Pizystratydzi – ród rządzący Atenami (z krótkimi przerwami) w latach 561–510 p.n.e. jako tyrani. Założycielem dynastii był Pizystrat, syn ateńskiego arystokraty Hippokratesa, po kądzieli kuzyn Solona. Po jego śmierci rządy przejęli jego synowie Hippiasz i Hipparch, którzy sprawowali władzę w latach następnych, Hippiasz po śmierci Hipparcha w 514 aż do czasu usunięcia tyranii w Atenach w 510. thumb|Akropol

Sytuacja w Atenach przed tyranią Pizystrata Po wyjeździe Solona Po przeprowadzeniu reform Solon wyjechał na dziesięć lat z Attyki. Po jego wyjeździe konflikty wybuchły na nowo, a porządek ustanowiony w Atenach przez jego reformy okazał się niestabilny. Z wygnania powrócił arystokratyczny ród Alkmeonidów. W 590 i 586 zabrakło przewidzianej prawami władzy, a w 581 archont eponim Damasias przedłużył bezprawnie swoją roczną kadencję (sprawował ją przez dwa lata i dwa miesiące) i próbował wprowadzić tyranię.

Po usunięciu Damasiasa powołano kolegium dziesięciu archontów. Pięciu archontów wybierali arystokraci stojący na czele najpotężniejszych rodów posiadających ziemię na urodzajnych terenach równinnych – „mieszkańcy równiny” (gr. pediakoi), trzech – mieszkający w górach „wieśniacy” (gr. agroikoi) nazywani tak dla odróżnienia od pochodzących z równin „rolników” (gr. georgoi), dwóch ostatnich archontów wybierali „rzemieślnicy” (gr. demiourgoi). Archonci mieli reprezentować poszczególne grupy w społeczeństwie, które z kolei odpowiadały w przybliżeniu geograficznemu podziałowi Attyki na „równinę”, „podgórze” i „wybrzeże”.

W wyniku rywalizacji pomiędzy rodami arystokratycznymi wyłoniły się w Atenach trzy zwalczające się ugrupowania polityczne. Wszystkim trzem grupom przewodzili arystokraci pragnący uzyskać za pomocą ich poparcia urząd archonta eponima. O przywódcy „mieszkańców równiny” nie zachowało się zbyt wiele informacji, wiadomo jedynie, że miał na imię Likurg i był głową rodu Eteobutadów. „Mieszkańcom wybrzeża” przewodził Megakles z rodu Alkmeonidów. Był wnukiem polityka o tym samym imieniu, który za współodpowiedzialność za masakrę zwolenników Kylona został wygnany wraz z całym rodem z Aten. Alkmeon, ojciec Megaklesa, w nieznanych okolicznościach zdołał powrócić do Aten i odzyskać wpływy. Na czele „mieszkańców podgórza” stał Pizystrat. Pochodził on z położonej na wybrzeżu miejscowości Brauron. Popularność wśród ludu zdobył po zajęciu portu Nisaja w wojnie z Megarą.

Różnice pomiędzy stronnictwami politycznymi Z uwagi na skąpość źródeł na temat poszczególnych stronnictw, historycy przedstawiają dwie teorie mające na celu ich dokładne scharakteryzowanie. Część badaczy uważa, że różnice pomiędzy grupami występowały na tle gospodarczo-społecznym. Według tej teorii trzy stronnictwa można scharakteryzować w następujący sposób: „mieszkańcy równiny” (gr. pediakoi) – do grupy tej należeli wielcy właściciele ziemscy mający w posiadaniu żyzne tereny równinne. Byli przeciwni ustrojowi wprowadzonemu przez Solona, ich właśnie najbardziej dotknęły wprowadzone przez niego reformy. „mieszkańcy wybrzeża” (gr. paraloi lub paralioi) – należała do nich ludność żyjąca z morza: rybacy, kupcy, rzemieślnicy z miasta, ludzie którym reformy Solona otworzyły nowe perspektywy. „mieszkańcy podgórza” lub „ci, którzy żyją za górami” (gr. hyperakrioi) – była to ludność posiadająca mało urodzajną ziemię, niezadowolona z reform Solona i domagająca się ponownego podziału ziemi. Teoria nakładania się podziału społecznego na podział terytorialny budzi jednak wątpliwości i jest mało popularna. Przeciwko niej przemawia fakt, iż w VI w. nie wykształciła się jeszcze warstwa kupców, a polityczny sojusz złożony z rybaków i rzemieślników jest mało prawdopodobny. Kolejnym argumentem jest występowanie wielkich właścicieli ziemskich we wszystkich trzech regionach Attyki, którzy jednocześnie mogli być zainteresowani sprzedażą nadwyżki swojej produkcji poza granice państwa.

