thumb|200px|Herb Tarnobrzega do dziś zachował symbole rodu Tarnowskich Tarnobrzeg jako miasto powstało w 1593 r. w przywileju lokacyjnym króla Zygmunta III Wazy. Pierwotnie swym obszarem zajmował teren, który współcześnie nazwany jest placem Bartosza Głowackiego z kościołem Wniebowzięcia N.M.P. (dominikanów). Tuż obok Tarnobrzega znajdował się Dzików – siedziba rodu Tarnowskich z Pałacem Dzikowskim. W odległości 2 km w kierunku południowym znajdowała się osada Miechocin z kościołem Marii Magdaleny. Wraz z rozwojem miasta przyłączano Dzików, Miechocin i inne jednostki urbanistyczne. Największy rozrost terytorialny związany jest z burzliwym rozwojem po odkryciu siarki. Mianem Tarnobrzega określa się tereny od Machowa na południu, do Wielowsi i granic z Sandomierzem na północy.
Pierwsi ludzie w obszarze dzisiejszego Tarnobrzega i okolic Liczne znaleziska w postaci narzędzi kamiennych i rogowych odkryte zwłaszcza podczas prac przy budowie kopalń siarki w Piasecznie i Machowie pochodzą ze schyłkowego paleolitu. Na podstawie odnalezionych w tym samym źródle szczątków mamutów archeologowie sądzą iż zjawiały się tutaj grupy koczowników – łowców mamutów.
W epoce neolitycznej koczownicze ludy zaczęły zmieniać tryb życia na osiadły. Było to powodem rozpoczęcia uprawy roli oraz wykształceniem się jednego z najstarszych ludzkich rzemiosł – ceramiki. Narzędzia w dużej mierze były wykonywane z kamienia, dzięki wydobywanemu w Krzemionkach krzemieniowi pasiastemu. Osadnictwo na tym obszarze potwierdza wiele znalezisk m.in. noże, siekierki, ale również cmentarzyska kultur pucharów lejkowatych, amfor kulistych i ceramiki sznurowej. Na podstawie takich i podobnych znalezisk stwierdzono ślady osadnictwa na terenach dzisiejszego Mokrzyszowa, Machowa, Nagnajowa, Kajmowa i samego Tarnobrzega.
Epoka brązu (1800-4000 r. p.n.e.) rozpoczęła nasilenie się procesów osadniczych. Reliktem z wczesnej fazy tamtych czasów jest odkryty w Sobowie cmentarz kultury mierzanowickiej. Drugi okres epoki to duży wpływ kultury trzcinieckiej. Ona właśnie znacząco wpłynęła na późniejszą kulturę łużycką, a raczej jej regionalną odmianę zwaną grupą tarnobrzeską. W wyniku badań przeprowadzanych w międzyrzeczu Wisły i Łęgu wiadomo, że osady i cmentarzyska znajdowały się w pobliżu późniejszego Machowa, Nagnajowa, Mokrzyszowa i Sielca. Upadek kultury łużyckiej zbiegł się z wpływami kultury grobów kloszowych, z którego jeden został odkryty w obecnym osiedlu Tarnobrzega – Zakrzowie.
W okresie lateńskim (400 p.n.e.) na obszarach miasta i okolic dały o sobie znać wpływy Cesarstwa rzymskiego. Poprzez ludność kultury przeworskiej, wprowadziły one w tutejsze życie antyczne naczynia z brązu, monety rzymskie (w okolicach Dzikowa odkryto ponad 1000 denarów rzymskich), ale także technologię wytopu żelaza.
Powstanie miasta Tarnobrzeg leży na prawym brzegu Wisły, w południowo-wschodniej części Polski. Nadwiślański skrawek Puszczy Sandomierskiej posiada bardzo bogatą historię. Początki osadnictwa na tych ziemiach sięgają VII wieku.
Od 1567 roku Tarnowscy rozpoczęli długie starania o założenie „Nowego Tarnowa” czy też „Tarnodworu”, dla którego uzyskali od króla Zygmunta III Wazy przywilej fundacyjny 28 maja 1593 roku. Żadna z wcześniejszych nazw nie przyjęła się – ostatecznie miasto nazwano Tarnobrzegiem.
Początki Tarnobrzega – średniowieczne osady Miechocina i Wielowsi Miasto i jego akt lokacyjny to niewiele ponad cztery wieki tradycji. Znacznie starsze i bogatsze dziejowo są obecne dzielnice miasta – Miechocin w południowej części i Wielowieś w północnej. Osadnictwo na terenach tych wsi ma wczesne korzenie sięgające VI-VIII wieku. Wczesnośredniowieczne osady, wedle prowadzonych prac archeologicznych, istniały także na terenach pobliskiego Borowa, Kajmowa, Dzikowa, Sobowa i Mokrzyszowa.
