Oddział Grobów Wojennych C. i K. Komendantury Wojskowej w Krakowie

thumb|Akwarela Leo Perlbergera (1890–1935) jednego z malarzy zatrudnionych w Oddziale Grobów Wojennych przedstawiająca cmentarz wojenny nr 138 w Bogoniowicach w 1917 r.Archiwum państwowe w Krakowie (29); Dział: wojsko; Kategoria:sztaby, dowództwa terytorialne; Nr zespołu: 275/1; Karta: A i B; Nazwa główna: C. i K. Komenda Wojskowa w Krakowie, Oddział Grobów Wojennych (K.u.K. Militärkommando Krakau, Kriegsgräberabtilung); daty skrajne: 1914–1914, 1916–1918 (24 j.a., opracowane; inwentarz książkowy) thumb|Odbudowany cmentarz nr 51 na Rotundzie – stan 2017 Oddział Grobów Wojennych C. i K. Komendantury Wojskowej w Krakowie (niem. Kriegsgräber-Abteilung K.u.K. Militär-Kommando Krakau) – jedna z terenowych filii Wydziału Grobów Wojennych wiedeńskiego Ministerstwa Wojny, utworzonego 3 listopada 1915 roku. Wydzielona jednostka wojska austro-węgierskiego, która doprowadziła do wybudowania zespołu ponad 400 zachodniogalicyjskich cmentarzy wojennych.

Założenia ogólne Instytucja ta posiadała szerokie uprawnienia i zadania – miała ewidencjonować poległych, ekshumować i komasować zwłoki żołnierzy w wybranych miejscach, a także projektować i budować cmentarze wojenne. Ministerstwo Wojny Austro-Węgier powołało 9 oddziałów grobów wojennych, z których 3 powstały w Galicji (Kraków – Galicja Zachodnia, Przemyśl – Galicja Środkowa, Lwów – Galicja Wschodnia).

Teren działania Teren działania Krakowskiego Oddziału obejmował Galicję Zachodnią. Na terenie tym powstało 388 cmentarzy wojennych13 dodatkowych powstało poza kompetencją Oddziału Grobów Wojennych w Krakowie. Dokładna liczba cmentarzy, które powstały w Galicji Zachodniej do dzisiaj jest różnie określana przez znawców problemu..

Podział organizacyjny Dokonano podziału organizacyjnego. Utworzono jedenaście grup do prac w wybranych kierunkach: Oczyszczania Miejsc Walk (w Tarnowie), Ewidencji Poległych, Koncepcyjną, Kierownictwo Artystyczne, Budowy Cmentarzy, Malarzy, Rzeźbiarzy, Modelarzy, Ogrodników, Fotografów.

Schemat organizacyjny Oddziału Grobów Wojennych C. i K. Komendantury Wojskowej w KrakowieŹródło: Archiwum Państwowe w Krakowie... op. cit

Schemat w języku polskim:

Okręgi cmentarne Całe zachodniogalicyjskie pole bitewne podzielono na XI Okręgów: Nowy Żmigród (31 cmentarzy), Jasło (31 cmentarzy), Gorlice (54 cmentarze), Łużna (27 cmentarzy), Pilzno (27 cmentarzy), Tarnów (62 cmentarze), Dąbrowa Tarnowska (15 cmentarzy), Brzesko (50 cmentarzy), Bochnia (40 cmentarzy), Limanowa (29 cmentarzy), Kraków (22 cmentarze)Frodyma Roman. Galicyjskie Cmentarze Wojenne tom I. str. 12.

Oddział XI (Kraków), obejmujący 22 cmentarze o numerach od 379 (Mała Wieś) do 400 (Prusy) oraz pięć mogił pojedynczych lub podwójnych, usytuowanych na podmiejskich cmentarzach parafialnych, działał jako wydzielony Oddział do spraw Grobów Wojennych Twierdzy Kraków. Kierował nim czeski rzeźbiarz akademicki Karl KorschanJan Schubert: Muzea wojny. Cmentarze wojenne twierdzy Kraków (rozmawia: Robert Sendek) [w:] "Polska zbrojna. Historia" nr 3 (19) 2021, s. 16-21.

center|600px|Mapa okręgów cmentarnych Oddziału Grobów Wojennych C. i K. Komendantury Wojskowej w Krakowie

Mapa okręgów cmentarnych Oddziału Grobów Wojennych C. i K. Komendantury Wojskowej w KrakowieŹródło: Archiwum Państwowe w Krakowie...op.cit..

