Zamek w Kruszwicy – zamek królewski w Kruszwicy jest jednym z wielu budynków ufundowanych przez króla Kazimierza Wielkiego. Obecnie w stanie trwałej ruiny, w II połowie XVI wieku należał do starostwa kruszwickiegoZenon Guldon, Rozmieszczenie własności ziemskiej na Kujawach w II połowie XVI w., Toruń 1964, s. 67..

Historia thumb|left|250px|Widok zamku w Kruszwicy w XVII wieku na rysunku Erika Dahlbergha (odbicie lustrzane)Zdaniem historyków wizerunek ten jest odbiciem lustrzanym rzeczywistego wizerunku z tego okresu, co można stwierdzić po charakterystycznych elementach terenowych. Pierwszą murowaną budowlą powstałą na zamku była kamienna wieża na planie koła zbudowana w połowie XIII wieku. Jej dolna część znajduje się pod powstałą około 100 lat później wieżą ceglaną. Zamek królewski został wybudowany w latach 1343–1365 z fundacji Kazimierza WielkiegoZamek kazimierzowski w Kruszwicy. Najnowsze badania, red. Joanna Sawicka, Wojciech Dzieduszycki, Poznań- Kruszwica 2024, s. 27.. Władca ten przebywał w Kruszwicy w latach 1358, 1359, 1365 i 1368. Do dziś z zamku przetrwała jedynie wieża, obecnie zwana potocznie Mysią Wieżą, wiązana z podaniem o Popielu, legendarnym władcy Polan lub Goplan. Zamek był siedzibą starostwa, władz sądowych i mieściło się w nim więzienie.

Zamek został wzniesiony na nieregularnym planie z dwoma basztami po zachodniej stronie i bramą od strony wschodniej, i obwiedziony murem obronnym o wysokości 11 metrów. Warownia otoczona była fosą i częstokołem, a w północno-zachodnim narożniku wzniesiono wspomnianą ośmiokątną wieżę (zwaną później Mysią), pełniącą funkcję punktu obserwacyjnego i ostatniego punktu oporu. W ścianach wieży i pozostałościach murów obronnych zachowały się kule armatnie wystrzelone podczas oblężenia.

Po raz pierwszy zamek spłonął w 1519 rokuDzieduszycki W., Maciejewski M., Małachowicz M. (red.), Zamek Kruszwicki, Kruszwica 2014. Ponownie warownia spłonęła około 1588 roku za czasów kasztelana Wojciecha Niemojewskiego herbu SzeligaLustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1616-1620, cz. 1, wyd. Z. Górski, R. Kabaciński, J. Pakulski, Wrocław-Warszawa 1994, s. 247.. Odbudowę warowni prowadzono około 1591 roku. Data remontu wyryta jest na ścianie piwnicy budynku południowego.W. Dzieduszycki, Z problematyki badań archeologicznych i architektonicznych wczesnośredniowiecznej i średniowiecznej Kruszwicy, s. 290; P. Pawlak, Z badań archeologiczno-architektonicznych zamku w Kruszwicy w latach 1973-1982, s. 217. Daty tej nie należy zatem łączyć z pożarem zamku, ale z późniejszą jego budową; B. Grabowski, Przewodnik po obiektach zabytkowych gminy Kruszwica, Kruszwica 2019, s. 165-175.

Zamek został zajęty przez Szwedów w 1655 roku. Twierdza została spalona z rozkazu dowódcy szwedzkiego Jacoba de la Gardie, w czasie wycofywania się ich wojska z Kruszwicy 18 czerwca 1657 rokuNagielski, Kossarzecki, Przybyłek, Haratym 2015, s. 131-133.. Zniszczenie zamku kończy jego dzieje militarne.

Lustracje dóbr królewskich, spisywanych w latach 1616-1620, wymieniają obiekty tj. kamienica, budowle stare i nowe oraz wieżę. Główny budynek znajdował się w południowej części zamku. Posiadał obszerną piwnicę. Na parterze znajdowały się pomieszczenia reprezentacyjno-mieszkalne. Nad budynkiem bramnym znajdowała się izba. Lustracje wymieniają także łaźnie i browar. Wyposażenie zamku w tym okresie było skromne i zużyteZamek kazimierzowski w Kruszwicy. Najnowsze badania... op cit. s. 27..

Dawny widok kruszwickiego zamku narysowany został przez Willema Swiddego i Erika Dahlbergha. Ten pierwszy został namalowany tuż po potopie szwedzkim. Rysunek był malowany we Lwowie z pamięci; autor pomylił Gopło z Wisłą. Drugi autor panoramy zamku opublikował rysunek w dziele Pufendorfa o czynach króla Karola Gustawa, które wydano w 1696 roku.

W 1861 roku trwała konserwacja wieży, w czasie której dobudowano schody na wieżę. W 1867 roku wzgórze zamkowe splantowano i przygotowano teren pod ogrody, które zamierzono urządzić pod Mysią WieżąPlany te przechowuje Archiwum Państwowe w Bydgoszczy Oddział w Inowrocławiu Landratura Strzelno 1816-1919 (1923), sygn. 120 (bez paginacji)..Dalsze prace prowadzono w latach 1892-1896, przygotowując wejście na wieżę i prowadząc prace konserwatorskie. Do dzisiejszych czasów nie zachowały się mury, zabudowania, jedynie Kazimierzowska Wieża z przylegającymi fragmentami murów obronnych. Współcześnie teren został uporządkowany, zagospodarowany, odnowiono mury, odsłonięto część piwnic zamkowych i zaadaptowano je na cele ekspozycyjne, nadbudowano fragmenty murów i odbudowano dolne partie bramy oraz zrekonstruowano most zwodzonyM. Maciejewski, Zamek kruszwicki po 1657 roku, upadek i odrodzenie, [w:] W. Dzieduszycki, M. Maciejewski, M. Małachowicz, Zamek Kruszwicki, Kruszwica 2014, s. 78-81..

Wygląd mały|Zamek w 2017 roku

Budynek posiadał mur obronny o wysokości 4 metrów, zbudowany w dolnej części z bloków kamiennych połączonych zaprawą, a w górnej z cegły, do której przylegała gotycka, dwutraktowa budowla mieszkalna. Składała się ona w późniejszej fazie z kilku pomieszczeń połączonych korytarzem. Dobrze zachowały się partie piwniczne budynku, które kryją sklepienia kolebkowe. Na jednej ze ścian odkryto napis A.D. 1591 oraz inicjały. Prawdopodobnie data ta wiąże się z przebudową zamku. W pomieszczeniach zamkowych odkryto szereg cennych zabytków z okresu świetności budowli.

Przypisy

Kategoria:Fortece I Rzeczypospolitej Kategoria:Zamki w województwie kujawsko-pomorskim ! Kategoria:Ruiny zamków w Polsce Kategoria:Starostwo kruszwickie Kategoria:Zamki i pałace starostów grodowych I Rzeczypospolitej