Francesco Giuseppe Nullo (ur. 1 marca 1826 w Bergamo, zm. 5 maja 1863 w Krzykawce) – włoski wojskowy i działacz narodowy. We Włoszech uważany jest za jednego z radykalnych współpracowników Garibaldiego, który w licznych kampaniach wojennych przyczynił się do budowy zjednoczonego państwa włoskiego. Aczkolwiek nie jest zwykle zaliczany do panteonu włoskich bohaterów narodowych, jest stosunkowo znany we wschodniej Lombardii i w rodzinnym Bergamo. Znacznie większym uznaniem cieszy się w Polsce, gdzie w związku ze swoją śmiercią podczas powstania styczniowego jest uważany za jednego z nielicznych obcokrajowców poległych w walce o niepodległość Polski.
Życiorys Dzieciństwo, młodość i rodzina Francesco Giuseppe NulloFrancesco Nullo, [w:] Janina Chodera, Feliks Kiryk (red.), Słownik Biograficzny Historii Polski, Wrocław 2005, , s. 1056. urodził się w dobrze sytuowanej burżuazyjnej rodzinie; jego ojciec Arcangelo Nullo (1801–1852) był właścicielem zakładu tekstylnego w BergamoGiuliana Donata Petteni, Francesco Nullo, [w:] Alberto Agazzi (red.), Le 180 biografie dei bergamaschi dei Mille, Bergamo 1960, s. 59., miasta w należącym do korony austriackiej Królestwie Lombardzko-Weneckim. Francesco był najstarszy z sześciu synówPetteni 1960, s. 60.. Swoją najwcześniejszą edukację odebrał w Scuola Elementare dei Tre Passi; w 1837 roku wstąpił do Gimnasio Vescovile w Celana, gdzie uczył się do 1840 roku. Potem został wysłany do Mediolanu, by odebrał wykształcenie handlowe. Uczył się najprawdopodobniej w Regia Scuola Tecnica, a następnie praktykował w mediolańskich kantorach i zakładach przemysłowychPetteni 1960, s. 61..
Nullo nigdy się nie ożenił. Pod koniec lat 50. zaręczył się z Celestiną Belotti (1834–?)W 1869 roku wyszła za Ermenegildo Dall’Ovo; dalszy jej los jest nieznany, zob. Belotti, [w:] Stemmi e Gonfaloni delle Valle Brembana [dostęp 8 kwietnia 2022]., wywodzącą się z klasy średniej dziewczyną z Bergamo, z zawodu modystkąPetteni 1960, s. 80.. Nie jest jasne, dlaczego para się nie pobrała; aż do śmierci Francesco i Celestina pozostawali narzeczonymi. Nullo nie miał dzieci. Jego niektórzy bracia również zaangażowali się w działalność narodowo-rewolucyjną, jeden służył potem w armii sardyńskiej, jeden we flocie, jeden był urzędnikiem celnym, a dwaj prowadzili rodzinny zakład tekstylny w Bergamo. Żaden z nich nie stał się postacią publicznie znaną.
Mediolan i Treviso (1848–1849) mały|Cinque giornate di Milano (rycina z epoki) Nullo i jego bracia natychmiast przyłączyli się do antyaustriackiego powstania, które wybuchło w Mediolanie w marcu 1848 rokuAdam Ostrowski, Francesco Nullo. Bohater Polski i Włoch, Warszawa 1970, s. 24.; podczas zamieszek brat Ludovico został ranny w nogęPetteni 1960, s. 63.. Kiedy po wycofaniu wojsk cesarskich mediolański Rząd Tymczasowy wezwał do wyzwolenia kolejnych terenów Włoch, Nullo wstąpił do korpusu ochotniczego znanego jako Corpo dei Volontari di Manara. Jednostka ta w kwietniu została skierowana na bagienne tereny nad Padem i nad Piawą; po krótkiej kampanii Nullo znalazł się w zajętym przez powstańców Treviso. Opuścili oni miasto w czerwcu, w obliczu kontrofensywy austriackiej, a Nullo powrócił do MediolanuPetteni 1960, s. 65..
W stolicy Lombardii Nullo został wcielony do Regia Armata Sarda, regularnej armii sardyńskiej, w ramach której uczestniczył w walkach z nacierającym korpusem Radetzkiego. Został wtedy awansowany do stopnia podporucznikaPetteni 1960, s. 66.. Po opuszczeniu Mediolanu jednostka Nullo wycofała się do Królestwa Sardynii i prowadziła działania odwrotowe aż do wiosny 1849 roku. Po bitwie pod Novarą, w której prawdopodobnie nie uczestniczył, w połowie maja 1849 Nullo złożył podanie o zwolnienie z armii sardyńskiej; zostało ono przyjętePetteni 1960, s. 68..
