Socjologia moralności – dyscyplina socjologii zajmująca się badaniem systemów moralnych, ich funkcjonowania w społecznościach czy społeczeństwach, mechanizmów funkcjonowania moralności i zjawisk moralnych, ich genezy i wpływu na społeczeństwo.
Opis Moralność można rozumieć jako fakt społeczny, ponieważ: oceny i normy moralne są wytworem jakiejś społeczności, społeczeństwo formułuje je i narzuca innym swoim członkom. Czyn nie jest nigdy zły sam w sobie, zależy on od reakcji społeczeństwa. Moralne jest to co społeczeństwo uznaje za moralne - ten pogląd to konwencjonalizm inaczej zwany dekretalizmem społecznym. Durkheim twierdził, że w stanowieniu ocen inicjatywę mają jednostki które żyją gromadnie. Przeciw temu poglądowi jest wiele zarzutów, m.in.: traktowanie społeczeństwa jako bytu, uprzedmiotowienie, pozbawienie jednostki inicjatywy, niesie ze sobą relatywizm i subiektywizm, normy mogą być bardzo zmienne. dotyczy przedmiotu ocen i norm moralnych, czyli są faktem ze względu na to czego dotyczą. Nasze postępowanie dotyczy innych osób z którymi znajdujemy się w grupie, z którymi mamy relacje, jesteśmy moralni bo żyjemy wśród innych ludzi. oceny i normy są faktem społecznym bo ich kształt jest zależny od warunków społecznych, mają charakter ewolucyjny. każda ocena i norma społeczna ma swoje uzasadnienie. Moralność to jest to co jest zgodne z interesem społecznym - utylitaryzm społeczny.
Wpływ środowiska fizycznego Pośredni wpływ klimatu na rozwój moralności – poprzez pewnego typu gospodarkę, sposób produkcji oraz bezpośredni wpływ klimatu. W zależności od zamieszkałych terenów Europejczycy z zimnych krajów są odważni, ale mało twórczy, a Azjaci – twórczy, ale mało odważni, Grecy znajdują się „w środku” i mają dodatnie cechy i jednych, i drugich. Według Ibn Chalduna istnieje siedem typów klimatu – różnice w charakterze ludów zamieszkujących kraje z gorącym klimatem i z zimnym klimatem tylko w klimacie umiarkowanym mogła się utworzyć cywilizacja. Natomiast Monteskiusz mówił o tym że „rozmaite potrzeby stworzyły w rozmaitych klimatach rozmaite sposoby życia, te zaś stworzyły rozmaite rodzaje praw” a klimat ma wpływ na postawy ludzkie, hierarchie wartości, system zakazów i nakazów – „władza klimatu jest pierwszą ze wszystkich władz”, np. w zimnych klimatach ludzie są bardziej krzepcy i pewni siebie, w klimacie gorącym – leniwi, bierni, lękliwi, klimatach południowych duża pobudliwość erotyczna czyni z erotyki sprawę centralną. Według E. Huntingtona dużą rolę odgrywa klimat, który oddziałuje na ludzi poprzez glebę, roślinność, zwierzęta, dietę, sposób mieszkania i ubrania, choroby i mniejszą lub większą gotowość do pracy. Hierarchia religii – animizm (w dżunglach i puszczach) na samym dole, monoteizm (na pastwiskach i pustyniach) na szczycie, protestantyzm – najwyższa forma religii. Marcel Mauss mówił o zmieniających się obyczajach wraz ze zmianami pór roku – inna organizacja życia Eskimosów w lecie, inna w zimie.