Miechocin thumb|200px|Miechociński kościół Wczesna historia Miechocina nie jest dobrze znana z powodu braku źródeł pisanych. Na przełomie XII i XIII wieku erygowano pierwsze parafie na tych terenach (w samym Miechocinie utworzono takową w 1185 – pw. św. Marii Magdaleny), co świadczy o wysoce rozwiniętych społecznościach za pierwszych Piastów. Zapewne wtedy też postawiono pierwszy, drewniany jeszcze kościół parafialny, jednak brak ku temu dowodów pisanych. Pierwszy zachowany zapisek o świątyni w Miechocinie datuje się dopiero na rok 1326, mimo że traktuje z pewnością o tej samej budowli wzniesionej z końcem XII wieku. Kościół murowany na miejsce starego wzniesiono ok. 1340 roku (jest to data pochodząca ze zwornika sklepienia w obecnym prezbiterium). Architektura świątyni (zbudowany z cegły, monumentalne sklepienie gotyckie o kamiennych żebrach) oraz data powstania sugeruje, że miechociński kościół został wzniesiony z fundacji Kazimierza Wielkiego. Był on znany ze sponsorowania świątyń o podobnej budowie na ziemi sandomierskiej. Kościół był w przeciągu wieków parokrotnie rozbudowywany:
1613 – dobudowanie dwóch dodatkowych przęseł oraz barokowego skarbczyka przy prezbiterium przez Michała Stanisława Tarnowskiego lata 30. XIX wieku – przedłużenie nawy świątyni o trzy przęsła w związku z przebudową zamku Tarnowskich (budową zajmował się architekt włoski – Franciszek Maria Lanci) lata 30. XX wieku – dobudowanie kaplicy bocznej (według projektu lwowskiego architekta Ludomiła Gyurkovicha)
Aż do 1922 roku, Miechocin pełnił funkcję kościoła parafialnego dla Tarnobrzega i okolic (obszar parafii sięgał od Wielowsi po Kolbuszową). W XV wieku przy kościele powstała szkoła parafialna na skutek XVI-wiecznych ruchów reformatorskich (powstania w Baranowie Sandomierskim szkółki kalwińskiej). Nazwano ją Akademią Miechocińską, była szeroko znana w regionie, a rektorami szkoły byli nierzadko profesorowie Akademii Krakowskiej. Atutem placówki było posiadanie bogatych zbiorów bibliotecznych (w XX wieku księgozbiór ten liczył ok. 1000 woluminów).
Ważnym elementem kultury Miechocina była ceramika, wytwarzana tu od końca XVI do schyłku XVIII wieku. Początki zbiegają się zapewne z aktem lokacyjnym Tarnobrzega z roku 1593 co jest tłumaczone chęcią rozwinięcia rzemiosła przez Tarnowskich, aby nowo powstałe miasto mogło konkurować z królewskim Sandomierzem oraz kalwińskim Baranowem Sandomierskim. Naczynia miechocińskie znalazły się w znanych centrach handlowych – Gdańsku, Elblągu i Toruniu. Wiemy także z ksiąg gospodarczych Zamku Królewskiego w Warszawie, że ceramika była obecna na dworze króla Jana Kazimierza.
Wielowieś thumb|200px|Wielowiejski kościół Wielowieś była dobrze rozwiniętą osadą za pierwszych Piastów, na terenie osady znajdował się port wiślany (datowany na XI-XIII wiek, nazywany potocznie „Kuchnią Królewską”). Według legendy, w 1215 roku przybyli tu bracia Odrowążowie – św. Jacek i bł. Czesław. Pod wpływem ich pielgrzymki utworzono parafię pw. św. Gertrudy i św. Michała (patron sugeruje że mieli w tym udział przybysze z ziem zachodnich, być może niemieckich). Podobnie jak w pobliskim Miechocinie, także i tutaj wzniesiono drewnianą świątynię, która dotrwała do najazdu Litwinów z 1376 roku. Najazd ten zniszczył zarówno osady jak i kościoły obu wspomnianych. Wkrótce odbudowano ją, by służyła lokalnej ludności przez kolejne dwa wieki. W 1343 roku Rafał Leliwita z Tarnowa pojął za żonę dziedziczkę Wielowsi – Dzierżkę. Jak pokazuje historia, dało to początek linii wielowiejsko-dzikowskiej rodu Leliwitów a pośrednio stoi jako przyczyna późniejszego powstania miasta Tarnobrzega. Dwór dziedziców stanął w centrum osady, najprawdopodobniej w miejscu, gdzie w XIX wieku wzniesiono klasztor Sióstr Dominikanek. W niej goszczono w roku rodzinę królewską (Władysława Jagiełły z dworem) przez cztery miesiące, kiedy ta była zmuszona do opuszczenia stołecznego Krakowa z powodu panującej w mieście zarazy. Siedziba przetrwała do potopu szwedzkiego.
