Historia Ostrołęki
Początki miasta Początków dzisiejszej Ostrołęki można upatrywać w osadzie targowej z piastowskim grodem obronnym z X wieku istniejącym w rejonie wsi Nowy Susk położonej ok. 6 km na południowy wschód od miasta. Odkryto tam w 2008 roku duży ośrodek rzemieślniczy, w pobliżu którego znajdował się otoczony fosą i wałami o wysokości czterech metrów gród mający około 90 metrów średnicy. Po zniszczeniu grodu, nastąpiła prawdopodobnie przerwa w osadnictwie, po czym lokowano nową osadę wiejską w pobliżu dawnego grodu.
Na obecnych terenach miasta istniał mały gród obronny zbudowany w XI lub XII w. Prawdopodobnie stanowił on ogniwo w łańcuchu nadnarwiańskich grodów (pozostałe znajdowały się w Starej Łomży, Nowogrodzie, Różanie i Pułtusku). Wokół gródka powstała osada rzemieślniczo-handlowa będąca zalążkiem dzisiejszej Ostrołęki.
Dokładne dane na temat założenia miasta Ostrołęki nie są znane. Pierwszym dokumentem, który wspomina o Ostrołęce był przywilej księcia mazowieckiego Siemowita III, który został wydany w Wyszogrodzie 12 maja 1373 roku. Tym dokumentem książę ustanowił formalnie Świętosława Romę wójtem Ostrołęki, co oznaczało niejako nadanie Ostrołęce praw miejskich.
Ostrołęka w XV i XVI wieku mały|Kościół farny pw. Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny Na początku XV wieku Ostrołęka stała się regionalnym ośrodkiem gospodarczym. Przyczyniło się do tego m.in. położenie miasta – na skraju puszczy, koło przeprawy przez Narew i na ważnym szlaku handlowym (m.in. trakt Warszawa – Wilno). Wymianę handlową prowadzono przede wszystkim z zakonem krzyżackim. . W 1502 r. książę Konrad III Rudy nadał szewcom ostrołęckim przywilej ustanawiający cech szewski. Stał się on podstawą rozwoju najliczniejszego w Ostrołęce rzemiosła, które 60 lat później reprezentowane było przez 34 szewców (członków cechu). W latach 90. XV wieku powstała w Ostrołęce pierwsza szkoła, a w 1399 r. książę Janusz ufundował kościół farny, który jest do dziś najstarszym zabytkiem miasta.
Przełomowy okazał się rok 1526, kiedy to reszta ziem Księstwa Mazowieckiego, w tym również Ostrołęka, została włączona do Królestwa Polskiego i oddana we władanie królowej Bonie. Dzięki energicznej działalności królowej, rozpoczął się „Złoty wiek Ostrołęki” – szybki rozwój miasta, który trwał 40 lat. W tym czasie królowa obdarzyła miasto licznymi przywilejami; ufundowała m.in. folwark – duże gospodarstwo rolne zwane „Pomian”. Pomian do dziś jest częścią Ostrołęki. Pod koniec XVI w. Ostrołęka stanowiła duży administracyjny dystrykt, liczący 1980,5 km².
Nie obyło się jednak bez tragicznych wydarzeń. Rok 1563 przyniósł miastu dwie duże katastrofy – epidemię oraz pożar, który spustoszył większość drewnianej zabudowy miasta. Ogień i zaraza zniszczyły praktycznie cały dorobek Ostrołęki, na który tak mozolnie pracowano w ciągu dwóch poprzednich stuleci. W 1571 r. kolejna epidemia spowodowała wyludnienie miasta i okolicznych wiosek. Tym samym krótkie czasy świetności dobiegły końca.
Ostrołęka w czasach potopu szwedzkiego Z katastrof, jakie nawiedziły miasto w XV i XVI wieku, Ostrołęka szybko się otrząsnęła. Ponowny wzrost gospodarczy trwał do połowy XVII w., aż do roku 1656, kiedy to miasto zostało zaatakowane przez Szwedów. W czasach „potopu” Ostrołęka została prawie całkowicie zniszczona. Liczyła wówczas tylko 400 mieszkańców. Niedługo po potopie szwedzkim zbudowano kościół w stylu barokowym (kościół św. Antoniego) oraz klasztor zakonu bernardynów. W początkach XVIII w., w czasach „III wojny północnej”, miasto zostało ponownie zniszczone. Powodem były liczne walki w mieście i okolicach oraz przemarsze polskich, rosyjskich i szwedzkich wojsk.
