thumb|Wiosna thumb|Lato thumb|Jesień thumb|Zima thumb|220px|Pory roku / Słoje roczne Pory roku – okresy roku, będące następstwem ruchu obiegowego Ziemi wokół Słońca i nachylenia osi ziemskiej do płaszczyzny orbity tego ruchu. Ruch obiegowy Ziemi przy stałym nachyleniu osi obrotu sprawia, że warunki oświetlenia Ziemi zmieniają się w rytmie rocznym, co pociąga za sobą zmiany klimatyczne oraz wpływa na wegetację roślin i tryb życia zwierząt. Nauka o wpływie pór roku na świat roślin i zwierząt to fenologia.
W klimacie umiarkowanym istnieją cztery pory roku: wiosnę, lato, jesień i zimę, jednak dla okresów przejściowych wyróżnia się też pory uzupełniające: przedwiośnie, polecie i przedzimie. W innych strefach klimatycznych może być wyróżniona inna liczba pór roku np. w strefie klimatów podzwrotnikowych: pora sucha (lato) i pora deszczowa (zima).
Astronomiczne pory roku W ciągu całego roku szerokość geograficzna, w której Słońce góruje w zenicie, zmienia się. Podstawą wyznaczenia dat zmian astronomicznych pór roku jest górowanie Słońca w zenicie nad równikiem bądź zwrotnikami. Ich występowaniu towarzyszą zmiany długości trwania dnia i nocy.
Podział na pory roku pod względem astronomicznym odbywa się w następujący sposób (dla północnej półkuli Ziemi): Wiosna (92–93 dni) zaczyna się 20 marca (rzadziej 21 marca) (równonoc wiosenna) i trwa do początku lata Lato (92–93 dni) zaczyna się 21 czerwca (rzadziej 20 czerwca) (przesilenie letnie) i trwa do początku jesieni Jesień (89–90 dni) zaczyna się 22 lub 23 września (równonoc jesienna) i trwa do początku zimy Zima (88–89 dni) zaczyna się 21 lub 22 grudnia (przesilenie zimowe) i trwa do początku wiosny
Każdy moment zmiany pory roku wyznaczany jest za pomocą specjalnych obliczeń i obserwacji astronomicznych i w rzeczywistości co roku wypada o innej porze dnia, a nawet innego dnia. W związku z tym np. początek wiosny wypada czasami nie 20., a 21. lub 22. dnia marca. Podobnie jest z początkiem innych pór roku.
Astronomiczne pory roku, zależne od położenia Słońca na tle gwiazdozbiorów zodiaku, występują jednocześnie na półkuli północnej i południowej. Nazwy kalendarzowych pór roku na półkuli północnej zgadzają się z nazwami pór astronomicznych, natomiast na półkuli południowej są przesunięte o pół rokuJan Flis: Szkolny słownik geograficzny. Wyd. 3. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1985, s. 32..
Kalendarzowe pory roku Nazwy kalendarzowych pór roku na półkuli północnej zgadzają się z nazwami pór astronomicznych, natomiast na półkuli południowej są przesunięte o pół rokuJan Flis: Szkolny słownik geograficzny. Wyd. 3. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1985, s. 32.. W przeciwieństwie do astronomicznych pór roku, daty początku pór kalendarzowych są stałe – każdego roku wypadają tego samego dniaPoczątek kalendarzowej jesieni 2020 roku. Opublikowano: 2020.09-23. W: Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej - Państwowy Instytut Badawczy > Wydarzenia. . [dostęp: 2024-10-01]..
Termin kalendarzowe pory roku używany jest między innymi w nauczaniu podstaw geografii. Z wykorzystaniem horyzontarium porównuje się miejsca wschodu i zachodu Słońca na widnokręgu oraz długości dziennych łuków widomej drogi Słońca na początku każdej z kalendarzowych pór rokuSławomir Piskorz: Środki dydaktyczne. W: Zarys dydaktyki geografii. Pod red. Sławomira Piskorza. Wydaw. Naukowe PWN, Warszawa 1995, s. 117. ISBN 83-01-11745-1..