Historia i opis działań Każdy z okręgów był kierowany przez oficera z wykształceniem inżynierskim lub artystycznym. Do jego obowiązków należało rozpoznanie terenu, nadzór nad wyborem miejsca, projekt techniczny, koncepcja artystyczna, dostawa budulca, załatwianie formalności prawno-własnościowych dla wyznaczonego terenu. Dowódcy okręgów na terenach górskich mieli wyjątkowo trudne zadanie – cmentarze projektowano często w miejscach trudno dostępnych, gdzie pierwszym etapem było zaprojektowanie i wykonanie drogi dojazdowej.

Zakres prac jakie musiały być wykonane obrazują dwie liczby: z pobojowisk zebrano około 60 000 ciał, w tym 43 000 ekshumowano jednocześnie je identyfikując na podstawie dokumentów, mundurów i rzeczy osobistych.

W oddziale zatrudniano zarówno wojskowych (również jeńców) jak i cywilów. Łącznie służyło tu ponad 3000 osób. Byli wśród nich rosyjscy cieśle, włoscy kamieniarze, rzemieślnicy rozmaitych specjalności, ogrodnicy oraz szczególnie starannie dobierani projektanci: architekci, rzeźbiarze. Byli też malarze, rysownicy, fotografowie i kreślarze stanowiący pomocniczy personel artystyczny.

Do budowy ponad 400 cmentarzy użyto ogromne ilości materiałów budowlanych i innych. Pracami technicznymi Wydziału Grobów Wojennych, zajmowała się Komendantura Uprzątania Pól Bitewnych w Tarnowie, jej 12 oddziałów i zakład budowlany w Krakowie z podległymi im zakładami. Prace objęły ekshumację i ponowny pochówek 42 749 zwłok żołnierzy, niezliczone pertraktacje w sprawie przekazania gruntów oraz założenie i rozbudowę 378 cmentarzy z 60 829 pochowanymi.

Zestawienie zużytych materiałów thumb|Cmentarz wojenny nr 11 – Wola Cieklińska w Woli Cieklińskiej. Autorem jest Dušan Jurkovič thumb|Cmentarz nr 125 – Zagórzany, pomnik centralny thumb|Cmentarz nr 80 – Sękowa. Cmentarz jest dziełem niedokończonym – na najwyższym (trzecim) tarasie miała stanąć monumentalna, pseudorenesansowa kaplica-mauzoleum na cześć żołnierzy pułków bawarskich poległych w tzw. bitwie pod Sękową podczas nieudanej próby przerwania obrony rosyjskiej w marcu 1915Duda Oktawian. Cmentarze I wojny światowej w Galicji Zachodniej 1914–1918. Warszawa: Ośrodek Ochrony Zabytkowego Krajobrazu 1995. str.160 thumb|Oryginalny austriacki słupek informacyjny, ustawiony w pobliżu cmentarza. Napisy po niemiecku i polsku Zużyto następujące ilości materiałów:Zużyte ilości materiałów podano w jednostce cetnar metryczny (Meterzentner), powszechnie wówczas stosowanej w Europie i używanej także w zaborze pruskim i austriackim. 1 cetnar metryczny zwany również celnym = ok. 50 kg.

377 520 cet. m. kamienia łamanego (18 500 ton), 231 000 cet. m. betonu, 117 711 cet. m. piasku rzecznego (5900 ton), 32 712 cet. m. cementu portlandzkiego, 26 148 cet. m. kamienia ciosanego, 7150 cet. m. wapna zwykłego (białego), 5390 cet. m. cegieł i dachówek, 1230 300 cet. m. drewna modrzewiowego (61 000 ton), 4888 700 cet. m. drewna miękkiego (245 000 ton), 49 600 cet. m. drewna dębowego, 200 500 cet. m. żeliwa (10 000 ton), 111 100 cet. m. żelaza kutego (5555 ton), 22 800 cet. m. klamer i gwoździ (1200 ton), 20 000 cet. m. tynku szlachetnego, 12 500 cet. m. blachy ocynkowanej, 7800 cet. m. blachy cynkowej, 4700 cet. m. środków do impregnacji drewna, 1700 cet. m. farby olejnej.

