thumb|Massalskie amfory handlowe (ekspozycja muzeum w Agde) thumb| – hellenistyczna rzeźba z brązu znaleziona w rzece Hérault Agathe (stgr. Ἀγάθη Agathē, Ἀγάθη Τύχη Agathē Týchē, łac. Agatha, Agatha Tyche) – grecka kolonia Massalii na północno-zachodnim wybrzeżu Morza ŚródziemnegoN.G.L. Hammond: Dzieje Grecji. Warszawa: PIW, 1994, s. 763, mapa 13/C-1, .. Obecnie Agde we francuskiej LangwedocjiAgathe (Gallia) w: Topos Text [online] [dostęp 2024-11-04]..

Historia Jedno z miast o najstarszym rodowodzie we Francji, po Béziers (fundowanym w 575 p.n.e.) i Marsylii (600 p.n.e.) Ludovic Trabuchet: Des révélations sur le passé grec de Béziers. „Midi Libre” 12.03.2012. [dostęp 2024-11-04].. Założone początkowo jako placówka handlowa (emporium) w ówczesnej delcie rzeki Hérault (Arauris) przez małoazjatyckich kolonizujących Fokajczyków z Massalii, pod nazwą Dobre (Szczęśliwe) Miasto (Ἄγαθὴ πόλις)Encyclopædia Britannica (edycja XI). T. 1. Oxford: Oxford University Press, 1911, s. 372.. Wraz z położonymi dalej na zachód Emporion, Antipolis i Olbią Galijską tworzyło ciąg greckich emporiów w tej części Morza Śródziemnego Der Kleine Pauly. Lexikon der Antike. T. 1. München: Deutscher Taschenbuchverlag, 1979, kol. 115, 20–28, ., lecz w Zatoce Lwiej było poza macierzystą Massalią jedynym miejscem zasiedlanym przez Greków w okresie przedrzymskim.

Odległe o kilka kilometrów od galijskiego oppidum w Bessan, powstało na terytorium Wolków Arekomików (Volci Arecomici) w celu ochrony greckiego handlu przed napaściami barbarzyńców (zwłaszcza z kierunku iberyjskiego) oraz jako stacja wymiany towarów (faktoria) i punkt handlowego pośrednictwa pomiędzy krainami śródziemnomorskimi a wnętrzem celtyckiej Galii, zasobnej tam (masyw Sewennów) w bogactwa mineralne. Będące zarazem portem rzecznym i morskim Agathe odgrywało na tyle istotną rolę komercyjną w zachodniej części Morza Śródziemnego, że zachowało ją i za czasów panowania rzymskiegoThe Princeton encyclopedia of classical sites (ed. Richard Stillwell). Princeton (N.J.): Princeton University Press, 1976, s. 16-17, .. Wiadomo, że pod koniec V w. p.n.e. otoczone murem miasto zajmowało powierzchnię 4,25 ha, z zabudową mieszkalną o solidnej konstrukcji, rozmieszczoną w regularnej siatce ulic. Przynajmniej od początku IV w. p.n.e. terytorium polis o powierzchni ok. 20 tysięcy ha, zostało częściowo przeznaczone dla potrzeb rolnictwa i w związku z tym podzielone na ok. 1500 działek (kleroi)An Inventory of Archaic and Classical Poleis (ed. Mogens Herman Hansen, Thomas Heine Nielsen). Oxford: Oxford University Press, 2004, s. 159, ..

Pod koniec II wieku p.n.e. Agathe zostało włączone do nowopowstałej rzymskiej prowincji – Galii Narbońskiej, nie znalazło się jednak na szlaku Via Domitia, wybudowanej przez Gnejusza Domicjusza Ahenobarbusa, pierwszej w Galii drogi rzymskiej łączącej ją z Hiszpanią. M.in. wskutek tego miasto w czasach rzymskich prawdopodobnie nie przekraczało swego poprzedniego zasięgu i nie doznawało sukcesywnego rozwoju. W późnym cesarstwie, około 400 n.e. stało się stolicą diecezji, zniesionej dopiero podczas rewolucji francuskiej (1790). Pod koniec V wieku zajęli je Wizygoci, którzy stworzyli swe państwo w południowej Galii i Iberii. Za zgodą ich władcy Alaryka II we wrześniu 506 r. odbył się tam sobór Kościoła rzymskiego (Concilium Agathense).

W źródłach pisanych Agathe wymieniane jest przez autorów starożytnych, takich jak Strabon (Geographika IV 1,5-6), Pliniusz (Naturalis historia III, 33), Pomponiusz Mela (De situ orbis II, 5), Klaudiusz Ptolemeusz (Geographia II 10,2), a także przez Pseudo-Skymnosa i Stefanosa z BizancjumPaulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. T. I/1, Stuttgart: J.B. Metzler, 1893, kol. 738..

Badania i znaleziska Prace badawcze z ostatnich dziesięcioleci wykazały, iż kolonię grecką założono w najwyższej części miasta średniowiecznego i współczesnego, na planie podobnym jak Olbię Galijską i Emporion. Otaczały ją obwarowania, których ślady się zachowały, co potwierdziły dokonane sondaże. W ich trakcie odnaleziono grecką ceramikę i jedyne trzy inskrypcje odkryte w Langwedocji. Najważniejsze znaleziska pochodzą więc nie z terenu miasta, ale z łożyska rzeki Hérault i z dna morskiego w sąsiedztwie przylądka Agde. Należą do nich sztaby brązu i ołowiu, importowane amfory i inna ceramika, naczynia metalowe, a nawet bazaltowe kamienie młyńskie. Z koryta rzeki pochodzi natomiast odnaleziony w 1964 w naniesionych osadach piaskowych brązowy posąg młodzieńca (efeba) o wysokości 1,40 m, uważany za podobiznę hellenistycznego księcia z IV wieku p.n.e. W 2001 podobnie zostały odnalezione dwie mniejsze rzeźby brązowe z okresu wczesnego cesarstwa, przedstawiające dziecko i Erosa, a przeznaczone zapewne dla wyposażenia zamożnej rzymskiej willi w Galii Narbońskiej. Wszystkie znaleziska archeologiczne z Agde i okolicy zgromadzone są w miejscowym muzeum.

Zobacz też kolonia (starożytna Grecja) Wielka Grecja wielka kolonizacja Septymania

Przypisy

Linki zewnętrzne .

Kategoria:Wielka kolonizacja Kategoria:Miasta starożytnej Grecji