Czynniki biologiczne Płeć Wpływ odmiennej konstytucji biologicznej i psychologicznej mężczyzn i kobiet na postawy czy zachowania – trudny do zweryfikowania, gdyż nie wiemy, kiedy mamy do czynienia z wpływem czynnika biologicznego, a kiedy z udziałem czynnika kulturowego (np. nacisk wzorów panujących w danym środowisku) Nie jest obojętne, kto formułuje dyrektywy moralne – kobieta czy mężczyzna – odmienne traktowanie kobiety w różnych kodeksach praw, które tworzone były przez mężczyzn i z myślą o mężczyznach Te same czyny mogą być oceniane rozmaicie w zależności od tego czy sprawcami są mężczyźni czy kobiety – np. pijaństwo, czystość przedmałżeńska, wierność w małżeństwie czy oceniającymi są mężczyźni czy kobiety czy obiektem czynu jest mężczyzna czy kobieta
Czynniki demograficzne Gęstość zaludnienia Monteskiusz, O duchu praw: „Trzeba pewnych praw w narodzie, gdzie ludzie stykają się ze sobą, trzeba znowuż innych u ludu, gdzie niewiele się ze sobą obcuje” Tam, gdzie jest wysoka gęstość zaludnienia potrzeba norm uchylających tarcia Zależność między wielkością grupy a oddziaływaniem sankcji opinii publicznej
Przyrost ludności Tam, gdzie rodzi się dużo ludzi, tam życie ludzkie jest tanie Związek dużego przyrostu naturalnego z nędzą Claude Lévi-Strauss: dehumanizacja stosunków międzyludzkich w przeludnionych Indiach – patrzenie na drugiego człowieka nie po to, by nawiązać z nim kontakt, ale by coś wyłudzić Przyzwolenie na homoseksualizm w Japonii (małe terytorium o dużym przyroście naturalnym)
Wiek Arystoteles, Retoryka: odmienne cechy charakteru, postawy i wartości cenione przez młodych i starych Jean Piaget: moralność wytworzona przez grupy młodocianych rówieśników (moralność dobra – wzajemny szacunek i współdziałanie) jest inna niż moralność, która się wytwarza pod presją starszych (moralność jednostronnego szacunku i obowiązku) Te same czyny bywają oceniane inaczej, gdy są popełnione przez dorosłych i młodocianych – prawo karne, cechy cenione u dorosłych, a nie wymagane od dzieci i na odwrót (np. odpowiedzialność, posłuszeństwo) Te same czyny bywają oceniane inaczej, gdy odnoszą się do ludzi w różnym wieku (np. prawdomówność: mówienie nieprawdy dorosłym jest uznawane za naganne, mówienie nieprawdy dzieciom – niekoniecznie)
Proporcja płci Związek z normami dot. poligamii lub monogamii – nie w pełni potwierdzony
Mobilność przestrzenna Talcott Parsons: wpływ mobilności na wielkość i strukturę rodziny, wartość rodziny oraz na normy dotyczące relacji wewnątrzrodzinnych Alexander Gerschenkron, ekonomista z Harvardu: w społeczeństwach o dużej mobilności ocenia się jednostkę nie za całość biografii, ale za to, co w danej chwili przedstawia Specyficzny ethos nomadów E. Huntington: w grupach koczujących panuje równość (trudno o utworzenie stratyfikacji społecznej), gościnność jest jedną z najważniejszych wartości Normy dozwalające na zabijanie starców, kalek, chorych i aprobujące przerywanie ciąży
Czynniki ekonomiczne Podział ziemi na dwie strefy – uprawną i dziką – i jego odzwierciedlenie w dualistycznej wizji świata (pole walki Dobra ze Złem), np. w starożytnym Iranie Uzależnienie pozycji kobiety w społeczeństwie od typu gospodarki – nie całkowicie potwierdzone
Rola ilości dóbr (standardu życiowego) Oscar Lewis, Rodzina Sancheza – badanie nad proletariackimi rodzinami Meksyku – subkultura robotników niewykwalifikowanych żyjących na marginesie wielkiego miasta
Rola jakości dóbr Żądza kumulowania mienia może się rozwijać tylko tam, gdzie dobra się nie psują Norma gościnności w społeczeństwach, gdzie nie da się gromadzić
Rola rozdziału dóbr Wpływ typu własności prywatnej, społecznej, państwowej
Doniosłość podziału pracy dla kształtowania stosunków międzyludzkich Bernard de Mandeville, Bajka o pszczołach: podział pracy, uzależniając ludzi wzajem od siebie, stał się ważnym, pozytywnym czynnikiem dla rozwoju obyczajów etyka zawodowa: Émile Durkheim: istnieje tyle moralności, ile zawodów i niektóre z tych moralności głoszą sprzeczne dyrektywy, np. posłuszeństwo jako obowiązek żołnierza czy zakonnika, a rzecz niewskazana dla uczonego czy artysty Maria Ossowska, Podstawy nauki o moralności
Zróżnicowania społeczne wpływające na zróżnicowanie ethosu Kryteria, według których w jednym i tym samym społeczeństwie kształtują się grupy odróżniające się od innych swoim ethosem
