thumb|250px|Zachodnia Białoruś w obecnych granicach (kolor brązowy) i w granicach z 1940 roku (brązowy oraz pomarańczowy) thumb|250px|Białoruska karykatura krytykująca traktat ryski z 1921 r. – zachodnia Białoruś trafia w ręce Polaków Zachodnia Białoruś (biał. Заходняя Беларусь, Zachodniaja Biełaruś, ros. Западная Белоруссия, Zapadnaja Biełorussija) – nazwa ziem, które uważane były przez władze sowieckie i środowiska białoruskie za ziemie historycznie i etnicznie białoruskie, a które w wyniku traktatu ryskiego z 1921 roku znalazły się w składzie II Rzeczypospolitej. Nazwa używana była dla przeciwwagi wobec Wschodniej Białorusi – tj. Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej w jej granicach sprzed 2 listopada 1939 roku. Obecnie w polskiej historiografii, oprócz tej nazwy, stosuje się określenia: ziemie północno-wschodnie II Rzeczypospolitej, tzw. Białoruś Zachodnia, lub szerzej Kresy Wschodnie. Zarówno granice obszaru, jak i jego nazwa pozostają przedmiotem kontrowersji, budząc wiele emocji i wywołując dyskusje wśród białoruskich i polskich historyków.
Nazwa Termin Zachodnia Białoruś został po raz pierwszy użyty w latach 20. XX wieku. Zdaniem polskiej badaczki Aleksandry Bergman powstał on w 1923 roku, w środowiskach komunistycznych, wraz z utworzeniem Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi. Pomysłodawcą nazwy miał być Karol Radek, polityk bolszewicki. Przeciwnego zdania był prof. Iwan Koukiel, białoruski historyk z Grodna, zdaniem którego nazwa powstała wcześniej, już jesienią 1920 roku i nie miała żadnego związku z ruchem komunistycznym. Władze sowieckie jeszcze w czasie trwania II wojny światowej odstąpiły od używania nazwy Zachodnia Białoruś, zastępując ją określeniem zachodnie obwody Białoruskiej SRR, co miało na celu podkreślenie jedności Republiki. Określenie takie używane było m.in. w dokumentach KPZR.
W Polsce Ludowej w latach 1945–1989 zarówno władze, jak i ówcześni historycy w swoich pracach powszechnie używali terminu Zachodnia Białoruś, z przyczyn politycznych unikając innych określeń, przede wszystkim takich, jak Kresy Wschodnie. Związane było to z niemożnością podejmowania krytyki polityki prowadzonej przez Związek Radziecki. Sytuacja zmieniła się w wyniku transformacji ustrojowych na początku lat 90. XX wieku w Polsce i na Białorusi. W lutym 1993 roku polski historyk z Białegostoku, Jan Jerzy Milewski, w czasie Wszechbiałoruskiej Konferencji Historyków, zaproponował termin ziemie północno-wschodnie II Rzeczypospolitej. Zwolennikiem tej nazwy był także historyk prof. Tomasz Strzembosz. Argumentował on, że nie należy używać określenia Kresy Wschodnie, ponieważ, jego zdaniem, nie były one żadnymi „kresami”, lecz samym centrum, sercem państwa polskiego.
Termin zaproponowany przez Jana Milewskiego spotkał się z dezaprobatą części historyków białoruskich. Profesor Uładzimir Michniuk z Mińska skomentował w 2004 roku dorobek polskiej historiografii dotyczącej Zachodniej Białorusi następująco:
Polski historyk Krzysztof Jasiewicz uważa, że nazwy zachodnia Białoruś i zachodnia Ukraina wprowadzono jako określenie obszarów działalności Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi i Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy – autonomicznych organizacji w ramach Komunistycznej Partii Polski. Proponuje, aby, w przypadku używania tych terminów, pisać je w cudzysłowie lub zaopatrywać w przedrostek „tzw.”, celem podkreślenia ich politycznego pochodzenia.
Terytorium thumb|250px|Postulowane w 1919 roku przez rząd emigracyjny Białoruskiej Republiki Ludowej hipotetyczne granice Białorusi obejmujące m.in. Białystok i Wilno Zdaniem prof. Iwana Koukiela, nazwa Zachodnia Białoruś oznaczała w 1920 roku ziemie białoruskie należące wcześniej do guberni grodzieńskiej i wileńskiej Imperium Rosyjskiego. Pierwsze wydanie Wielkiej Sowieckiej Encyklopedii z 1929 roku do Zachodniej Białorusi zaliczało terytoria byłych guberni grodzieńskiej i mińskiej oraz część guberni wileńskiej wraz z miastem Wilno. W lutym 1949 roku Biuro Polityczne KC KPZR uznało, że encyklopedia ma poważne niedociągnięcia oraz zawiera teoretyczne i polityczne błędy. Biuro poleciło opracować wydanie drugie, w którym Wilna i Wileńszczyny nie zaliczano już do Zachodniej Białorusi. Główną przyczyną zmiany była chęć niezrażania Litwinów, których kraj wraz z Wilnem znalazł się po II wojnie światowej w granicach ZSRR.