+ Porównanie kalendarzowych pór rokuNa podst.: Ruch obiegowy Ziemi. W: Zintegrowana Platforma Edukacyjna. , dostęp: 2024-10-01. Kalendarzowa pora roku na półkuli pn. Kalendarzowa wiosna Kalendarzowe lato Kalendarzowa jesień Kalendarzowa zima Data początku 21 III 22 VI 23 IX 22 XII Nazwa daty początku astronomicznej pory roku równonoc wiosenna przesilenie letnie równonoc jesienna przesilenie zimowe Miejsce wschodu Słońca na horyzoncie wschód22 VI w szerokościach geograficznych Polski Słońce wschodzi na północo-wschodzie. wschód22 XII w szerokościach geograficznych Polski Słońce wschodzi na południo-wschodzie. Miejsce zachodu Słońca na horyzoncie zachód22 VI w szerokościach geograficznych Polski Słońce zachodzi na północo-zachodzie. zachód22 XII w szerokościach geograficznych Polski Słońce zachodzi na południo-zachodzie. Kąt wysokości Słońca nad horyzontem danego dnia największy w roku najmniejszy w roku Cień w południe danego dnia najkrótszy w roku najdłuższy w roku Dzień na początku pory roku jest równy z nocą najdłuższy w roku równy z nocą najkrótszy w roku W czasie pory roku dni sąOgólne porównanie długości dni i nocy. dłuższe od nocy dłuższe od nocy krótsze od nocy krótsze od nocy W czasie pory roku dni sąKierunek zmian długości dni. coraz dłuższe coraz krótsze coraz krótsze coraz dłuższe Kalendarzowa pora roku na półkuli pd. kalendarzowa jesień kalendarzowa zima kalendarzowa wiosna kalendarzowe lato Data początku 21 III 22 VI 23 IX 22 XII Miejsce wschodu Słońca na horyzoncie wschód22 VI w umiarkowanych szerokościach geograficznych Słońce wschodzi po stronie południowo-wschodniej. wschód22 XII w umiarkowanych szerokościach geograficznych Słońce wschodzi po stronie północno-wschodniej. Miejsce zachodu Słońca na horyzoncie zachód22 VI w umiarkowanych szerokościach geograficznych Słońce zachodzi po stronie południowo-zachodniej. zachód22 XII w umiarkowanych szerokościach geograficznych Słońce zachodzi po stronie północno-zachodniej. Kąt wysokości Słońca nad horyzontem danego dnia najmniejszy w roku największyw roku Cień w południe danego dnia najdłuższy w roku najkrótszy w roku Dzień na początku pory roku jest równy z nocą najkrótszy w roku równy z nocą najdłuższy w roku W czasie pory roku dni sąOgólne porównanie długości dni i nocy. krótsze od nocy dłuższe od nocy krótsze od nocy dłuższe od nocy W czasie pory roku dni sąKierunek zmian długości dni. coraz krótsze coraz dłuższe coraz dłuższe coraz krótsze
Meteorologiczne pory roku Meteorologiczne pory roku zostały ustalone dla potrzeb meteorologów i klimatologów do obliczania średnich statystycznych, aby zawsze porównywać ten sam okres. Ponieważ pory astronomiczne i termiczne mają „ruchome” daty, nie nadają się do tego. W różnych krajach, regionach i instytucjach pory meteorologiczne mogą mieć ustalone różne przedziały czasowe. W 1780 roku stowarzyszenie Societas Meteorologica Palatina (istniejące do 1795) utworzyło następujący podziałhttps://web.archive.org/web/20090327085605/http://www.knmi.nl/cms/content/22141/begin_van_de_lente:
Półkula północna: meteorologiczna wiosna – od 1 marca do 31 maja meteorologiczne lato – od 1 czerwca do 31 sierpnia meteorologiczna jesień – od 1 września do 30 listopada meteorologiczna zima – od 1 grudnia do 28 lutego
Półkula południowa: meteorologiczna wiosna – od 1 września do 30 listopada meteorologiczne lato – od 1 grudnia do 28 lutego meteorologiczna jesień – od 1 marca do 31 maja meteorologiczna zima – od 1 czerwca do 31 sierpniaPory roku Kalendarz-365.pl.
