Sheikh Mujibur Rahman, beng. শেখ মুজিবুর রহমান (ur. 17 marca 1920 w Tungiparze, zm. 15 sierpnia 1975 w Dhace) – polityk reprezentujący separatystyczne dążenia mieszkańców Bengalu Wschodniego (Pakistanu Wschodniego), które ostatecznie doprowadziły w 1971 r. do secesji prowincji i wyłonienia się niepodległego Bangladeszu.
Mujibur Rahman pełnił dwukrotnie funkcję prezydenta Bangladeszu. Po raz pierwszy w okresie 11 kwietnia 1971 – 12 stycznia 1972 (pełnił tę funkcję zaocznie, gdyż w okresie wojny domowej w Pakistanie Wschodnim – Bangladeszu przetrzymywany był w zachodniopakistańskim więzieniu). Po raz drugi po wprowadzeniu stanu wyjątkowego już w niepodległym państwie bengalskim (25 stycznia – 15 sierpnia 1975). Pełnił również funkcję premiera Ludowej Republiki Bangladeszu w okresie 12 stycznia 1972 – 25 stycznia 1975. Zginął w wyniku zamachu dokonanego przez wojskowych 15 sierpnia 1975 roku. Ojciec dwukrotnej premier Bangladeszu, Sheikh Hasiny Wajed.
Życiorys Wczesne życie Urodził się we wsi Tungipara w dystrykcie Gopalganj w indyjskiej prowincji BengalRashid, Harun-or. „Rahman (Bangabandhu) Sheikh Mujibur”. Banglapedia. Asiatic Society of Bangladesh. Retrieved 2006-07-06., jego ojciec heikh Lutfur Rahman, był oficerem odpowiedzialnym za prowadzenie dokumentacji w cywilnym sądzie w Gopalganj. Sheik był w rodzinie trzecim dzieckiem miał brata i cztery siostry. W 1929 roku Mujib rozpoczął edukację w klasie trzeciej szkoły publicznej w Gopalganj, a dwa lata później kontynuował edukację w Szkole Islamskiej w Madaripur. W wieku osiemnastu lat wziął ślub z Sheikh Fazilatunnesa Mujib. Mieli razem dwie córki – Sheikh Hasinę i Sheikh Rehanę oraz trzech synów – Sheikh Kamalę, Sheikh Jamal i Sheikh Russel.
Mujib stał się aktywny polityczne, gdy w 1940 roku dołączył do All India Muslim Students FederationAhmad, Syed Nur; Baxter, Craig; Ali, Mahmud (1985). From martial law to martial law: politics in the Punjab, 1919–1958. Boulder, Colorado: Westview Press. s. 338. .. Zapisał się wówczas na Islamia College (teraz ), szanowanej uczelni związanej z Uniwersytetem Kalkuty, studiował tam prawo i udzielał się w politycznym życiu studenckim. W 1943 roku wstąpił do Bengalskiej Ligi Muzułmańskiej, w tym okresie Mujib popierał budowę odrębnego muzułmańskiego państwa Pakistanu i w 1946 roku został sekretarzem generalnym studentów uczelni Islamia Unii. Po uzyskaniu dyplomu w 1947 roku, Mujib był jednym z muzułmańskich polityków pracujących w Suhrawardy w czasie walk, które wybuchły tam w 1946 roku, tuż przed podziałem IndiiZillur Rahman Khan, The Third World Charismat: Sheikh Mujib and the Struggle for Freedom, s. 32, University Press Limited, Dhaka, 1996, ..
Po podziale Indii, Rahman zdecydował się na pobyt w nowo utworzonym Pakistanie. Po przyjeździe do Pakistanu Wschodniego, rozpoczął studia na Uniwersytecie w Dhace, by studiować prawo i założył Ligę Studentów Muzułmańskich Pakistanu Wschodniego. Wkrótce stał się jednym z najbardziej znanych studenckich przywódców politycznych regionu. W tym okresie politycznie zbliżył się do socjalizmu. Gdy 26 stycznia 1949 roku rząd ogłosił, że urdu będzie jedynym oficjalnym językiem państwowym Pakistanu, chociaż w Pakistanie Wschodnim większość ludności używała bengali, Rahman trafił do więzienia za udział w protestach i strajkach przeciw tej ustawie. Po tym, jak Muhammand Ali Jinah i pierwszy minister Khwaja Nazimuddin w 1948 roku ogłosili, że ludzie ze Wschodniego Pakistanu będą musieli przyjąć urdu, wśród tamtejszej ludności wybuchły protesty. Mujib zorganizował członków Ligi Muzułmańskiej w organizowaniu strajków i protestów, wraz z Khaleque Nawaz Khanem i Shamsul Haque zostali aresztowani 11 marcaSukumar Bishwas, Bangladesh liberation war, Mujibnagar government documents, 1971, s. 167, Mawla Brothers, Dhaka, 2005, .. Działacze zostali jednak uwolnieni na skutek protestów studentów i działaczy politycznych. Mujib został wydalony z uniwersytetu i ponownie aresztowany w 1949 roku za próbę zorganizowania protestów i agitacji na rzecz praw pracowników.
