Zamek w Jaworze – piastowski zamek książęcy w Jaworze na Dolnym Śląsku zbudowany pierwotnie w XIII wieku przez księcia Bolka I Surowego. Następnie wielokrotnie palony, odbudowywany i przebudowywany, a obecny kształt nadano mu po przebudowie na więzienie w XVIII i XIX wieku, które działało w nim do 1956 roku. Obecny kształt zamku jest skutkiem przebudowy z XIX wieku.
Historia Początki zamku (XIII wiek)
Początkiem zamku była zbudowana w XIII wieku niewielka drewniana wieża zbudowana na kamiennym fundamencie o wymiarach 6,3 x 7,6 metra, którą otaczał wał i fosa. Powstanie wieży być może można datować jeszcze przed 1224 r., gdy w imieniu Henryka Brodatego - władcy Śląska, urząd Kasztelana (comes castellanus) z siedzibą w Jaworze pełnił wspomniany właśnie pod tą datą Radosław (Radoslaus) z Bolesławca. Drewniana wieża została w II fazie zastąpiona przez wieżę murowaną, o wymiarach u podstawy 10 x 11 metrów. Wieża ta także była otoczona przez wał i fosę.
Stolica piastowskiego Księstwa jaworskiego
Po roku 1274 w którym powstało księstwo jaworskie, zamek stał się książęcą rezydencją i z tym faktem łączy się jego rozbudowę w latach późniejszych. W 3. ćwierci XIII wieku wał wymieniono na mur o grubości aż 2,25 metra. Warownię zintegrowano wówczas z systemem kamiennych murów miejskich, o których wzmianki pochodzą z 1286 roku. W warowni rezydował Bernard Zwinny - brat Bolka I Surowego i jednocześnie współwładca księstwa jaworskiego.
Bolko I Surowy pod koniec swojego panowania zabezpieczając stołeczne miasto Jawor od zagrożenia czeskiego otoczył je murami obronnymi, wtedy zamek ufortyfikowano murem kamiennym zastępując drewniano-ziemne umocnienia. Zamek w Jaworze był w latach 1278-1287 główną siedzibą piastowskiego księcia Bolka I Surowego. Po jego śmierci zamek był siedzibą Bernarda Zwinnego, Henryka I jaworskiego, Bernarda II Statecznego, Henryka II świdnickiego, Anny świdnickiej - a więc przedstawicieli piastowskiego rodu książąt jaworsko-świdnickich aż do śmierci Bolka II Małego w 1368. Do 1392 roku zamek znajdował się w posiadaniu wdowy po Bolku II, księżnej Agnieszki Habsburg. W czasach Piastów zbudowano od północnego-zachodu główny dom mieszkalny zwany Wysokim Domem (29 x 9 m) i drugi dom od południa, który wewnątrz był podzielony na sześć wąskich pomieszczeń. Gotycki Wysoki Dom przetrwał do dzisiaj w murach istniejącego zamku.
Późne średniowiecze
Po 1392 roku, gdy zmarła księżna Agnieszka, zamek i Jawor przejęli starostowie królów czeskich, którzy zarządzali stąd prowincją obejmującą księstwo świdnickie i jaworskie. Pierwszymi starostami czeskimi byli Benesz z Choustníka, Jan Kruszyna (Cruschina), Janko z Chotěmic. W 1393 roku na zamku odbył się pierwszy sejm nowej prowincji i sąd ziemski. O utrzymanie zamku dbali burgrabiowie, będący w istocie właścicielami dochodowego lenna zamkowego. Z czasem lenno stało się własnością dziedziczną. Z dokumentów z 1418 roku wynika, że na zamku istniała kaplica, której ołtarz został uposażony przez księcia legnickiego Ludwika II. W 1490 r. gościł tutaj król czeski Władysław Jagiellończyk, a 28 lipca 1687 roku polska królowa Marysieńka Sobieska podróżując do Cieplic na kurację.