Termiczne pory roku i okres wegetacyjny Termiczne (klimatyczne) pory roku to okresy z określoną średnią dobową temperaturą powietrza. Podział roku na sześć pór został wprowadzony przez E. Romera jako charakterystyczna cecha klimatu PolskiZofia Kaczorowska: Pogoda i klimat. Wyd. 2 popr. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1986, s. 275. ISBN 978-83-02-02688-1.
Uwaga. Niektórzy autorzy pory roku wyróżnione według kryterium średniej dobowej temperatury powietrza nazywają meteorologicznymi porami rokuZob.: Monika Panfil: Meteorologiczne pory roku na przykładzie sytuacji z Polski Północno-Wschodniej w wybranych 10-leciach z drugiej połowy XX wieku. „Zeszyty Problemowe Postępów Nauk Rolniczych”.2005, z. 505, s. 289–290. , [dostęp 2024-10-23].
Progi termiczne pór roku i meteorologicznego okresu wegetacyjnego w Polsce według Romera i Mareckiego
Źródło:.: Meteorologiczny okres wegetacyjny wyszczególniono na zielono. Pora roku Średnia dobowa temperatura powietrza °C zima ≤ 0 °C przedwiośnie 0 °C – 5 °C wiosna 5 °C – 15 °C lato ≥ 15 °C jesień 5 °C – 15 °C przedzimie 0 °C – 5 °C zima ≤ 0 °C
Progi termiczne klimatycznych pór roku w Polsce według IMiGW
Opracowano na podstawie materiału źródłowego.. Pora roku Średnia dobowa temperatura powietrza °C zima ≤ 0 °C przedwiośnie 0 °C – 5 °C wiosna 5 °C – 10 °C przedlecie 10 °C – 15 °C lato ≥ 15 °C polecie 10 °C – 15 °C jesień 5 °C – 10 °C przedzimie 0 °C – 5 °C zima ≤ 0 °C
Fenologiczne pory roku Fenologiczne pory roku dla Europy Środkowej według J. Sokołowskiej (1980)Janina Sokołowska: Przewodnik fenologiczny. Wydawnictwo Komunikacji i Łączności, Warszawa 1980 Fenologiczne pory roku, okresy, które charakteryzują odmienne zjawiska życia różnych gatunków flory i fauny, zależne od cyklicznych zmian meteorologicznych. zaranie wiosny (przedwiośnie) – początek topnienia śniegu; kwitnienie: leszczyna, wierzba iwa, przylaszczka wczesna wiosna (pierwiośnie) – kwitnienie: mniszek lekarski, czeremcha zwyczajna; pojawienie się liści: kasztanowiec zwyczajny, brzoza brodawkowata pełnia wiosny (wiosna) – zazielenienie się lasu liściastego; kwitnienie: kasztanowiec zwyczajny, bez wczesne lato – kwitnienie: bez lekarski, żyto ozime lato – kwitnienie: lipa; dojrzewanie: bez lekarski, jarząb pospolity wczesna jesień – kwitnienie: wrzos zwyczajny; dojrzewanie: kasztanowiec zwyczajny, borówka brusznica jesień – zmiana barwy i opadanie liści zima – okres spoczynku roślin – przerwa w wegetacji.
Przypisy
Linki zewnętrzne – strona edukacyjna o zmianach wyglądu Ziemi wraz ze zmianami pór roku – JPL, NASA Jet Propulsion Laboratory Piotr Siłka: Pory roku a krajobrazy. W: Niezbędnik Geografa. [dostęp 2024-10-23]