Rzym i aresztowanie (1849) mały|lewo|garibaldczycy w walce o Rzym, 1849 (rycina z epoki) Pod koniec maja 1849 Nullo przedostał się do Rzymu, wówczas pod rządami powstańczego dyrektoriatu. Został przyjęty do pułku republikańskiej kawalerii Lancieri della Morte; w początkach czerwca uczestniczył w walkach z Francuzami i po raz pierwszy znalazł się wtedy pod rozkazami GaribaldiegoOstrowski 1970, s. 30.. W lipcu w ramach trzytysięcznej kolumny garibaldczyków wyszedł z Wiecznego Miasta, a w trakcie przemarszu na północny wschód został w Cetonie mianowany kwatermistrzem i krótko reprezentował Garibaldiego w San MarinoPetteni 1960, s. 71.. Ścigany przez korpus austriacki Garibaldi zdecydował się rozproszyć kolumnę; w początkach sierpnia Nullo powrócił w rodzinne strony i tymczasowo ukrył się w Celana, miejscowości którą znał z okresu nauki w szkole biskupiejPetteni 1960, s. 74..
W połowie listopada 1849 Nullo został aresztowany jako podejrzany o udział w rebelii. Śledczy nie dysponowali jednak przekonującymi dowodami i Nullo został skazany na 3 miesiące więzienia. Odwołał się i jego apelacja została uwzględniona, a karę zmniejszono do 6 dni więzieniaOstrowski 1970, s. 50.. Pod koniec miesiąca znalazł się znowu na wolności, gdzie zadeklarował wolę kontynuowania studiów handlowych, a w dalszej perspektywie prowadzenia działalności komercyjnej; zaraz potem powrócił do BergamoPetteni 1960, s. 75..
Zawodowe intermezzo (1849–1858) W Bergamo Nullo zaangażował się w działalność przedsiębiorstwa prowadzonego przez swojego ojca oraz w działalność firmy Ditta Magni, własność swojego matczynego dziadkaPetteni 1960, s. 76.. Według utrzymanej w hagiograficznym tonie biografii znacznie przyczynił się do rozwoju obu firm, rozbudowując istniejącą infrastrukturę oraz wprowadzając nowe technologie dotyczące obróbki przędzalniczej lnu, konopi oraz bawełny. Po śmierci ojca w 1852 roku stał się główną postacią w rodzinnym przedsiębiorstwie. W związku z poszerzeniem produkcji w 1854 roku zawarł nowy dziesięcioletni kontrakt dotyczący wynajmu nieruchomości dla zakładu Santa Anna w Clusone, niedaleko BergamoOstrowski 1970, s. 50–51..
Po kilku latach doświadczeń w produkcji i handlu w 1857 roku Nullo założył własną spółkę komandytową o nazwie Francesco Nullo & C. i został jej dyrektoremPetteni 1960, s. 77.. W 1857 roku Nullo został nagrodzony oznaczeniem Medaglia d’Argento na Wystawie Prowincjonalnej organizowanej przez Societá Industriale Bergamasca; cztery lata potem otrzymał honorowe wyróżnienie na Esposizione Nazionale di FirenzePetteni 1960, s. 78.. Działalność firmy prowadzona była na szeroką skalę; Nullo wielokrotnie opuszczał Cesarstwo Austriackie w interesach, wyjeżdżając z Lombardii m.in. do różnych państw włoskich i do Szwajcarii.
Zdobycie Lombardii wschodniej (1859) mały|lewo|bersalierzy i jeńcy austriaccy podczas kampanii z 1859 roku (obraz z epoki) Po wybuchu wojny sardyńsko-austriackiej w kwietniu 1859 roku Nullo opuścił rodzinne strony i ponownie oddał się pod rozkazy Garibaldiego. W początkach maja znalazł się w Turynie i dołączył do ochotniczej kolumny Cacciatori delle Alpi, strzelców alpejskich; działała ona na lewym skrzydle armii francusko-sardyńskiejPetteni 1960, s. 79.. Stanowisko, konkretny przydział bojowy i generalnie rola samego Nullo nie są znane, wiadomo jednak, że nie dowodził żadnym większym oddziałem liniowym. Źródła wspominają głównie o jego zaangażowaniu w działania plutonu konnego znanego jako Squadra delle Guide, prowadzącego akcje o charakterze rozpoznawczym.
Na początku czerwca Nullo wraz z kilkoma ludźmi w cywilnym ubraniu przeniknął do Bergamo, zbierając informacje wywiadowcze. Wkrótce potem kolumna garibaldczyków wkroczyła do miasta, opuszczonego już przez armię austriacką. Nastąpił kilkudniowy okres świętowania triumfu. W tym czasie Nullo został odznaczony medalem za odwagę. W ciągu kilku następnych tygodni, po utarczkach i drobniejszych starciach z wycofującymi się Austriakami, garibaldczycy zajęli całą wschodnią Lombardię i wkroczyli na teren Wenecji Euganejskiej. Tam też zastał ich podpisany w lipcu 1859 roku traktat rozejmowyPetteni 1960, s. 82–84..
