Stanisław Rospond (ur. 19 grudnia 1906 w Liszkach pod Krakowem, zm. 16 października 1982 we Wrocławiu) – polski językoznawca, profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, autor prac onomastycznych wykorzystujących materiał polski i słowiański. Twórca klasyfikacji strukturalnej antroponimów i toponimów, słowotwórstwa onomastycznego oraz prac z zakresu antroponimii i etymologii.
Życiorys Absolwent gimnazjum św. Anny w Krakowie. Studiował slawistykę i polonistykę na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, ukończoną w styczniu 1929 magisterium, zaś w listopadzie tegoż roku doktoratem. Uczeń K. Nitscha, J. Łosia i J.M. Rozwadowskiego. W 1929 pracował jako asystent na UJ. W latach 1929–1931 wykładał język polski w Lyonie. Po wyjeździe z Francji, do 1933 przebywał na stypendium rządu jugosłowiańskiego w Belgradzie. Następnie uczył w krakowskim gimnazjum pijarów do 1936, w którym to roku został starszym asystentem na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, gdzie jako docent pozostawał w latach 1939–1941. W 1937 habilitował się na tej uczelni. Od 1941 do końca wojny mieszkał u swojej rodziny w Liszkach, gdzie przeżył pacyfikację wsi przez Niemców, co opisał w książce Zginęli na polu chwały (wyd. 1946, 1993 i 2009). W listopadzie 1945 wrócił na Uniwersytet Jagielloński, jednak wkrótce potem przeniósł się do Wrocławia celem utworzenia Katedry Języka Polskiego na tamtejszym uniwersytecie, którą kierował do 1969. W 1946 roku objął stanowisko profesora nadzwyczajnego, a w latach 1958–1960 pełnił funkcję dziekana Wydziału Filologicznego. W latach 1950–1954 był współzałożycielem i rektorem (1952–1954) Wyższej Szkoły Pedagogicznej we Wrocławiu, w której po przeniesieniu do Opola kierował jej Katedrą Języka Polskiego. Był współzałożycielem Instytutu Śląskiego w Opolu, Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego oraz kierownikiem sekcji naukowo-wydawniczej oddziału Komitetu Słowiańskiego we Wrocławiu.
Od 1945 r. przewodniczył podkomisji śląskiej Komisji Ustalania Nazw Miejscowości. W 1946 zainicjował prace nad Słownikiem nazwisk śląskich, zaś w 1951 wydał dwutomowy Słownik nazw geograficznych Polski zachodniej i północnej. Był autorem i współautorem ponad sześciuset prac naukowych, w tym kilkunastu książek i wielu słowników, obejmujących zagadnienia slawistyczne, polonistyczne i śląskoznawcze (głównie z zakresu historii języka). Do najważniejszych prac należały: Gramatyka historyczna języka polskiego, Język i artyzm językowy Jana Kochanowskiego, Polszczyzna śląska, Dzieje polszczyzny śląskiej, Nazwiska Ślązaków, Nazwy patronimiczne na Śląsku.
Wspólnie z Ludwikiem Musiołem wydał w 1972 Protokolarz miasta Woźnik z lat 1483–1598, będący najstarszą zachowaną księgą miejską w języku polskim, a także ważnym zabytkiem do badań dialektu śląskiego.
Życie prywatne mały|Grób prof. Stanisława Rosponda na cmentarzu Grabiszyńskim we Wrocławiu Wcześnie osierocony (ojciec Jan zginął w czasie I wojny światowej w 1916), pozostawał pod opieką brata matki, biskupa Stanisława Rosponda.
Jego synem jest ks. dr Stanisław Rospond (junior), misjonarz, dyrektor Wydawnictwa Instytutu Teologicznego Księży Misjonarzy (WITKM) w Krakowie i redaktor naczelny „Naszej Przeszłości” w latach 2004–2011.
Zmarł we Wrocławiu, pochowany na cmentarzu Grabiszyńskim (pole 1A, rząd 14, grób 89)Zarząd Cmentarzy Komunalnych we Wrocławiu – wyszukiwarka grobów [dostęp 2026-09-10]..
Ordery i odznaczenia Krzyż Komandorski Order Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Order Odrodzenia Polski Krzyż Kawalerski Order Odrodzenia Polski Medal Komisji Edukacji Narodowej Odznaka tytułu honorowego „Zasłużony Nauczyciel PRL” Odznaka Honorowa „Zasłużonemu Opolszczyźnie” (1968)Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Opolu, nr 5, poz. 47, z 7 czerwca 1968, s. 4 [dostęp 2026-09-10]. Krzyż Kawalerski Orderu św. Sawy (Jugosławia, lata 30.) Źródło:.
Upamiętnienie Od 1984 r. jest patronem szkoły podstawowej w Żyrowej. Upamiętniają go także ulice w Opolu, Szczecinie i Wrocławiuna str.polska-org.pl.. W 2006 r. na budynku filologii polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego odsłonięto jego pamiątkową tablicę.
Przypisy
Bibliografia Jan Miodek, Stanisław Rospond, [w:] Odpowiednie dać rzeczy słowo, Wrocław 1987 (za ).
Bogdan Siciński, Stanisław Rospond, [w:] Uczeni wrocławscy, Wrocław (za ).
Kategoria:Absolwenci Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Lwowskiego Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski Kategoria:Odznaczeni Medalem Komisji Edukacji Narodowej Kategoria:Odznaczeni Odznaką Honorową „Zasłużonemu Opolszczyźnie” Kategoria:Odznaczeni odznaką tytułu honorowego „Zasłużony Nauczyciel PRL” Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Grabiszyńskim we Wrocławiu Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem św. Sawy Kategoria:Polscy leksykografowie Kategoria:Polscy poloniści Kategoria:Pracownicy Instytutu Śląskiego w Opolu Kategoria:Rektorzy uczelni w Polsce Kategoria:Urodzeni w 1906 Kategoria:Zmarli w 1982