Okres renesansu i fortyfikacje bastejowe
W ramach wzmacniania fortyfikacji miasta, pomiędzy latami 1510-1538 wybudowano w narożu południowo-zachodnim zamku wydłużoną, dwukondygnacyjną basteję artyleryjską o długości ok. 13 metrów (obecnie nadbudowaną). Prawdopodobnie w tym samym czasie wokół zamku od strony północnej, zachodniej i południowej wzniesiono drugą linię murów obwodowych. W połowie XVI wieku zamek znajdował się w rękach Melchiora Seidliza, co zmusiło oficjalnego starostę do przeniesienia się do Świdnicy. Częste zastawianie obiektu doprowadziło do tego, że tradycyjne sejmiki prowincjonalne oraz sądy ziemskie przeniesiono do miejscowego klasztoru bernardynów w Jaworze. W 1527 roku na zamek napadli chłopi ze wsi Piotrowice i żądając uwolnienia uwięzionego pastora, znieważyli starostę Hansa Seidlicza.
W 1552 roku zamek spłonął, co doprowadziło do renesansowej przebudowy, które prowadzono w latach 1567-1572 (?). Zbudowano wtedy przypuszczalnie skrzydło wschodnie z bramą w obecnym miejscu i wieżą latrynową na południowym krańcu. Zamek posiadał w tym czasie zamknięty ze wszystkich stron dziedziniec. Wykonano również nowy wjazd, prowadzący przez bramę w skrzydle północnym. Po lewej stronie bramy wjazdowej, od strony dziedzińca, wybudowano sześcioboczną wieżę mieszczącą klatkę schodową. Ówczesne lustracje opisywały zamek jako obiekt „od zewnątrz wspaniały”, posiadający piękne pokoje i obszerne sale malowane na czerwono i błękitno.
Wojna trzydziestoletnia i pożary w XVII wieku
W czasie wojny trzydziestoletniej (1618–1648) zamek został splądrowany i zajęty przez wojska szwedzkie, które utrzymywały tu stałą załogę. W dniu 25 lipca 1648 roku wojska cesarskie pod wodzą pułkownika Villaniego zdobyły podstępem zamek i miasto. W ramach odwetu za sprzyjanie Szwedom, wojska cesarskie spaliły miasto i częściowo zamek. W 1659 roku kolejny gwałtowny pożar zniszczył dachy nad zamkiem oraz wypalił większość pomieszczeń, w tym kancelarię starosty.
Odbudowa zamku po 1663 roku
Po zniszczeniach z wojny trzydziestoletniej w latach 1663-1665 Otton Nositz przeprowadził odbudowę zamku. Zbudowano wtedy w 1665 roku czworoboczną wieżę na dziedzińcu. Prawdopodobnie wówczas zbudowano skrzydło skrzydło południowo-zachodnie i nowy ryzalit latrynowy od północnego-zachodu.
Przekształcenie w więzienie
W 1746 roku, z rozkazu króla pruskiego Fryderyka II, na terenie zamku zorganizowano zakład psychiatryczny, a następnie więzienie, które funkcjonowało w tym miejscu do 1956 roku. W 1751 roku zamek poddano gruntownej przebudowie przystosowującej go do nowych funkcji: nadbudowano wszystkie skrzydła o trzecią kondygnację oraz basteję, wykonano nowe, niskopołaciowe dachy nad skrzydłami. W trakcie tych prac zniszczono większość zabytkowych detali architektonicznych. W roku 1751 nadbudowano wieżę zegarową.
Około połowy XIX wieku do skrzydła wschodniego dostawiono od strony zewnętrznej parterowe, jednotraktowe skrzydło mieszkalno-gospodarcze. Mury od strony zewnętrznej i wewnętrznej zwieńczono neogotyckimi blankami. Wszystkie elewacje ujednolicono pod względem kolorystycznym, ujednolicono wielkość okien oraz usunięto pozostałości renesansowej i barokowej kamieniarki. W dawnej „jadalni książęcej” urządzono kaplicę ewangelicką (z oknami przechodzącymi przez dwie kondygnacje), natomiast w dawnej kaplicy zamkowej umieszczono kaplicę katolicką. W 1869 więziono na zamku 692 mężczyzn. W 1888 r. zamek przemieniono z więzienia dla męskiego na więzienie dla kobiet. W latach 1943-1945 władze niemieckie więziły na zamku kobiety, członkinie antyfaszystowskiego ruchu oporu z Francji, Belgii i Norwegii. Pod koniec 1944 roku więziono na zamku w fatalnych warunkach 1500 kobiet.