Wyprawa Tysiąca i Sycylia (1860) mały|1860, Wyprawa Tysiąca wyruszająca na Sycylię, obraz z epoki Wiosną 1860 Nullo prowadził szeroką akcję rekrutacyjną w Bergamo, wówczas już należącym do Królestwa Sardynii. Zgodnie z poleceniem Garibaldiego szukał ochotników do kampanii na południu Półwyspu Apenińskiego. Gdy tzw. Wyprawa Tysiąca wypłynęła z Genui, Nullo znajdował się na tym samym statku co GaribaldiPetteni 1960, s. 86.. Po wylądowaniu w Marsali na Sycylii ponownie znalazł się w konnej formacji zwiadowczej, Corpo delle Guide, którą częściowo finansował z własnej kieszeni. Dzięki m.in. jego działaniom rozpoznawczym kolumna garibaldczyków uniknęła zasadzek oddziałów burbońskich i manewrując, zajęła najpierw CalatafimiGiuseppe da Forio, Elogio funebre del colonnello Francesco Nullo da Bergamo: recitato in Avellino, Napoli 1963, s. 6., a potem PalermoPetteni 1960, s. 86–88..
W czerwcu Nullo został mianowany Luogotenente delle Guide al Quartier Generale, kapitanem zwiadu przy Sztabie Generalnym. Jednym z jego zadań było m.in. sprowadzenie uzupełnień. Opuścił Sycylię i drogą morską przez Genuę powrócił na krótko do Bergamo, gdzie w czerwcu i lipcu prowadził intensywną akcję rekrutacyjną. W początkach sierpnia 1860 na czele około 900-osobowego kontyngentu, złożonego głównie z bergamończyków, wylądował ponownie na SycyliiPetteni 1960, s. 90–91.. W związku z sukcesem akcji rekrutacyjnej Bergamo zaczęto z czasem określać jako „Città Dei Mille”, Miasto Tysiąca, wskazując na jego kluczowe znaczenie w garibaldzkiej Wyprawie Tysiąca.
Zwycięstwa w Kalabrii i Kampanii (1860) mały|lewo|bitwa nad rzeką Volturno (późniejszy obraz z końca XIX w.) W sierpniu 1860 Nullo uczestniczył w walkach w Kalabrii, jednak ich szczegóły nie są znane. Wiadomo, że pod koniec miesiąca został awansowany na majoraPetteni 1960, s. 92.. Pojedyncze epizody dokumentują nie tyle kompetencje dowódcze Nullo ile raczej jego graniczącą z brawurą osobistą odwagę oraz talenty propagandowe; stając oko w oko z oddziałami burbońskimi, potrafił przekonać je do przejścia na stronę rebeliantówPetteni 1960, s. 93.. Garibaldi wysoko sobie cenił umiejętności Nullo; gdy we wrześniu czerwone koszule wkraczały do zdobytego bez walki Neapolu, Nullo znalazł się w składzie elitarnej trzydziestoosobowej gwardii dyktatoraPetteni 1960, s. 94..
We wrześniu Nullo towarzyszył Garibaldiemu podczas jego krótkiego powrotu na Sycylię, poświęconego głównie reorganizacji tyłów i administracyjnym nominacjom personalnym. Pod koniec miesiąca powrócił do sztabu garibaldczyków w Caserta. Nie jest jasne, czy w Bitwie nad Volturno brał udział, służąc w jednostkach liniowych, czy też pełnił funkcje sztabowe. Po zwycięstwie był wymieniany przez dyktatora wśród najbardziej zasłużonych: „quando si ha dei luogotenenti come Avezzana, Medici, Bixio, Sirtori, Tùrr, Eber, Sacchi, Milbitz, Simonetta, Missori, Nullo è ben difficile vedere la vittoria disertare le bandiere della libertà”Petteni 1960, s. 95.. W październiku został mianowany podpułkownikiemOryg. Tenente Colonello delle Guide..
Katastrofa w Molise (1860) mały|bitwa pod Pettorano (rysunek z epoki)
Chociaż jesienią 1860 roku niemal całe Królestwo Obojga Sycylii znalazło się pod kontrolą garibaldczyków i armii sardyńskiej, a Franciszek II schronił się w obleganej Gaetcie, to w górach Molise i Abruzji narodziła się proburbońska chłopska partyzantka. Opanowała ona niektóre mniejsze miasta, a jej siedzibą stała się Isernia. Garibaldi sformował dwutysięczną kolumnę, której zadaniem było zdławienie powstania. Składała się ona głównie z ochotników z Legione del Matese, a na jej czele stanął NulloPetteni 1960, s. 96.. W połowie października kolumna skierowała się na tereny ogarnięte rebelią i zajęła wieś Pettorano, kilka kilometrów od Iserni.