Pół wieku po pobycie króla w Wielowsi, przy kościele parafialnym, Tarnowscy wznieśli murowane mauzoleum rodowe (w formie popularnej w latach 1520–1620 kaplicy kopułowej). Godnym uwagi elementem grobowca jest postawiony w środku ołtarz św. Gertrudy (drewniany, przykład późnorenesansowego wytwórstwa z lat 80. XVI wieku), pochodzący z ówczesnego drewnianego kościoła. Pierwszym z Tarnowskich pochowanym pod kaplicą był założyciel miasta – Stanisław (1608). Potem spoczynek znaleźli tu kolejni włościanie aż do roku 1696. Później chowano Tarnowskich w krypcie klasztornej oo. dominikanów w Tarnobrzegu. Świątynię murowaną projektu architekta krakowskiego Tadeusza Stryjeńskiego wzniesiono na dotychczasowej lokalizacji w 1883 roku. Architektura budowli została wyjątkowo konserwatywna, wyjątek stanowią secesyjne ołtarze. Podobnie jak w Miechocinie, od końca XVI wieku ośrodek wielowiejski wykształcił szkółkę parafialną która jednak działała nieregularnie i nie miała takiego rozgłosu jak jej odpowiednik miechociński.
W roku 1860, za namową ks. Juliana Leszczyńskiego przybyła do Wielowsi Róża Kolumba Białecka. Za zezwoleniem władz kościelnych założyła we wsi pierwsze na ziemiach polskich Zgromadzenie Sióstr Dominikanek. Pomocna okazała się zarówno parafia jak i hrabina Gabriela z Małachowskich Tarnowska, dzięki której klasztor powstał na miejscu opuszczonego dworu miechocińskiego. Kompleks klasztorny projektu architekta F. Gabaure'a jest utrzymany w stylu neoromańskim, całość otacza ogród w którym pochowano założycielkę zgromadzenia. Dominikanki utworzyły jedną z pierwszych w Galicji szkółek dla wiejskich dziewcząt.
Historia rodu Tarnowskich na ziemiach tarnobrzeskich
Losy miasta są nierozłącznie związane ze szlacheckim rodem Leliwitów (od XVI wieku przyjęli nazwisko Tarnowscy). Rafał z Tarnowa, syn protoplasty rodu Spycimira, ożenił się w 1349 roku z dziedziczką Wielowsi Dzierżką i wkrótce sprowadził także w strony małżonki. Posiadłość stopniowo rozrastała się, w 1365 kupiono Trześń i Rzochów zaś w dziesięć lat później przejęto Sielec i Sobów. W 1397 roku dokonano kolejnego poszerzenia wpływów wielowiejskich, Jan Tarnowski zakupił Kościelów, Biały Bór oraz wziął w zastaw Jaślany. Praprawnuk pierwszego Tarnowskiego na ziemiach tarnobrzeskich – Jan Spytek Tarnowski odkupił od Andrzeja z Ossolina Borów i DzikówB. Ratusiński, Archiwum Dzikowskie Tarnowskich z lat 1310-1948, Kraków 1952-1962 wraz z istniejącym tam od XIV wieku dworem wieżowym i fortalicją (taką datę podają niektórzy badacze opierając się na tradycji, mimo że prowadzone badania architektoniczne tego nie potwierdziły – ustaliły wiek powstania zamku na XV). Spytek, za zasługi dla tronu, był obdarzony wieloma godnościami – jedną z nich była wspomniana już wizyta rodziny królewskiej. Za panowania syna Spytka – Stanisława (1514–1568) w Tarnowie rozegrały się wydarzenia w dużej mierze determinujące późniejsze powstanie Tarnobrzega. W większej gałęzi rodziny Tarnowskich skupionych wokół Tarnowa umiera kolejno hetman Jan Amor Tarnowski (1561) a w kilka lat później jego jedyny syn Jan Krzysztof. Dziedzictwo przechodzi w ręce Zofii – siostry ostatniego Leliwity na Tarnowie. Zostaje ona wydana za mąż za księcia Konstantego Wasyla Ostrogskiego, gród Tarnowskich przechodzi w ręce innego rodu. W 1570 roku rozpoczyna się „wojna tarnowska” która jednak nie kończy sporu. Sejm Obojga Narodów rozwiązuje kwestie schedy nakazując Leliwitom wieczyste milczenie w sprawie Tarnowa.