Odlano z żeliwa około 12 000 krzyży na groby pojedyncze i 1400 krzyży na groby zbiorowe. Do zagospodarowania cmentarzy sprowadzono 420 000 sadzonek bluszczu i innych roślin wiecznie zielonych, 35 000 krzewów ozdobnych, 25 000 sadzonek wysokopiennych drzew iglastych, 9500 sadzonek modrzewia, 3214 wysokopiennych drzew liściastych, 9500 drzew dziko rosnących, 34 789 krzewów ozdobnych, 2000 krzewów kwitnących, 2100 roślin pnących, do założenia trawników zużyto 2000 kg nasion traw.

Z betonu i kamienia ciosanego wybudowano przy wojennych cmentarzach: 50 kapliczek, ścian pomnikowych, obelisków, kolumn i ołtarzy, 125 dużych krzyży pomnikowych, 180 małych krzyży i kamieni nagrobnych.

z żeliwa: 400 krzyży na groby masowe, 11 188 na groby indywidualne.

z żelaza kutego: 6 dużych krzyży pomnikowych, 773 krzyży na groby indywidualne, 56 krzyży na groby masowe, 110 furt i krat oraz wiele innych ozdób.

z drewna: 8 kaplic i innych budowli pomnikowych, 109 dużych krzyży pomnikowych, 48 krzyży na groby masowe, 407 krzyży na groby indywidualne.

Ponadto wykonano: 120 tablic marmurowych, 40 innych tablic kamiennych, 17 000 tablic i tabliczek emaliowanych.

Komendantura Uprzątania Pól Bitewnych w Tarnowie zbudowała na terenie dworca kolejowego magazyn przejściowy dla ogromnych ilości materiałów. Nadchodzące materiały kierowane były stąd do różnych oddziałów zgodnie z zamówieniami. Tędy również przesyłano rośliny, przeznaczonych do wystroju zieleni cmentarzyZachodniogalicyjskie groby bohaterów z lat wojny światowej 1914–1915, przekład filologiczny Henryk Sznytka, opracowanie, wstęp i przypisy Jerzy Drogomir, Tarnów: Muzeum Okręgowe w Tarnowie 1996, , str. 19-23.