Druga teoria wiąże pochodzenie trzech stronnictw z podziałami w łonie arystokracji. Nazwy stronnictw odpowiadać miałyby rzeczywistemu podziałowi geograficznemu. Stronnictwa polityczne w VI w. powstały więc na skutek skupienia wokół trzech rodzin, innych rodów poprzez małżeństwa, uzależnianie słabszych rodów oraz powiązanie z przedstawicielami niższych warstw na zasadzie patronatu. Walka o władzę pomiędzy arystokracją poprzez związki klienckie angażowała więc całe społeczeństwo. Podział na trzy stronnictwa o mniej więcej ustalonym zasięgu terytorialnym wiązał się z tym że rywalizujące rodziny miały swoje ziemie w określonych regionach. Klientele możnych rodów rekrutowały się głównie z terenów wokół ich posiadłości, a więc nazwy stronnictw wskazywały, w którym z regionów dominuje dana rodzina. Nie można jednak traktować tych terminów ściśle, ponieważ część klienteli jednego rodu mogła pochodzić z terenu dominacji innego. Szczególnie w samych Atenach ścierały się wpływy wszystkich trzech rodów.

Teoria ta oddaje charakter stronnictw Megaklesa i Likurga. Pizystrat natomiast, oprócz klienteli werbowanej spośród otoczenia jego ziem, liczyć mógł prawdopodobnie również na dość szerokie poparcie społeczne. Wydaje się, że mógł liczyć na drobnych rolników z całej Attyki niezadowolonych z reform Solona, a także tych obywateli, których od udziału w życiu politycznym odsuwała arystokracja. Pizystrat stworzył więc, w odróżnieniu od swoich przeciwników, stronnictwo o szerokim zapleczu społecznym. Teoria ta zgadzałaby się więc z uwagą Herodota (I, 59), że grupa hyperakrioi powstała w wyniku działalności Pizystrata, natomiast inne frakcje powstały w wyniku tradycyjnej walki pomiędzy arystokratycznymi rodami.

Tyrania Pizystrata Pierwszy i drugi okres W roku 561/560 Pizystrat prawdopodobnie pełnił funkcję polemarcha, cieszył się również dużą popularnością wśród ludu wynikającą z jego sukcesów wojskowych w walce z Megarą o Salaminę. Według jednej z wersji sam miał poranić swoje muły i w takim stanie przybyć na Agorę, tam oświadczył Ateńczykom, że właśnie uciekł swoim politycznym przeciwnikom. Oburzony lud przyznał mu prawo do utworzenia straży przybocznej, tzw. „noszących pałki” (gr. korynephoroi), do której Pizystrat werbował swoich stronników. Przy jej pomocy udało mu się opanować Akropol i ogłosić się tyranem. Nie są znane dokładne ramy czasowe „pierwszej” tyranii. W obliczu zbyt słabego poparcia dla jego władzy oraz sojuszu Megaklesa i Likurga Pizystrat musiał ok. 556 opuścić Attykę.

Po wygnaniu Pizystrata stronnictwa Megaklesa i Likurga poróżniły się ze sobą. Pizystrat doszedł do porozumienia z Megaklesem, który umożliwił mu dostanie się do miasta. Około 551 Pizystrat przybył do Aten na wozie, na którym stała wysoka i piękna dziewczyna przebrana za Atenę. Ateńczycy oddali jej cześć i wpuścili wóz na AkropolWiadomość taką podaje Herodot (I, 60) dodając, że brzmi ona bardzo naiwnie.. W celu przypieczętowania sojuszu Pizystrat ożenił się z córką Megaklesa. Poróżnił się jednak z nim, ponieważ aby nie krzywdzić swoich dzieci z innego łoża, nie chciał mieć potomstwa z jego córką. Megakles zerwał sojusz i ponownie zbliżył się do Likurga. Pozycja Pizystrata i tym razem nie była dość silna, aby mógł sprawować rządy samodzielnie. W roku 550/549 opuścił Attykę i udał się do Macedonii.