Rola czynnika klasowego Czynnik klasowy ujawnia się w: Treści reguł moralnych, formułowanych z myślą o obronie interesów ekonomicznych klasy, która je głosi Treść reguł moralnych zmienia się w zależności od przynależności klasowej adresatów
Style moralności Moralność warstw arystokratycznych – tradycje rycerskie Max Weber: ethos grup charakteryzowanych przez status, mających „swój honor”: żyją przeszłością (w odróżnieniu od klas uciskanych, które żyją przyszłością), pogardzają pracą fizyczną, określają się przede wszystkim poprzez stosunek do konsumpcji (podczas gdy klasy charakteryzowane ekonomicznie cechuje stosunek do produkcji) , Traite de morale: „cnoty honoru” jako cnoty charakteryzujące pewną mniejszość przekonaną o swej wyższości w stosunku do jakiejś większości – mniejszość tego rodzaju czuje się zagrożona zarówno wtedy, gdy ci, których stawia niżej jej nienawidzą, jak i wtedy gdy ją admirują i usiłują przekroczyć barierę, która ich od niej dzieli – w pierwszym przypadku trzeba usprawiedliwić swoje poczucie wyższości przez jakieś noblesse oblige, przez stawiane sobie wymagania, przez cnoty trudne, mogące znaleźć uznanie także u niżej stojących. Te same cnoty, trudne do nabycia, stanowią w drugim wypadku zaporę przed infiltracją z dołu Moralność drobnomieszczaństwa Moralność wielkiego mieszczaństwa Ethos robotniczy – zróżnicowany ze względu na to, że klasa robotnicza jest niejednolita: Joseph A. Kahl, The American Class Structure: robotnicy dzielą się na wykwalifikowanych, na wpół wykwalifikowanych i tych, którzy nic nie umieją i nie mają stałej pracy Ethos chłopski – ziemia jako wartość, przekonanie, że uprawa roli jest czymś lepszym od handlu, że ciężki trud z nią związany i cnoty doń niezbędne są szczególnie cenne, ze umiar i trzeźwość są chwalebne, uważanie się przez chłopa za uczciwszego, pracowitszego od mieszkańców miasta i przewyższającego ich moralność seksualną – ethos budowany w oparciu o przeciwstawianie się życiu miejskiemu Rola podziału pracy Odrębne rysy moralne przypisywane np. sferom urzędniczym, cyganerii, itp Rola grup etnicznych wtopionych w społeczeństwo np. Cyganie, którzy budują swój kodeks moralny na przeciwstawieniu swoich i obcych (np. obcych można okraść) Hipotezy dot. dynamiki, jaka panuje w dziedzinie moralności w złożonych społeczeństwach: Klasy idące do ataku, w okresie walki o władzę, głoszą i nieraz uprawiają faktycznie, ascezę, którą zwykle porzucają, gdy stabilizują się przy władzy Klasa zwycięska narzuca swoje wzory klasom pokonanym Klasa zwycięska przejmuje wzory tych, co w pokonanym ustroju zajmowali miejsce najwyższe Klasy stojące niżej naśladują tych, którzy znajdują się bezpośrednio nad nimi
Ustrój polityczny Arystoteles, Polityka – charakterystyka efektu, jaki mają rządy tyrana na obywateli: cel tyranii- tępienie ludzi dostojnych i niezależnych, opieranie się na małodusznych, szerzenie wzajemnej nieufności i poczucia bezsilności Moralności w warunkach terroru – np. podczas okupacji hitlerowskiej: donosiciele i bohaterowie Ciągły konflikt posłuszeństwa i godności tam, gdzie panuje ucisk Tam, gdzie wgląd państwa w życie obywateli jest bardzo znaczny, system premiowania jednych i usuwania innych może mieć daleko idące efekty – np. tam, gdzie premiuje się uległość, a nie zasługi można doprowadzić do tego, że bycie zwykłym porządnym człowiekiem zaczyna wymagać heroizmu Typy ustrojów i rodzaje moralności im odpowiadające: Monarchia – jednowładztwo liczące się z prawami: gra na ludzkim honorze, który żąda wyróżnień i odznaczeń, w moralności ludzi, na których monarchia się wspiera kładzie nacisk na to, co wyróżnia ludzi od innych obywateli, a nie na to, co z nimi łączy; podkreśla się wielkość, niezwykłość, piękno czynów; nie wchodzą tu w grę cnoty obywatelskie, gdyż one służą innym, a tutaj myśli się o sobie samym – zdegenerowana moralność dworaków Rząd despotyczny – jednowładztwo nie liczące się z prawami: wszyscy są niewolnikami i nie można się wywyższać, gdyż despota nie cierpi honoru, opiera się na lęku i zmierza do tego, by uczynić człowieka złym obywatelem, bo tylko ktoś taki może być dobrym niewolnikiem – moralność upadlająca ludzi Republika – forma rządu, gdzie mogą rozwinąć cnoty obywatelskie, gdyż w tym ustroju budzi się miłość do własnego kraju i poszanowanie równości
Reguły moralne a role społeczne Role społeczne charakteryzują się pewnymi oczekiwaniami, narzucającymi pewne obowiązki temu, kto daną role odgrywa: Role trwające całe życie – np. rola kobiety / mężczyzny Role trwające dłuższy okres – np. rola nauczyciela, matki, żony