Ostrołęka w czasach insurekcji kościuszkowskiej i zaboru pruskiego (1796-1806) mały|Kościół Bernardynów pw. św. Antoniego Padewskiego W 1793 r. w Ostrołęce stacjonował sztab 1 brygady wraz z 10 szwadronem wielkopolskiej kawalerii narodowej dowodzonej przez brygadiera Antoniego Madalińskiego. Stąd, po zatwierdzeniu II rozbioru Polski, kiedy to zamierzano przeprowadzić redukcję wojsk polskich, Madaliński wyruszył na czele zgromadzonych szwadronów w kierunku Krakowa, dając tym hasło do wybuchu insurekcji kościuszkowskiej.
Mieszkańcy miasta przez ponad pół roku skutecznie opierali się atakom wojsk pruskich. W okresie insurekcji miasto poniosło znaczne straty w ludziach i budynkach. Zostało też obciążone dużymi podatkami związanymi z utrzymaniem wojsk. Wiele akcji mieszczan i Kurpiów świadczy o wysokim zaangażowaniu tutejszej ludności w sprawy ogólnonarodowe. Zrodzenie tak silnych uczuć patriotycznych wynikało z reform Sejmu Czteroletniego i prawie całkowitego zrównania mieszczan w prawach ze szlachtą.
Po III rozbiorze Polski miasto weszło w skład zaboru pruskiego, stając się jednym z ośrodków miejskich Prus Nowowschodnich. Rozpoczęto m.in. wdrażanie pruskich rządów (sądy, podział administracyjny, język). Ostrołęka znowu zyskała szansę rozwoju, znajdując się na nowo utworzonej trasie handlowej nad Narwią. W tym czasie rozwinęła się również specyficzna gałąź gospodarki – bursztyniarstwo. Bursztyn dostarczany był do Ostrołęki w dużych ilościach przez okolicznych Kurpiów. Dlatego też w 1798 roku w mieście powstała bursztyniarnia. Rządy pruskie w mieście trwały 11 lat.
Ostrołęka w czasach wojen napoleońskich Na przełomie lat 1806–1807 Ostrołęka była okupowana przez Rosjan. 16 lutego 1807 r. została stoczona bitwa między wojskami francuskimi a rosyjskimi. Francuzi odnieśli w niej zwycięstwo upamiętnione wyryciem nazwy Ostrołęki na Łuku Triumfalnym w Paryżu (inne polskie nazwy miejscowości tam wyryte to Elbląg, Gdańsk i Pułtusk).
Miasto i przedmieścia znajdowały się na linii frontu przez niemal pół roku, co stanowiło bardzo duże obciążenie. Było ono nieustannie przedmiotem ataków ze strony wojsk francuskich i rosyjskich, co w efekcie powodowało ogromne zniszczenia. Po utworzeniu Księstwa Warszawskiego Ostrołęka stała się miastem powiatowym departamentu płockiego.
Rozwój miasta w czasach Królestwa Polskiego (do 1830 r.) Ożywienie gospodarcze nastąpiło pod koniec XVIII wieku dzięki osadnictwu w Zielonej Puszczy i potwierdzeniu przywilejów rzemieślniczych. Rozwój miasta, zapoczątkowany w roku 1789 przyniósł m.in. powstanie mostu na Narwi. Do ostrołęckiego starostwa należało wówczas 67 wsi, wójtostwo Omulew i trzy folwarki: Dylewo, Budne (województwo mazowieckie) i Łątczyn. W Królestwie Polskim Ostrołęka została miastem powiatowym.
Na początku XIX w. opracowano plan regulacyjny, rozpoczęto budowę manufaktury włókienniczej i osady rękodzielniczej na prawym brzegu Narwi pomiędzy ujściem Omulwi, a drogą do Myszyńca. W 1825 r. na prawym brzegu Narwi została wydzielona działka rękodzielnicza nazywana Nowym Miastem, utworzono park spacerowy, a w 1826 r. wydzielono rejon żydowski w południowo-wschodniej części miasta. Przez Ostrołękę przebiegała wówczas droga z Warszawy do Petersburga. W roku 1829 Ostrołęka wraz z przedmieściami liczyła 2036 mieszkańców.