Ponowne przygotowania do przejęcia władzy Uciekając z Aten, Pizystrat zabrał ze sobą wszystko, co posiadał, jak również swych stronników. Osiedlił się na żyznych terenach między Macedonią a Tracją, najpierw założył Rhajkelos, później przeniósł się w pobliże góry Pangajon. Dzięki lokalnym zasobom srebra i drzewa udało mu się zgromadzić wielki majątek. Zaczął bić attyckie tetradrachmy z wizerunkiem sowy Ateny, budował także okręty wojenne i transportowe, które miały posłużyć jego planom odzyskania władzy w Atenach. Pomocy udzielały mu zaprzyjaźnione poleis. Teby oraz kilka innych państw przysyłały mu pieniądze, awanturnik z Naksos Lygdamis przysłał ludzi i pieniądze, w Argos dzięki swojemu małżeństwu mógł zwerbować 1000 żołnierzyJego druga żona Timonasa pochodziła z Argos., poparcia udzieliła mu arystokracja Eretrii na Eubei, gdzie stworzył sobie bazę do uderzenia na Ateny.

W 539 wylądował wraz z armią pobliżu Maratonu, niedaleko swoich ziem, gdzie znajdowało się wielu z jego stronników. Na działanie wybrał najlepszy dla siebie moment. Uwagę Sparty, która była największym przeciwnikiem tyranów wśród greckich poleis, pochłaniało sprzymierzone z nim Argos, a konflikt Lidii z Persją potęgował napięcie w Helladzie. Wojska Pizystrata pobiły siły ateńskie w bitwie pod Pallene, następnie Pizystrat zajął Akropol, rozbroił lud i wziął na zakładników synów z rodzin arystokratycznych. Członków roku Akmeonidów zmusił do pójścia na wygnanie, ten sam los spotkał prawdopodobnie również członków stronnictwa Likurga. Dzięki najemnikom, przekupstwom i sojuszom z niektórym rodami zdołał ugruntować swoje panowanie. Jako pierwszy tyran przejął władze nie dzięki wykorzystaniu kryzysu w państwie, lecz dzięki obcym wojskom i najemnikom.

Lata 539–527 p.n.e. Polityka wewnętrzna O Pizystracie zachowała się opinia, że rządził „raczej jak dobry obywatel niż tyran”Opinia głoszona przez Arystotelesa.. Aby uzyskać poparcie ludu, nie ingerował w działanie instytucji ustrojowych, nie zmieniał ich kompetencji, szanował ustrój i prawo cywilne, podporządkowywał się nawet wyrokom sądowym Areopagu. Dbał jedynie, by stanowiska państwowe były obsadzane przez jego stronników. Szczególne wysiłki kierował, by przy obsadzaniu urzędów archontów wybierani byli jego ludzie, dzięki czemu w toku tyranii powoli zmieniał się skład Rady Areopagu, która stawała się bardziej posłuszna jego żądaniom.

Pomimo represji, jakimi padła arystokracja, na początku trzeciej tyranii relacje pomiędzy nią a tyranem były poprawne, a nawet dobre. Arystokratyczne rody były z zasady przeciwne tyranii i skłaniały się ku oligarchii, która pozwalała na walkę pomiędzy frakcjami. Jednak w obliczu solidnych podstaw władzy Pizystrata musiały zaakceptować zaistniałą sytuację. Możne rody zachowały swoją uprzywilejowaną pozycję w społeczeństwie i pełniły najwyższe godności publiczne, jednak to już nie walki między nimi decydowały o przyznaniu stanowiska, a wola tyrana. Współpraca pomiędzy rodami a tyranem układała się różnie, oscylując od współpracy do wrogości kończącej się w najlepszym przypadku usunięciem z gry politycznej, a na banicji kończąc. Część przeciwników Pizystrata zginęła w bitwie pod Pallene, inni natomiast udali się na wygnanie wraz z Alkmeonidami. Pizystrat starał się przekonać tych wygnańców do powrotu. Ziemie ich i majątki pozostawił nienaruszone, traktował je jedynie jako rękojmię ich dobrego zachowania. Przykładem takiego postępowania jest powrót Kimona z rodu Filaidów, który powrócił na zasadzie umowy.

Pizystrat nie przeprowadzał podziału skonfiskowanych ziem pomiędzy biednych chłopów. Wspierał ich jednak pożyczkami, powołał także sędziów objazdowych, aby oszczędzić chłopom trudów wyprawy do miasta. Dla utrzymania najemników oraz sfinansowania polityki zagranicznej i prac budowlanych w mieście wprowadził dziesięcioprocentowy podatek od produkcji rolnej.

Polityka zagraniczna