Brzoza ojcowska (Betula pendula var. oycowiensis (Besser) Dippel) – takson o problematycznym statusie. Uznawany jest za odmianę brzozy brodawkowatej (Betula pendula), formę, albo synonimizowany jest z brzozą brodawkowatą. W Polsce rośliny te uznawane były zwykle za mieszańca brzozy brodawkowatej (Betula pendula) z brzozą Szafera (Betula szaferi). Dowody molekularne wskazują jednak na to, że okazy tu zaliczane mieszczą się w kręgu zmienności brzozy brodawkowatej, stąd odmawia się tych okazom odrębnej rangi taksonomicznej.
Brzozy te występują na nielicznych stanowiskach w Polsce i krajach przyległych w Europie Środkowej.
Rozmieszczenie geograficzne Najstarsze znane stanowisko brzozy ojcowskiej, gdzie została ona znaleziona w 1805 r. przez Bessera i skąd została opisana w cztery lata później, znajduje się w osadzie Hamernia w Dolinie Prądnika. Dopiero jednak w 1948 r. przeprowadzono inwentaryzację okazów tego taksonu w jego locus classicus: na terenie Hamerni i sąsiedniej osady Swawola znaleziono wówczas łącznie 30 osobników. Podobną liczbę podała stamtąd w 1952 r. Jentys-Szaferowa. Szczegółowa inwentaryzacja tego stanowiska w 1965 r. wykazała 39 osobników, a w 20 lat później – jedynie 6.
W międzyczasie odkryto drugie stanowisko brzozy ojcowskiej, zlokalizowane również na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, w Dolinie Kobylańskiej. W 1952 r. J. Małecki i J. Jentys-Szaferowa znaleźli tam 5 osobników, z czego tylko jeden drzewiasty wysokości 8 m. W 1966 r. A. Korczyk zinwentaryzował tam 35 osobników w kilku skupieniach, nie licząc siewek. W 1985 r. doliczono się tam łącznie 116 osobników, z których najwyższy sięgał ok. 15 m.
W 1957 r. stanowisko brzozy ojcowskiej, liczące jedynie dwa okazy, zostało okryte w Tarnawie Dolnej, na wschodnim krańcu Beskidu Małego. W 1985 r. nie znaleziono tam już jednak żadnego osobnika.
Według danych z 2006 r. w Polsce brzoza ojcowska występuje na 5 stanowiskach: Chojnik w Sudetach, Dolina Kobylańska i Hamernia na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, Czerwona Góra koło Opatowa na Wyżynie Sandomierskiej oraz Skiełek w Beskidzie Wyspowym. Poza Polską brzoza ta stwierdzana była w Siedmiogrodzie, na Słowacji, Ukrainie, Danii, Szwecji i w Rosji, przy czym wszędzie na pojedynczych, bardzo rozproszonych stanowiskach.
Morfologia thumb|Liście na długopędzie thumb|Owoce Pokrój Krzew lub niskie (do 15 m wysokości) drzewo. Korona gęsta, gałęzie cienkie i powyginane. Pień o zwykle białej korze. Gałęzie o krótkopędach dłuższych (szczególnie tych zakończonych kotką żeńską) niż u innych brzóz. Liście Drobne, długości 1,5–4 cm. Zebrane na krótkopędach po 3–7. Blaszki romboidalne, ostro piłkowane podwójnie lub potrójnie, klinowato zbiegające wzdłuż ogonka. Ogonki liściowe do 2,3 cm długości, często czerwono nabiegłe. Kwiaty Kwiatostany (kotki) męskie zawiązują się już w drugim roku życia. Kotki żeńskie na pędach bocznych dwa razy dłuższych od nich. Szyszki kwiatostanu o połowę krótsze od kotki. Owoce Wsparte łuskami o klapach bocznych szerszych od środkowej, wykrojonych. Orzeszki szersze niż u brzozy brodawkowatej, ze skrzydełkami szerszymi od orzeszka.
Historia i systematyka Po raz pierwszy brzoza ta opisana została w 1809 r. przez polskiego botanika Willibalda Bessera jako gatunek Betula oycoviensis. W 1860 r. niemiecki botanik Schur opisał te brzozy z Siedmiogrodu. W 1920 roku odnalazła ją ponownie w Polsce Janina Jentys-Szaferowa, która ogłosiła wyniki badań nad nią w roku 1928 w Roczniku Polskiego Towarzystwa Dendrologicznego i w 1953 r. w Ochronie Przyrody (rocznik XXI). Takson uznany został za mieszańca brzozy brodawkowatej Betula pendula z brzozą Szafera Betula szaferi. Potwierdzano to m.in. eksperymentalnie oraz analizami biochemicznymi.
Współcześnie w bazach i publikacjach taksonomicznych kwestionowana jest odrębność taksonomiczna tej brzozy. Brzoza Szafera i brzoza ojcowska uznawane są za synonimy brzozy brodawkowatej, pierwszy za formę słabo rosnącą, drugi za odmianę lub formęAshburner, K. & McAllister, H.A. (2013). The genus Betula: a taxonomic revision of birches: 1-431. Royal Botanic Gardens, Kew..
Biologia i ekologia Fanerofit. Zakwita i owocuje już w młodym wieku – 3–4 lat. Kwitnienie następuje w kwietniu i maju. Kwitnienie i owocowanie jest bardzo obfite.
Rośnie w lasach mieszanych i liściastych na siedliskach kwaśnych buczyn i ubogich grądów; na kwaśnych glebach gliniastych i kamienistych. Jest rośliną wybitnie światłolubną – szybko ginie zacieniona, stąd spotykana na stokach o wystawie południowej lub zachodniej oraz na skrajach lasu, nierzadko też poza lasami. Dobrze znosi warunki miejskie.
Liczba chromosomów 2n = 28Staszkiewicz J. 2008. Brzoza ojcowska. s. 112-113. W: Czerwona Księga Karpat Polskich, Kraków 2008. .
Ochrona Takson skrajnie rzadki i nieliczny (w 2006 wszystkich osobników w całej Polsce było około 250). W Polsce podlega ścisłej ochronie gatunkowej nieprzerwanie od 1946 roku – Rozporządzenie Ministra Oświaty z dnia 29 sierpnia 1946 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa i Reform Rolnych i z Ministrem Leśnictwa w sprawie wprowadzenia gatunkowej ochrony roślin – Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin. W Polsce uznawany za endemit cenny dla nauki. Zagrożony wyginięciem, gdyż jako gatunek światłolubny jest zagłuszany przez inne drzewa.
Kategorie zagrożenia: Kategoria zagrożenia w Polsce według Czerwonej listy roślin i grzybów Polski: V (narażony na wyginięcie) Kategoria zagrożenia w Polsce według Polskiej czerwonej księgi roślin (2001): VU (vulnerable, narażony); 2014: EN (zagrożony).
Przypisy
Kategoria:Brzozowate Kategoria:Rośliny chronione Kategoria:Hasła kanonu polskiej Wikipedii