Późniejsza działalność polityczna mały|upright|Mujib Sheikh w 1949 roku Mujib opuścił Ligę Muzułmańską i dołączył do Suhrawardy i Maulana Bhashani, tworzących Ligę Muzułmańską Awami, poprzedniczkę Ligi Awami. Został wybrany sekretarzem jednostki ugrupowania w Bengalu Wschodnim w 1949 roku. Suhrawarda pracował nad budową koalicji partii socjalistycznych i ugrupowań wschodniopakistańskich. W 1953 roku został sekretarzem generalnym partii, przez krótki okres był ministrem rolnictwie w rządzie Abula Kasema Fazlula Huqa, Mujib na krótki okres został aresztowany za organizację protestu przeciwko rządowi centralnym za decyzję o dymisji ministrów Frontu Jedności.
W latach 1955–1958 zasiadał w drugiej Konstytuancie Pakistanu, do której został wybrany w powszechnych wyborach, rząd zaproponował aby połączyć prowincje zachodnie, tym samym wzmacniając rząd centralny. Na skutek tej decyzji w 1956 roku powstała Islamska Republika Pakistanu. Tą samą decyzją prowincje wschodniopakistańskie do tej pory funkcjonujące jako Bengal Wschodni, stały się Pakistanem Wschodnim. Mujib na łamach Zgromadzenia Konstytucyjnego domagał się aby tożsamość etniczna Bengalczyków była przestrzeganaOfficial Report, Debates, s. 296, Pakistan Constituent Assembly, 1955.. W 1956 roku Mujib wszedł do rządu koalicyjnego jako minister przemysłu, handlu, pracy, walki z korupcją i pomocy wsi. Z ministerstwa zrezygnował w 1957 roku.
W 1958 roku generał Ayub Khan zawiesił konstytucję i wprowadził stan wojenny. Mujib został aresztowany za organizowanie oporu i więziony do 1961 roku. Po wyjściu z więzienia, Mujib rozpoczął organizowanie podziemnego organu politycznego zwanego jako Swadhin Bangal Biplobi Parishad (Bengalska Rada Rewolucyjna), obejmującej przywódców studenckich. Ruch miał na celu obalenie reżimu Ayb Kana. Ruch pracował na rzecz zwiększenia władzy politycznej Bengalczyków i wypracowanie niezależności Pakistanu Wschodniego. W 1962 roku był na krótko aresztowany za organizowanie protestów.
Opozycjonista Po śmierci Suhrawardy w 1963 roku, Mujib objął przywództwo Ligi Awami, która stała się jedną z największych partii politycznych. Z nazwy partii usunięto słowo „muzułmańska” z powodu sekularyzacji partii i szerszych odwołań do społeczności niemuzułmańskich. Mujib był jednym z kluczowych liderów na wiecu opozycji przeciwko prezydentowi Ayubowi Khanowi, który zdecydował się na wprowadzenie stanu wojennego i centralizację władzyM. Rashiduzzaman, The Awami League In The Political Development of Pakistan (2006-07-07). „Awami League”. Retrieved 2006-07-07.. Wraz z innymi partiami politycznymi, Liga Awami poparła opozycyjną kandydatkę Fatimę Jinnah, która w wyborach w 1964 roku stanęła przeciwko Ayubowi Khanowi. Mujib został oskarżony na dwa tygodnie przed wyborami o działalność wywrotową i skazany na rok więzienia. W tym roku w Pakistanie Wschodnim rósł sprzeciw wobec okrucieństw popełnianych na Bengalczykach przez pakistańskie siły zbrojne i zaniedbania przez rządzący reżim spraw Pakistanu WschodniegoG. W. Choudhury, Bangladesh: Why It Happened (2006-07-07). „Bengali nationalism”. Retrieved 2006-07-07..
W Pakistanie Wschodnim doszło do dalszych protestów przeciwko rozkładowi demokracji. W 1966 roku na krajowej konferencji partii opozycyjnych w Lahore, Mujib ogłosił 6-punktowy plan działania, w którym domagał się zwiększenia samorządności, autonomii Pakistanu Wschodniego. Według jego planów konstytucja powinna powołać Federację Pakistanu w jej prawdziwym znaczeniu, rząd federalny powinien zajmować się jedynie obroną i sprawami zagranicznymi, w Pakistanie Zachodnim i Wschodnim powinny istnieć dwie odrębne, lecz wymienialne waluty, podatki i dochody powinny trafiać do jednostek autonomicznych, a rząd centralny będzie uprawniony w pewnym stopniu do udziału w podatkach z regionów autonomicznych, Pakistan Wschodni powinien mieć osobne milicje lub oddziały paramilitarne a obie części Pakistanu powinny mieć dwa oddzielne konta obrotów dewizowych.