Alaksandr Adamkowicz z Towarzystwa Kultury Białoruskiej na Litwie mianem białoruskich ziem włączonych do Polski 18 marca 1921 roku określił obszar o powierzchni 100 000 km², obejmujący powiaty: brzeskolitewski, białostocki, kobryński, prużański, wołkowyski i słonimski dawnej guberni grodzieńskiej Imperium Rosyjskiego, powiaty: dziśnieński i wilejski dawnej guberni wileńskiej, oraz część powiatów mińskiego litewskiego i słuckiego.
Jan Milewski zaproponował, aby mianem ziem północno-wschodnich II Rzeczypospolitej (odpowiednikiem terminu Zachodnia Białoruś) określać terytorium trzech województw tego kraju – nowogródzkiego, poleskiego i wileńskiego, a także powiatów grodzieńskiego i wołkowyskiego województwa białostockiego. Zdaniem polskiego historyka dr hab. Marka Wierzbickiego, pod pojęciem ziem północno-wschodnich rozumiano najczęściej ten sam obszar, który określił Jan Milewski, ale bez dwóch powiatów województwa poleskiego: koszyrskiego i sarneńskiego (ten drugi wchodził w skład woj. poleskiego tylko do 1930 r.). Jednocześnie, Wierzbicki podkreśla, że Białorusini zamieszkiwali także powiaty: sokólski, bielski i białostocki województwa białostockiego.
Od napaści ZSRR na Polskę 17 września 1939 roku do 2 listopada 1939 roku Zachodnia Białoruś istniała jako sztuczny, formalnie odrębny byt państwowy pod faktyczną kontrolą Związku Radzieckiego. Początkowo jej terytorium obejmowało całą północną część obszaru II Rzeczypospolitej zajętego przez Sowietów na mocy paktu Ribbentrop–Mołotow, łącznie z Białostocczyną i Łomżą na wschodnim Mazowszu. 10 października 1939 władze sowieckie zmniejszyły jej obszar w wyniku przekazania Republice Litwy rejonu Wilna i Oran oraz wąskiego pasa ziemi ciągnącego się w stronę Święcian. 2 listopada 1939 Zachodnia Białoruś oficjalnie weszła w skład Białoruskiej SRR. 6 listopada 1940 roku została zmniejszona po raz kolejny w wyniku przekazania Litewskiej SRR rejonu Druskienik oraz ziem na wschód od Święcian.
W 1945 roku, w wyniku konferencji jałtańskiej, Białostocczyzna została zwrócona Polsce. Od tego czasu mianem Zachodniej Białorusi określa się zwykle dawne terytoria II Rzeczypospolitej, które po II wojnie światowej znalazły się w granicach Białoruskiej SRR, a następnie niepodległej Białorusi.
Stolica Za nieformalną stolicę Zachodniej Białorusi uważano w przeszłości Wilno i, w mniejszym stopniu, Białystok. W pierwszym wydaniu Wielkiej Sowieckiej Encyklopedii z 1929 roku, w haśle dotyczącym Zachodniej Białorusi, Wilno nazwane jest handlowo-przemysłowym i kulturalnym centrum kraju, zaś Białystok – miastem przemysłu fabrycznego. Drugie wydanie encyklopedii nie określa już Wilna jako leżącego na Zachodniej Białorusi. Formalnie miasto to wchodziło w skład marionetkowego tworu państwowego Zachodnia Białoruś od 19 września 1939 roku (kiedy zostało zajęte przez Armię Czerwoną) do 10 października 1939 roku (kiedy zostało przekazane Litwie).
Władze sowieckie na tymczasową „stolicę” Zachodniej Białorusi wybrały Białystok – to tam miało miejsce w dniach 28–30 października 1939 roku Zgromadzenie Ludowe Zachodniej Białorusi, na którym podjęto decyzję o zjednoczeniu z Białoruską SRR.
Obecnie nadal wielu historyków uważa Wilno za historyczną stolicę Zachodniej Białorusi.
