thumb|Szkic ukrzyżowanego Chrystusa autorstwa Jana od Krzyża Jan od Krzyża, , właśc. Juan de Yepes y Alvarez (ur. w 1542 w Fontiveros, zm. 14 grudnia 1591 w Úbedzie) – hiszpański poeta, ważna postać kontrreformacji, mistyk, karmelita i prezbiter, święty Kościoła katolickiego, anglikańskiego, czczony przez Kościół Ewangelicko-Luterański w Ameryce, odnowiciel i doktor Kościoła.
Święty Jan od Krzyża był reformatorem zakonu karmelitów. Jest uważany, wraz z Teresą z Ávili, za założyciela karmelitów bosych. Jest również znany ze swych dzieł literackich. Zarówno jego poezja, jak i rozważania nad wzrostem duszy są uważane za szczyt dzieł mistycznych i zaliczane do najwybitniejszych osiągnięć hiszpańskiej literatury.
Życiorys Młodość i edukacja Juan de Yepes y Alvarez urodził się 24 czerwca albo 27 grudnia 1542 roku w Fontiveros. Data dzienna urodzin nie jest dokładnie znana, gdyż metryki parafialne spłonęły w pożarze. Na czerwiec bądź grudzień wskazuje ówczesny zwyczaj nadawania imienia patrona dnia (24 czerwca to wspomnienie Jana Chrzciciela, a 27 grudnia – Jana Ewangelisty). Rodzicami Juana byli Gonzalo de Yepes i Catalina Alvarez. Jan miał dwóch starszych braci: Franciszka i Ludwika. Jego rodzice zajmowali się tkactwem, przez co byli ubodzy. Gdy Jan miał kilka lat, Gonzalo zmarł z powodu długotrwałej choroby, a Catalina postanowiła zabrać synów do braci zmarłego męża. Ponieważ Gonzalo, poprzez ślub z Cataliną został wydziedziczony, jego krewni nie chcieli kontaktować się z wdową. W Gálvez spotkała jednego z braci Gonzala – Juana, który przysposobił najstarszego z synów, Franciszka. Po krótkim pobycie, okazało się że chłopiec był zmuszany do ciężkiej fizycznej pracy, więc Catalina zabrała go z powrotem do Fontiveros. Wkrótce potem, z powodu niedożywienia, zmarł starszy brat Jana – Ludwik. Następnie rodzina przeniosła się do Arévalo, a około 1550/1551 roku do Medina del Campo. Naukę czytania i pisania rozpoczął w miejscowej szkole Colegio de la Doctrina. Wkrótce potem zaczął pracować jako pielęgniarz w szpitalu Matki Bożej Niepokalanej.
W czasie pracy poznał jezuitę, Jana Bonifacego, który zaproponował mu dalszą edukację z zakresu gramatyki, retoryki i metafizyki. W okresie 1559–1563 łączył pracę pielęgniarza i naukę w szkole, zajmował się także żebraniem na targu, w celu zapewnienia funduszy dla szpitala. Następnie otrzymał propozycję zostania kapelanem szpitalnym, jednak po długich namysłach ją odrzucił. Wstąpił do zakonu karmelitów, gdzie natychmiast rozpoczął nowicjat. Po 21 maja 1564 roku złożył śluby zakonne i przyjął imię Jan od św. Macieja. Pod koniec roku wyjechał do Salamanki, gdzie podjął naukę na tamtejszym uniwersytecie. Studiował sztuki wyzwolone i teologię, a w 1567 roku przyjął święcenia kapłańskie.
Kapłaństwo i współpraca z Teresą z Ávili Aby odprawić mszę prymicyjną udał się do Medina del Campo i podczas podróży rozważał wstąpienie do kartuzów, gdyż reguła karmelitów była dla niego zbyt łagodna. Jesienią 1567 roku spotkał się z karmelitanką Teresą z Ávili. Planowała ona odnowić zakon i powrócić do pierwotnej reguły, która przez lata była łagodzona. Po spotkaniu Jan powrócił do Salamanki by ukończyć studia teologiczne. Po ukończonych studiach udał się wraz z la Madre i kilkoma innymi zakonnicami oraz jednym byłym kapelanem do Valladolid, a następnie do Duruelo, by otworzyć tam nowy klasztor. Po przybyciu na miejsce Jan i drugi brat wzięli się za odbudowę zrujnowanej stodoły, która miała służyć za nową siedzibę. 27 listopada 1568 roku prowincjał karmelitański Antoni Gonzalez poświęcił klasztor i przyjął nowe profesje wieczyste od braci Jana, Antoniego i Józefa. Bracia przyjęli także nowe imiona, na znak przynależności do nowego zakonu karmelitów bosych: Jan od św. Macieja nazwał się Janem od Krzyża, a Antoni Hereida – Antonim od Jezusa. Ten ostatni został przełożonym, a Jan – mistrzem nowicjatu. Praktykowali tam długie posty (od Podwyższenia Krzyża Świętego do Wielkanocy), milczenia i kontemplację. Wkrótce potem w klasztorze zamieszkała także matka, brat i bratowa Jana. Jan głosił również kazania w okolicach, gdzie wędrował ze swym bratem Franciszkiem.