Mujib ponownie został aresztowany przez wojsko i po dwóch latach więzienia trafił przed sąd wojskowy. Mujib i inni działacze bengalscy zostali oskarżeni przez rząd o rzekome rozmowy z indyjskimi agentami o podziale Pakistanu, tym samym mieli oni zagrozić jedności, porządkowi i bezpieczeństwu narodowemu. Do spotkania miało dojść rzekomo w mieście Agartala, w indyjskim stanie Tripura. W obronie oskarżonych działaczy doszło do protestów i strajków. Bengalskie grupy studenckie i polityczne utworzyły „plan 11-punktowy”. Rząd uległ presji i uwolnił Mujiba. W 1969 roku Ayub Khan zwołał konferencję partii opozycyjnych i rządu, Mujib zażądał akceptacji jego sześciu punktów i opuścił konferencję po odrzuceniu jego propozycji. W dniu 5 grudnia 1969 na rocznicy śmierci Suhrawardy złożył oświadczenie, że odtąd Pakistan Wschodni będzie nazywany jako „Bangladesz”. Działania i deklaracje Mujiba wywołały napięcia w całym kraju. Zachodniopakistańscy politycy i wojskowi zaczęli widzieć w nim separatystycznego przywódcę. Jego teorie o bengalskiej tożsamości kultowej i etnicznej rozpoczęły debatę nad autonomią regionu. Wielu obserwatorów odrzuciło teorię dwóch narodówCharles Kennedy, Craig Baxter (2006-07-11). Governance and Politics in South Asia. Retrieved 2006-07-11., w oparciu o którą został utworzony Pakistan i zaczęło uznawać Bengalczyków za naród. Mujib był w stanie zdobyć poparcie większości mieszkańców Pakistanu Wschodniego.
Wybory w roku 1970 W 1970 roku w Pakistan Wschodni uderzył cyklon, pozostawiając setki tysięcy zabitych i miliony przesiedlonychEmerging discontent in East Pakistan 1966-1970, Library of Congress.Staff writer (1970-11-24). „Yahya Directing Disaster Relief”. New York Times (United Press International).. Bengalczycy byli oburzeni, zaczęło dochodzić do zamieszek a ludność obarczyła winą rząd, który miał nieskutecznie zareagować na katastrofę. Opinia publiczna i partie polityczne w Pakistanie Wschodnim oskarżyły władze rządzące jako nieudolne. Zachodniopakistańscy politycy zaatakowali Ligę Awami oskarżając ją o wykorzystywanie kryzysu dla politycznego zysku. Niezadowolenie doprowadziło do podziałów w ramach służby cywilnej, policji i sił zbrojnychDurdin, Tillman (1971-03-11). „Pakistanis Crisis Virtually Halts Rehabilitation Work In Cyclone Region”. New York Times.. W pakistańskich wyborach w grudniu 1970 roku Liga Awami pod przywództwem Mujiba zdobyła znaczną większość w prowincji, tworząc tym samym wyraźną większość. Największe i najpopularniejsze partie zachodniego Pakistanu takie jak Pakistańska Partia Ludowa, na czele której stał Zulfikar Ali Bhutto, stały w opozycji do żądań większej autonomii stawianej przez Mujiba. Bhutto zagroził bojkotem rządu, jeśli rządzący w dalszym ciągu Yahya Khan zaprosi Mujiba do tworzenia rządu. W tym czasie ani Mujib ani Liga Awami nie domagały się niezależności politycznej, lecz mniejsze grupy nacjonalistyczne zdecydowanie żądały niepodległości BangladeszuSalahuddin Ahmed. (2004). Bangladesh: Past and Present. APH Publishing. s. 160–118.. Bhutto obawiając się wojny domowej wysłał do Mujiba tajną wiadomość, aby umówić się na spotkanie z nim. Ustalono, że Mujib i Bhutto utworzą rząd koalicyjny. Wydarzenie to miało miejsce w tajemnicy i nikt z sił zbrojnych Pakistanu nie był o tym informowany. Tymczasem Bhutto zwiększył presję na Yahyę Khana, aby ten pozwolił mu stanąć na czele rząduHassan, Doctor of Philosophy (PhD), Dr. Professor Mubashir (May 2000) , „§Zulfikar Ali Bhutto: All Power to People! Democracy and Socialism to People!”. The Mirage of Power (in English), Oxford, United Kingdom: Oxford University Press, s. 100–393 , ..
Wojna wyzwoleńcza