Skład etniczny Ziemie północno-wschodnie II Rzeczypospolitej charakteryzowały się zróżnicowanym składem etnicznym. Zamieszkiwali je przede wszystkim Białorusini, Polacy i Żydzi, w niewielkim stopniu także Litwini, Niemcy, Rosjanie itp. Polacy dominowali w części północno-zachodniej regionu, Białorusini zaś na wschodzie i południu. Według tezy Alfonsa Krysińskiego i Wiktora Ormickiego, terytorium zamieszkane przez ludność białoruską można było podzielić na trzy obszary: zwarty obszar białoruski – powiaty: nowogródzki, baranowicki, słonimski, nieświeski, kosowski, łuniniecki, stoliński bez gminy Derewna, oraz z powiatu wołkowyskiego gminy: Zelwa, Zelzin, Sławatycze, Łysków, Podorosk i Międzyrzecz; zwarty obszar białorusko-polski – powiaty województwa wileńskiego: brasławski, dziśnieński, wilejski i oszmiański, a także powiaty województwa białostockiego: wołkowyski (bez gmin należących do zwartego obszaru białoruskiego), bielski, grodzieński, sokólski; na tych terenach prawosławna ludność białoruska zamieszkiwała jedynie tereny wiejskie; mieszany obszar białorusko-ukraiński – południowa część województwa poleskiego, będąca pasem granicznym między zwartym obszarem białoruskim i ukraińskim.
Część ludności miejscowej miała nie do końca ukształtowaną świadomość narodową, określając się mianem tutejszych bez podawania narodowości. Niektórzy mieszkańcy Polesia identyfikowali się też z odrębną grupą etniczną – Poleszukami. Ludność żydowska tworzyła skupiska w dużych i średnich miastach. Powszechny spis ludności, przeprowadzony w Polsce w 1921 roku, wykazał w tej części kraju następującą strukturę ludnościPodział administracyjny według stanu na rok 1923/1924.:
województwo białostockie – 1 305 284 mieszkańców, w tym 1 004 370 (76,9%) Polaków, 119 392 (9,1%) Białorusinów, 162 912 (12,5%) Żydów, 7019 (0,5%) Rosjan, 6872 (0,5%) Litwinów, 4 117 (0,3%) Niemców, 0,2% innych;
województwo nowogródzkie – 822 106 mieszkańców, w tym 443 701 (54%) Polaków, 310 152 (37,7%) Białorusinów, 56174 (6,8%) Żydów, 9801 (1,2%) Litwinów, 0,3% innych;
województwo poleskie – 880 898 mieszkańców, w tym 375 220 (42,6%) Białorusinów, 214 052 (24,3%) Polaków, 156 142 (17,7%) Rusinów, 91 251 (10,4%) Żydów, 38 565 (4,4%) tutejszych, miejscowych, Poleszuków i ruskich, 4 303 (0,5%) Rosjan, 0,1% innych;
Ziemia Wileńska (jedynie 4 powiaty: brasławski, duniłowicki, dziśnieński i wilejski; bez m.in. Litwy Środkowej) – 476 164 mieszkańców, w tym 225 326 (47,3%) Białorusinów, 222 065 (46,6%) Polaków, (3,9%) 18 496 Żydów, 6598 (1,4%) Litwinów, 3132 (0,7%) Rosjan, 0,1% innych.
Spis ten budził jednak wątpliwości, zarówno historyków przed- jak i powojennych. Kontrowersje dotyczyły przeprowadzonej statystyki narodowościowej, której zarzucano zaniżenie liczebności mniejszości narodowych na ziemiach wschodnich. Według wyników spisu liczba ludności białoruskiej wynosiła 1,035 miliona osób, natomiast, zdaniem Janusza Żarnowskiego, w rzeczywistości na całym terenie II Rzeczypospolitej mieszkało wówczas 1,7 miliona Białorusinów. Jeszcze wyższą liczbę podaje prof. Jerzy Tomaszewski, według którego tylko w czterech województwach północno-wschodnich II RP mieszkało co najmniej 1,95 miliona Białorusinów, w tym w województwie poleskim 654 tys., nowogródzkim 616 tys., wileńskim 404 tys. i białostockim 269 tys.
Dr hab. Marek Wierzbicki, na podstawie spisu powszechnego z 1931 roku określił następujący skład etniczny ziem północno-wschodnich II RP: Białorusini 1 787,8 tys. (47,6%), Polacy 1 351 tys. (36,0%), Żydzi 352,7 tys. (9,4%), Rosjanie 90,1 tys. (2,4%), Litwini 76,0 tys. (2,0%), Ukraińcy 49,5 tys. (1,2%), inne narodowości 52,4 tys. (1,4%). Należy podkreślić, że historyk ten zaliczył do Polaków wyłącznie osoby, które zadeklarowały język polski jako rodzimy, a zarazem były wyznania katolickiego. Osoby innych wyznań nie zostały zaliczone do Polaków.
Całkowicie odmienne informacje dotyczące składu etnicznego Zachodniej Białorusi podaje Alaksandr Adamkowicz z Towarzystwa Kultury Białoruskiej na Litwie. Jego zdaniem, w 1908 roku obszar ten zamieszkany był w 80-82% przez Białorusinów, natomiast Polacy stanowili znikomą mniejszość, nie przekraczającą 5%. Adamkowicz nie podaje jednak źródła tych danych, co znacząco obniża ich wiarygodność.