. Henryk Kazimierskizastępca kierownikakpt. Antoni Iwanickikierownik składnicykpt. Henryk Drabikowskiodkomenderowanykpt. Filip Szlamińskina kursiepor. piech. Czesław Antoni Chruścielpor. piech. Onufry Błażej Czwojdzińskipor. kaw. Robert Kraskowskipor. piech. Władysław Sempoliński
Żołnierze 3 batalionu pancernego – ofiary zbrodni katyńskiej
Biogramy zamordowanych znajdują się na stronie internetowej Muzeum KatyńskiegoKsięgi Cmentarne – biogramy oficerów. Nazwisko i imięstopieńzawódmiejsce pracy przed mobilizacjązamordowany Adamczyk Stefanporucznik rezerwyhandlowiecpracował w WarszawieKatyńKęsicki Władysławporucznik rezerwyurzędnikBank Dyskontowy SA w WarszawieKatyńBanaszewski Wacław podporucznik rezerwyprzedsiębiorcaKatyńBańkowski Czesławporucznik rezerwyinżynier chemikGazownia Miejska w WarszawieKatyńChróścielewski StanisławKsięgi Cmentarne – wpis 463.kapitanżołnierz zawodowyKatyńSternal Kazimierzpodporucznik rezerwyBiuro Badań Broni Panc.KatyńKossakowski Jerzyporucznik rezerwylekarzpraktyka w WarszawieCharkówStankiewicz Witold Imjr dypl. kaw.oficer służby stałejCharkówMeyer Andrzejpodpułkownikżołnierz zawodowyULK
Symbole batalionu thumb|Znaki taktyczne malowane na czołgach lekkich i rozpoznawczych1 – czołg dowódcy kompanii; 2 – czołg dowódcy 1 plutonu; 3 – czołg dowódcy 2 plutonu; 4 – czołg dowódcy 3 plutonu; 5 – czołgi z 1 plutonu; 6 – czołgi z 2 plutonu; 7 – czołgi z 3 plutonu thumb|Znaki taktyczne malowane na pojazdach pancernych1 – wóz dowódcy szwadronu; 2 – wóz dowódcy 1 plutonu; 3 – wóz dowódcy 2 plutonu; 4 – wóz z 1 plutonu; 5 – wóz z 2 plutonu. Sztandar
Zarządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 25 marca 1938 nadano batalionowi sztandar. Jak wszystkie sztandary broni pancernych, posiadał on ujednoliconą prawą stronę płatu. Zamiast numeru oddziału, na białych tarczach między ramionami krzyża kawaleryjskiego występował Znak Pancerny. Znak ten umieszczony był również na przedniej ściance podstawy orła.
Na lewej stronie płatu sztandaru umieszczono: w prawym górnym rogu – wizerunek Matki Boskiej Częstochowskiej w lewym górnym rogu – wizerunek św. Michała w prawym dolnym rogu – godło Warszawy w lewym dolnym rogu – odznaka honorowa 3 batalionu pancernego
Uroczyste wręczenie sztandaru odbyło się 26 maja 1938 na Polu Mokotowskim w Warszawie. Sztandar wręczył reprezentujący Prezydenta RP i Naczelnego Wodza – minister Spraw Wojskowych gen. dyw. Tadeusz Kasprzycki.
W 1939, przed przekroczeniem granicy rumuńskiej, sztandar spalono.
Odznaka pamiątkowa Wzór odznaki zatwierdzony został Dz.Rozk.MSWoj. nr 16 poz. 192 z 14 grudnia 1937. Stanowił ją srebrny krzyż maltański pokryty czarną emalią. Pośrodku sylwetką czołgu na pomarańczowym tle otoczona kołem zębatym, wymiary 41,5 x 41,5 mm.
Do odznaki był dołączany specjalny dyplom. U góry pod napisem 3. BATALION PANCERNY, w części centralnej, widniała miniaturka odznaki, a po jej prawej stronie jej kolejny numer. Poniżej znajdował się czarno-czerwony napis: DYPLOM NA PRAWO NOSZENIA ODZnakI PAMIĄTKOWE) 3. BATALIONU PANCERNEGO, stopień oraz nazwisko i imię żołnierza. Niżej było miejsce na datą i podpis dowódcy batalionu, który nadawał odznaką przed odejściem żołnierza do cywila lub w dniu święta pułkowegoOrdery i odznaczenia nr. 10.
Brak jest danych o autorze projektu odznaki. Odznaki wykonywane były wersjach: oficerskiej – emaliowanej i żołnierskiej – srebrzonej, bez emalii. Spotykane są również odznaki z emaliowanym na czarno krzyżem, lecz bez pomarańczowego tła.
Znaki taktyczne na czołgach Czołgi batalionu posiadały specjalne oznakowanie. To okrąg z sylwetką żubra. Kompanie posiadały swoje kolory: biały, żółty i błękitny. Plutonu w kompanii oznaczano dodatkowo jedną, dwiema lub trzema pionowymi kreskami, które u dowódców połączone były u dołu poziomym pasem.
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Rajmund Szubański, Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej, zeszyt 37 3 Batalion Pancerny, Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, Pruszków 1995,
Juliusz S. Tym, 1. Dywizja Pancerna. Organizacja i wyszkolenie, Wydawnictwo ZP Grupa Sp. z o.o., Piotr Zarzycki, Plan mobilizacyjny „W”, Wykaz oddziałów mobilizowanych na wypadek wojny, Pruszków 1995,
Kategoria:Bataliony pancerne II Rzeczypospolitej