W 1559 roku otwarto dwa nowe konwenty: w Mancera de Abajo i w Pastranie. Jan najpierw przeniósł całą wspólnotę z Duruelo do Mancery, a rok później udał się do Pastrany, wraz z bratem Piotrem od Aniołów, by otworzyć tam nowicjat. Po miesiącu pracy, przygotował brata Gabriela od Wniebowzięcia do roli mistrza formacji, a sam wrócił do Mancery. W 1571 roku został wysłany do kolegium św. Cyryla w Alcalá de Henares, gdzie miał zostać rektorem. Rok później był zmuszony do powrotu do Pastrany, gdzie brat Anioł od Świętego Gabriela wprowadził zbyt restrykcyjne metody szkolenia nowicjuszy, czym zraził do wspólnoty kandydatów i miejscową społeczność.
W 1572 roku Jan został spowiednikiem sióstr w klasztorze Wcielenia w Ávili, na prośbę Teresy. Dołączył do niego także inny karmelita bosy, brat German od św. Macieja. Nominacje te nie spodobały się karmelitom trzewiczkowym, którzy wcześniej sprawowali duchową opiekę nad siostrami. Wiosną 1574 roku Jan, wraz z Teresą i bratem Julianem z Ávili udali się do Segowii, gdzie mieli zamiar założyć nowy konwent.
Rozłam w zakonie i uwięzienie W połowie lat 70. na prośbę króla Filipa II, Stolica Piotrowa delegowała wizytatorów apostolskich Piotra Fernandeza i Franciszka de Vargasa, do zbadania sytuacji karmelitów i przygotowywanej reformy. W 1576 roku odbyła się kapituła generalna karmelitów bosych, gdzie dyskutowano nad relacjami z karmelitami trzewiczkowymi. Sytuacja była tak napięta, że na początku następnego roku przeor z Ávili nakazał aresztować Jana od Krzyża i osadzić go w Medina del Campo. Wywołało to złość okoliczych mieszkańców, którzy odwołali się od tej decyzji do legata papieskiego Nicola Ormanety. Biskup nakazał uwolnić Jana, a także zakazał braciom trzewiczkowym służyć w klasztorze Wcielenia. W czerwcu 1577 roku Ormaneto zmarł, a nowym legatem został Filippo Sega, nieprzychylny reformie.
2 grudnia 1577 roku Jan od Krzyża i German od św. Macieja zostali pojmani przez zakonników trzewiczkowych, na polecenie wikariusza Hieronima Tostady. Następnego dnia Jan uciekł by zniszczyć dokumenty w swojej chacie, lecz został ponownie ujęty i przewieziony do Toledo. Umieszczono go w małej i zimnej celi, bez okien, łóżka i z wiadrem, które miało służyć za toaletę. Racje żywnościowe, które otrzymywał składały się z resztek ze stołu braci trzewiczkowych. Raz w tygodniu, w piątek był oskarżany przez przeora o nieposłuszeństwo i biczowany. Z czasem zachorował na dyzenterię. Wiosną 1578 roku przydzielono mu nowego strażnika – Jana od Najświętszej Maryi Panny, który traktował go znacznie lepiej: przyniósł mu nowe odzienie, pozwalał na krótki spacer poza celą, a także dostarczył mu papier i pióro. Ułożył wtedy jedno ze swoich dzieł: Pieśń duchową.
W nocy z 14 na 15 sierpnia 1578 roku postanowił uciec z więzienia. Udało mu się wyłamać obluzowany zamek w drzwiach, udał się na balkon, a następnie opuścił się na mur, dzięki linie zrobionej z koców ze swojej celi. Nad ranem udało mu się dotrzeć do konwentu karmelitanek w Toledo. Tam, przełożona Anna od Aniołów skontaktowała się z zarządcą szpitala Piotrem Gonzalezem de Mendozą, który zabrał Jana do siebie.
Karmelici bosi 9 października 1578 roku w Almodóvar del Campo odbyła się kapituła karmelitów bosych, na której wybrano prowincjała, a Jana mianowano przełożonym klasztoru w El Calvario w Andaluzji. Po drodze zatrzymał się u sióstr w Beas, gdzie zaprzyjaźnił się z przełożoną Anną od Jezusa. Gdy dotarł do El Calvario zamieszkał z braćmi, gdzie ściśle przestrzegano surowszej reguły. Rok później został wyznaczony by otworzyć kolegium karmelitów bosych w Baezie. Kolegium św. Bazylego otwarto 13 czerwca, a Jan został jego rektorem. 22 czerwca 1580 roku Grzegorz XIII wydał brewe, w którym rozdzielił karmelitów bosych od trzewiczkowych, a wykonawcą tej decyzji miał zostać dominikanin Juan Velázquez de las Cuevas. 3 marca następnego roku odbyła się pierwsza legalna kapituła, na której Jan od Krzyża został wybrany definitorem, a prowincjałem został Hieronim Gracjan.
