Łupawa (kaszb. Łëpawa, ) – wieś w Polsce położona w województwie pomorskim, w powiecie słupskim, w gminie Potęgowo. Leży przy drodze wojewódzkiej nr 211. Ma status sołectwa.

W latach 1945–54 i 1973-1976 miejscowość była siedzibą gminy Łupawa. W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Łupawa. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie słupskim.

Położenie Wieś leży wśród rozległych lasów nad rzeką Łupawa na obszarze o bogatej rzeźbie terenu, zbudowana jest na planie wielodrożnicy.

We wsi uchodzi lewobrzeżnie do Łupawy strumień Roztok o długości około 3 km, płynący z okolic osady Malczkowo.

Nazwa Nazwa miejscowości, wzmiankowana po raz pierwszy w 1310 w formie Lupava, ma pochodzenie słowiańskie i charakter topograficzny. Została przeniesiona z nazwy rzeki Łupawa, która z kolei powstała przez dodanie do podstawy słowotwórczej *łup- (por. kasz. łupic „rwać, drzeć”, pol. łupać) formantu -awa. Niemiecka nazwa Lupow jest adaptacją fonetyczną pierwotnej nazwy słowiańskiej.

Rada Języka Kaszubskiego proponuje kaszubską formę nazwy Łëpawa.

Historia Starożytność Liczne odkrycia archeologiczne, cmentarzyska megalityczne (megality) ludności grupy łupawskiej kultury pucharów lejkowatych datowane na lata 5000-4900 i 2800-2500 p.n.e. oraz groby ludności kultury łużyckiej, kultury ceramiki sznurowej, cmentarzysko kurhanowe położone około 2 km na południowy wschód od wsi Łupawa, datowane na lata 1700-1600 p.n.e. ze znaleziskami z wczesnej epoki brązu – największy zachowany obecnie w Polsce kompleks cmentarzysk megalitycznych. Cechą charakterystyczną łupawskiego skupiska grobowców jest ich kształt, przypominający zbliżony do prostokąta, silnie wydłużony trapez.

Lud kultury pucharów lejkowatych był najstarszym na Pomorzu Środkowym ludem rolniczym (chów świń, zbieractwo runa leśnego oraz uprawa pszenicy). Megality – w średniowieczu nazywano tumuli paganorum – grobowce pogan lub tumuli gigantis – grobowce gigantów, zamieszkujący Pomorze Niemcy nazywali je Hünenbetten – łoża olbrzymów, w Polsce, na Kujawach, mówiono na nie niekiedy żale, lub żalki.

Średniowiecze Pierwsze wzmianki o wsi pochodzą z 1282 roku, znajdowała się ona wówczas w posiadaniu klasztoru w Kołbaczu. Około 1300 roku wieś przeszła na własność rodu Święców, a po ich wymarciu kolejno do rodów: Tesscn, Puttkamer. Później Ewald von Puttkamer z Łosina sprzedał posiadłość Zitzewitzom. W 1310 roku we wsi znajdował się już kościół.

Nowożytność W XVII wieku wieś zaczęła dynamicznie się rozwijać, szczególnie z początkiem panowania Fryderyka III. Rejestr podatkowy z 1628 roku wykazuje, że dziedzicem był Hector zu Kantze, który posiadał na 260 hektarów - 6 zagrodników, 1 młyn, 1 karczmę, 1 pasterza i 1 parobka. Do 1683 roku majątek był własnością rodu Zitzewitz, posiadającego w Łupawie XVI-wieczny zamek zwany Canitz, zniszczony w czasie wojny trzydziestoletniej przez wojska szwedzkie. W 1683 roku dobra nabył Generalny Komisarz Wojenny Joachim Ernest von Grumbkow, który na ruinach starego zamku wzniósł pałac. Po śmierci poprzedniego właściciela w 1690 roku wieś odziedziczył najmłodszy z jego czterech synów - Filip Otto. W 1752 roku Filip umiera, a ostatnim właścicielem majątku z rodu Grumbkow zostaje jego jedyny syn - Filip Wilhelm. Ostatnie kaszubskie kazanie wygłoszono w 1778 roku. Główną spadkobierczynią wsi była wtedy córka Filipa, zamężna z Podewilsem. Po śmierci tego ostatniego, dziedziczka zawarła drugi związek małżeński. Jej drugim mężem został generał leutnant Fryderyk Otto von Bonin i od tej pory wieś należała do jego rodu.

Współczesność Przed drugą wojną światową Od 1900 roku do 1920 roku majątek był w posiadaniu Puttkamerów. W 1920 roku dobra z powrotem wrócily do rodu Bonin. W 1941 roku we wsi znajdował się obóz pracy przymusowej dla Polaków. Ostatnim niemieckim właścicielem majątku był Ernest von Bonin. 9 marca 1945 roku oddziały radzieckie zdobyły most na rzece Łupawie i tego samego dnia wkroczyły do wsi, tym samym zdobywając ją.

Po drugiej wojnie światowej Po 1945 roku powstały zakłady przemysłu ziemniaczanego, kombinat rolniczy, wybudowano szkołę i ośrodek zdrowia. W 1946 roku gospodarstwo i pałac przejęło Państwowe Gospodarstwo Rolne.

Gospodarka Na 58,8 kilometrze od ujścia Łupawy w 1925 r. wybudowano jaz dla potrzeb młyna wodnego, siłownię młyna w 1982 roku wyposażono w turbinę Francisa i zaadaptowano na elektrownię wodną o mocy 50 kW. Jest to najwyżej położona elektrownia na Łupawie.

Zabytki Kościół murowano-szachulcowy z 1772 z barokową amboną i drewnianą chrzcielnicą z 1865 roku, przebudowany w 1873, lekko wciągnięta w elewację masywna wieża, w górnej części szalowana i podwyższona nadstawką z hełmem namiotowym. W wieży i elewacji południowej późnobarokowe portale. W wyposażeniu barokowa ambona i renesansowa ława. Przed świątynią pionowo ustawiony głaz narzutowy. Obok na cmentarzu klasycystyczny pomnik z 1802. Pałac w Łupawie, barokowy, murowany z drugiej połowy XVIII w., przebudowany na przełomie XIX i XX wieku. Wewnątrz zespół barokowo-rokokowych kominków, w otoczeniu park krajobrazowy. Wybudowany przez Joachima von Grumbkowa w miejscu zamku Canitz. Własność Puttkamerów do 1945. Głaz narzutowy o obwodzie 6,4 m i wysokości 3,5 m.

Zobacz też Borkowo (cmentarzysko) Poganice Rodzaje budowli megalitycznych

Przypisy Strona gminy, sołectwa GUS. Wyszukiwarka TERYT Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części ()

Linki zewnętrzne

Kategoria:Stanowiska archeologiczne w województwie pomorskim