Wykaz cmentarzy Wykazwykaz cmentarzy sporządzono na podstawie: Duda Oktawian. Cmentarze I wojny światowej w Galicji Zachodniej 1914–1918. str. 319-445: NazwaNumerOkręg Ożenna 1 I Ożenna 2 I Ożenna 3 I Grab 4 I Grab 5 I Krempna 6 I Desznica 7 I Nowy Żmigród 8 I Łysa Góra 9 I Wola Cieklińska 10 I Wola Cieklińska 11 I Cieklin 12 II Cieklin 13 II Cieklin 14 II Harklowa 15 II Osobnica 16 II Osobnica 17 II Dębowiec 18 II Tarnowiec 19 II Bierówka 20 II Warzyce 21 II Jasło-Ulaszowice 22 II Jasło 23 II Jasło 24 II Trzcinica 25 II Sławęcin 26 II Bączal Górny 27 II Jabłonica-Wałówka 28 II Siepietnica 29 II Święcany 30 II Szerzyny 31 II Szerzyny 32 II Swoszowa 33 II Ołpiny 34 II Ołpiny 35 II Podzamcze 36 II Krajowice 37 II Nawsie Kołaczyckie 38 II Kołaczyce 39 II Bieździedza 40 II Bieździadka 41 II Sieklówka 42 II Radocyna 43 I Długie 44 I Lipna 45 I Konieczna-Beskidek 46 I Konieczna 47 I Regetów Wyżny 48 I Blechnarka 49 I Wysowa 50 I Regetów Niżny – Rotunda 51 I Zdynia 52 I Czarne 53 I Krzywa 54 I Gładyszów 55 I Smerekowiec 56 I Uście Ruskie 57 I Przysłup 58 I Przysłup 59 I Magura 60 I Gładyszów-Wirchne 61 I Banica 62 I Pętna 63 III Bartne 64 III Małastów Kornuty 65 III Małastów 66 III Ropica Ruska 67 III Ropica Ruska 68 III Przegonina 69 III Rychwałd 70 III Łosie 71 III Ropa 72 III Szymbark-Łęgi 73 III Szymbark 74 III Szymbark-Dół 75 III Siary 76 III Ropica Ruska 77 III Ropica Ruska 78 III Sękowa 79 III Sękowa 80 III Męcina Mała 81 III Męcina Wielka 82 III Wapienne 83 III Bednarka 84 III Rozdziele 85 III Ropica Polska 86 III Gorlice-Nowodwór 87 III Gorlice-Sokół 88 III Gorlice 89 III Gorlice 90 III Gorlice 91 III Stróżówka 92 III Stróżówka 93 III Stróżówka 94 III Stróżówka 95 III Stróżówka 96 III Stróżówka 97 III Glinik Mariampolski 98 III Kobylanka 99 III Kobylanka 100 III Libusza 101 III Wójtowa 102 III Pagorzyna 103 III Strzeszyn-Wilczak 104 III Biecz 105 III Biecz 106 III Biecz 107 III Biecz 108 III Biecz 109 III Binarowa 110 III Racławice 111 III Rożnowice 112 IV Olszyny 113 IV Rzepiennik Strzyżewski 114 IV Rzepiennik Marciszewski 115 IV Staszkówka-Dawidówka 116 IV Staszkówka 117 IV Staszkówka 118 IV Staszkówka 119 IV Łużna-Podbrzezie 120 IV Biesna 121 IV Łużna 122 IV Łużna-Pustki 123 IV Moszczenica 124 IV Zagórzany 125 IV Florynka 126 III Binczarowa 127 III Wawrzka 128 III Grybów 129 III Grybów 130 III Stróże Wyżne 131 IV Bobowa 132 IV Bobowa 133 IV Siedliska 134 IV Zborowice 135 IV Zborowice 136 IV Ciężkowice 137 IV Bogoniowice 138 IV Tursko-Łosie 139 IV Tursko-Zapotocze 140 IV Ciężkowice 141 IV Ostrusza 142 IV Ostrusza 143 IV Królowa Polska 144 X Gromnik 145 VI Gromnik 146 VI Golanka 147 VI Chojnik 148 VI Chojnik-Zadziele 149 VI Chojnik 150 VI Lubaszowa 151 VI Siedliska 152 VI Siedliska 153 VI Chojnik-Zadziele 154 VI Lichwin-Stadniczówka 155 VI Siedliska 156 VI Dąbrówka Tuchowska 157 VI Tuchów-Garbek 158 VI Lichwin-Łazy 159 VI Tuchów 160 VI Tuchów 161 VI Tuchów 162 VI Tuchów-Przedmieście Górne 163 VI Tuchów-Wołowa 164 VI Bistuszowa 165 VI Zalasowa 166 VI Ryglice 167 VI Kowalowa 168 VI Łowczów 169 VI Łowczów 170 VI Łowczówek 171 VI Łowczówek 172 VI Pleśna 173 VI Piotrkowice 174 VI Poręba Radlna 175 VI Piotrkowice 176 VI Woźniczna 177 VI Woźniczna 178 VI Woźniczna-Kłokowa 179 VI Tarnowiec 180 VI Siemiechów 181 VI Siemiechów 182 VI Siemiechów 183 VI Brzozowa 184 VI Lichwin-Gródek 185 VI Lichwin-Zagórze 186 VI Lichwin-Zagórze 187 VI Rychwałd 188 VI Lubinka-Korzenna 189 VI Janowice 190 VI Lubcza 191 VI Lubcza 192 VI Dąbrówka Szczepanowska 193 VI Szczepanowice-Żabno 194 VI Szczepanowice-Granice 195 VI Rzuchowa 196 VI Szczepanowice-Racek 197 VI Błonie 198 VI Zbylitowska Góra 199 VI Tarnów-Chyszów 200 VI