W 1581 roku udał się do Ávili, by przekonać Teresę by założyła nowy konwent w Grenadzie. Jednak la Madre poleciła, by to Jan z kilkoma siostrami i przełożoną Anną od Jezusa podjęli się tej misji. Na przełomie 1581 i 1582 roku wystąpili o pozwolenie i udali się do Grenady. Gdy dotarli na miejsce okazało się, że dom w którym chcieli założyć klasztor nie jest już dostępny, a biskup nadal nie wyraził zgody. Pomoc w organizacji okazała pewna bogata kobieta, a Jan tymczasowo zatrzymał się w klasztorze Los Martines. Bracia wybrali Jana nowym przeorem klasztoru, gdzie pozostał na kolejne sześć lat. W 1583 roku wziął udział w drugiej kapitule w Almodóvar del Campo, a rok później spisał ułożoną przed laty Pieśń duchową i Żywy płomień miłości. W kolejnym roku w Lizbonie odbyła się kapituła generalna, gdzie Jan został drugim definitorem zakonu oraz wikariuszem prowincjalnym. W latach 1585–1588 dużo podróżował i zakładał nowe konwenty, między innymi w Kordobie, Sewilli, Éciji, Guadalcázar, Madrycie, Manchueli, Grenadzie, Caravace, Beas czy Bujalance.
Ostatnie lata 19 czerwca 1588 roku w Madrycie odbyła się kolejna kapituła generalna, gdzie Jan został wybrany pierwszym definitorem i przeorem w Segowii. W sierpniu przybył do miasta i wraz z robotnikami rozpoczął budowę klasztoru. Często zapraszał swojego brata Franciszka do siebie w odwiedziny. W 1590 roku popadł w konflikt z prowincjałem Dorią, który uważał że karmelitanki bose powinny być zarządzane przez konsultę, a nie przez jedną osobę. Na kapitule generalnej 1 czerwca 1591 roku Jan został pozbawiony stanowiska przeora i nie został wybrany do konsulty. Wkrótce potem wysłano go do La Peñueli, gdzie wkrótce potem przybył wizytator generalny Diego Ewangelista, który chciał zdyskredytować Jana i wcześniejszego prowincjała Hieronima Gracjana.
We wrześniu 1591 roku Jan poważnie zachorował i udał się do Úbedy na leczenie. Niedługo potem jego stan znacznie się pogorszył i okazało się że choruje na różę. Wezwany lekarz, Ambrosia de Villareal chirurgicznie usunął zainfekowane tkanki i wrzody. Przeor klasztoru, Franciszek Chryzostom nie lubił Jana, więc uprzykrzał mu okres leczenia, z czasem odmawiając mu dostarczania leków i zmniejszając racje żywnościowe. Gdy wieść ta dotarła do prowincjała Antoniego od Jezusa, ten natychmiast przybył do Ubedy, surowo upomniał przeora i cofnął jego zakazy. W piątek 13 grudnia 1591 roku przyjął sakrament namaszczenia chorych, a następnego dnia zmarł.
Twórczość Jest uważany za jednego z najwybitniejszych hiszpańskich poetów. Choć cały jego dorobek literacki to nie więcej jak 2500 wersów, dwa z jego dzieł „Pieśń duchowa” i „Noc ciemna” są uważane powszechnie za arcydzieła poezji hiszpańskiej, zarówno ze względów formalnych, jak i bogatej symboliki i treści. Jego prace teologiczne zawierają komentarze do tych poematów. Wszystkie były napisane pomiędzy 1578 a 1591, z czego wynika ich spójność.
Na twórczość literacką Jana od Krzyża mieli wpływ Luis de León i Garcilaso de la Vega. Współcześnie jest ona uważana za najwybitniejszy przejaw poezji mistycznej tamtego okresu, mając znaczący wpływ na kształt literatury hiszpańskiej, a także − przenikając do poezji światowego baroku. Pełna egzaltacji poetycka metafora powrotu duszy do Boga zyskała u Jana od Krzyża formę liryki miłosnej. Autor często używa frazy niespokojnej, przepojonej zmysłowością, cechującej większość literackich dokonań rodzącej się dopiero epoki. Niektóre wiersze zaskakują śmiałym połączeniem sielankowego tła i „dworskiej” formy z ascetyczną treścią, jak na przykład w przypadku utworu przedstawiającego nieszczęśliwie zakochanego pasterza jako artystyczny obraz zdradzonego i ukrzyżowanego Chrystusa.