Ostrołęka w czasie powstania listopadowego thumb|Bitwa pod Ostrołęką dnia 26 maja 1831 roku autorstwa Karola Malankiewicza W czasie powstania listopadowego pod Ostrołęką miała miejsce jedna z najbardziej krwawych bitew. 26 maja 1831 r. doszło do starcia wojsk polskich pod dowództwem gen. Jana Skrzyneckiego z armią rosyjską dowodzoną przez Iwana Dybicza. Do ostatecznego rozbicia wojsk polskich nie dopuścił ppłk Józef Bem, dzięki szarży czwartej baterii artylerii lekkokonnej, którą osobiście dowodził. W wyniku bitwy nastąpiło całkowite zniszczenie prawobrzeżnej osady oraz duże zniszczenie miasta lewobrzeżnego. Bitwa pod Ostrołęką rozpoczęła okres upadku powstania. W bitwie zginęło ponad 6000 żołnierzy polskich, w tym duża liczba Kurpiów.
Ostrołęka w latach 1831–1918 thumb|Ostrołęka na pocztówce z 1904 r. thumb|Chata kurpiowska w roku 1913 Po wojnie polsko-rosyjskiej Ostrołęka była jednym z najbardziej zniszczonych miast. Poważnym zniszczeniom uległy wówczas kościół farny, klasztor i kościół bernardynów. Mimo dużych strat miasto pozostało ośrodkiem powiatu i obwodu województwa a później guberni płockiej. Ostrołęka znacznie zbiedniała, co widoczne było wśród mieszkańców. Upadły prawie wszystkie zakłady rzemieślnicze, a te które pozostały, produkowały jedynie na potrzeby lokalne. Wyjątek stanowiły produkty ostrołęckiej bursztyniarni, które znane były wówczas nie tylko w Rosji, ale i w całej Europie. Z racji bliskości granicy pruskiej znacznie wzrósł przemyt (koni do Prus, a z Prus artykułów przemysłowych). Miasto z upadku dźwigało się bardzo powoli mimo refundacji otrzymanych ze skarbu carskiego. Kiedy w 1848 r. W Europie panowała Wiosna Ludów, Ostrołęka przeżywała liczne przemarsze wojsk rosyjskich. Cara niepokoił fakt wystąpień w Niemczech i w Poznańskiem.
17 października 1848 r. w Ostrołęce urodził się Wiktor Gomulicki, powieściopisarz, poeta i dramaturg. Zasłynął on również z tłumaczeń z francuskiego dzieł Wiktora Hugo. W 1847 r. wzniesiony został pomnik upamiętniający zwycięstwo wojsk rosyjskich w bitwie pod Ostrołęką. Na początku siódmego dziesięciolecia w Ostrołęce, jak i w innych miastach polskich, powstał ruch patriotyczny.
W czasie powstania styczniowego w okolicy Ostrołęki nie odbywały się większe walki. Wynikało to głównie z umieszczenia w mieście dużych oddziałów rosyjskich w obawie przed wystąpieniami Kurpiów. Od 1865 roku naczelnikiem powiatu zawsze był Rosjanin. Burmistrz Polak nie miał właściwie żadnej władzy; wykonywał on jedynie zalecenia naczelnika. W 1864 roku pod naciskiem władz rosyjskich bernardyni opuścili miasto, a budynki klasztorne przeszły pod władzę proboszcza. W latach 70. XVIII wieku w Ostrołęce został ulokowany duży garnizon wojskowy. W latach 90. Ostrołęka przeżyła bardzo szybki napływ ludności, z powodu dużego zapotrzebowania na siłę roboczą (stawiano w tym czasie dużo nowych budynków).
Na przełomie wieków w Ostrołęce zawiązała się działalność konspiracyjna, powstawały oddziały partii politycznych. W listopadzie 1904 r. w Ostrołęce strajkowali robotnicy. Były to jedne z pierwszych demonstracji, które wkrótce objęły całą Polskę. Na początku XIX w. powstała w mieście cerkiew, co było propagandowym akcentem carskiej władzy. Do czasów I wojny światowej miasto rozwinęło się nieco, ale nadal zostało małym, prowincjonalnym miasteczkiem na uboczu.
Ostrołęka w czasie I wojny światowej thumb|Wnętrze kościoła pw. św. Antoniego służącego za szpital polowy w czasie I wojny