Historia najnowsza
W latach 1945-1956 obiekt służył jako więzienie polityczne, co upamiętnia skromny pomnik na dziedzińcu. W 1946 roku na zamku wykonano wyrok śmierci w wyniku czego dokonano egzekucji Czesława Waranki i Jana Kruka za zabójstwo starosty Adama Bystry-Bykowskiego. Po 1956 roku zamek został przekazany miastu i w większości zasiedlony przez mieszkańców komunalnych, którzy dostosowali wnętrza do swoich potrzeb. Obecnie w części pomieszczeń zamkowych znajdują się siedziby różnych instytucji oraz zakładów rzemieślniczych. W roku 2006 zarejestrowano Stowarzyszenie Zamek Piastowski w Jaworze mające działać m.in. w obszarze ochrona dóbr kultury. W 2026 roku ogłoszono, że zamek zostanie wyremontowany.
Architektura
Zamek po licznych przebudowach utracił swój pierwotny charakter obronny i rezydencjonalny na rzecz formy zunifikowanej, typowej dla obiektów użyteczności publicznej z XIX wieku. Zamek jest budowlą o kubaturze około 38 tys. m³. Budynki skupione są wokół pięciokątnego, nieregularnego dziedzińca i tworzą trzy skrzydła o załamanych elewacjach.
Skrzydło północno-zachodnie: Było to rezydencjonalne skrzydło zamku i jest to przypuszczalnie najstarsza jego część. Zachowało też w największym stopniu układ z XVI wieku. Od zewnątrz w XVIII wieku dobudowano wieże latrynowe na potrzeby zakładu zamkniętego. W XIX wieku mieściło kancelarię i archiwum.
Skrzydło wschodnie "od miasta": Zawiera przypuszczalnie elementy przebudowy z lat 1567-1572 oraz klatkę schodową zbudowaną od podstaw w połowie XVIII wieku. Przejazd bramny w tym skrzydle nakryty jest sklepieniem kolebkowym z lunetami. Od zewnętrznej strony tego skrzydła znajduje się jedna z wież latrynowych. Od strony dziedzińca w połowie XVIII wieku dobudowano do tego skrzydła owalną klatkę schodową. Skrzydło to mieściło cele więzienne, kuchnię, stajnie i szopy na węgiel. Elewacje przebudowano w XIX wieku w monotonnym stylu arkadkowym.
Skrzydło południowo-wschodnie: W elewacji od strony dziedzina znajduje się portal manierystyczny z 1656 roku z wyrytym graffiti z herbem starosty Zedlitza i datą 1673. Jego obecny wygląd jest efektem prac prowadzonych w połowie XIX wieku. Wewnątrz mieści dawną kaplicę ewangelicką i kaplicę katolicką.
Wieża zegarowa - w zachodnim narożniku dziedzińca wznosi się czworoboczna wieża zbudowana w 1665 roku, która w górnej części w 1751 roku została nadbudowana o część ośmioboczną. Podstawa wieży oraz sąsiednie budynki pochodzą z 1751 roku.
Detale architektoniczne
Kute żelazne drzwi w klatce schodowej przy wieży.
Płaskorzeźbiony herb księstwa jaworskiego (I piętro).
„Italianizujący” portal z 1656 roku z tablicą inskrypcyjną i łukowym przyczółkiem ozdobionym manierystycznym maszkaronem.
Zewnętrzna brama z XIX wieku o charakterze pseudobronnym, z krenelażem, płaskorzeźbą głowy lwa oraz ośmiobocznymi słupami zwieńczonymi żeliwnymi figurami orłów (obecnie uszkodzonymi).
Charakterystyczne „szwy” w przejeździe bramnym, typowe dla architektury śląskiej z lat 1550–1650.
Pomnik na dziedzińcu upamiętniający męczeństwo kobiet więzionych na zamku przez Niemców w latach 1943–1945.
Przypisy
Bibliografia Małgorzata Chorowska, Tomasz Dudziak, Krzysztof Jaworski, Artur Kwaśniewski, Jawor, [w:] Małgorzata Chorowska (red.), Zamki i dwory obronne w Sudetach. Tom 2: Księstwo Jaworskie, Wrocław: Instytut Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego, 2009, s. 87-95. Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm, Leksykon zamków w Polsce, Wydanie II, Warszawa, Wydawnictwo Arkady, 2022
Linki zewnętrzne Galeria zdjęć archiwalnych i aktualnych
Zamek Piastowski w Jaworze Kategoria:Zamki w województwie dolnośląskim Kategoria:Śląskie zamki w Polsce Kategoria:Architektura eklektyczna w województwie dolnośląskim Kategoria:Obiekty budowlane w Jaworze