thumb|Pszczoły u wejścia do ula Zespół masowego ginięcia pszczoły miodnej (, skrót ) – zespół chorobowy występujący masowo w koloniach pszczoły miodnej (Apis mellifera), objawiający się gwałtownym i masowym ubytkiem pszczół lotnych poza ulem, a w konsekwencji ginięciem większości chorych rodzin. Od roku 2003 napływały informacje z Europy i Ameryki o poważnych stratach wśród rodzin pszczelich. Jesienią 2006 nazwa Colony Collapse Disorder (CCD) została użyta po raz pierwszy w USA dla opisu masowego ginięcia pszczół. Zjawisko masowego ginięcia pszczół powoduje ogromne straty ekonomiczne w produkcji roślin oleistych, owoców i warzyw. Zjawisko to niesie też za sobą negatywny aspekt ekologiczny, ze względu na ogromną rolę jaką pszczoły odgrywają w reprodukcji dziko rosnących roślin. Jego etiologia nie została wyjaśniona, ale wiąże się z nią wiele rozmaitych czynników. Zespół masowego ginięcia pszczół jest jedną z przyczyn globalnego trendu, który nazwano spadkiem liczby owadów zapylających.
Historia Już w latach 90. XX wieku zjawisko masowego ginięcia pszczół było rejestrowane i dokumentowane w Stanach Zjednoczonych. Raporty wspominają nawet o występowaniu tego zjawiska w 1918 oraz 1919. Przez niektórych to zjawisko nazywane było „tajemniczą chorobą”, następnie szersze grono poznało je jako „chorobę powodującą znikanie”. Oertel, w 1965, ogłosił, iż rodziny pszczele, dotknięte „chorobą powodującą znikanie” miały dużo miodu w plastrach, natomiast nie było w nich prawie w ogóle pszczół, podkreślając przez to, iż znikanie pszczół nie mogło być spowodowane brakiem pożywienia.
Od 1972 do 2006 dramatycznie spadała liczba dzikich pszczół miodnych i znacząco, choć stopniowo, liczba pszczół miodnych hodowanych przez pszczelarzy w USA. Na ów ubytek w rodzinach pszczelich złożyły się skumulowane straty, spowodowane rozmaitymi czynnikami, takimi jak urbanizacja, duże użycie pestycydów, choroby pasożytnicze czy rezygnacja komercyjnych pszczelarzy z posiadania uli. W 2006 i 2007 roku zniszczenia pszczelich populacji sięgnęły jednak nieodnotowanych dotąd rozmiarów, a termin „zjawisko masowego ginięcia pszczół” zaczął być używany, by opisać te nagłe zniknięcia.
Straty w rodzinach pszczelich utrzymywały się na stałym poziomie około 17–20% od lat 90. i można było je przypisać rozmaitym czynnikom, takim jak pasożyty, choroby i stres. Pierwszy zarejestrowany przypadek masowego ginięcia pszczół został odnotowany w połowie listopada 2006. Do lutego 2007 komercyjni pszczelarze, w kilku stanach, poinformowali o ogromnych stratach spowodowanych przez masowe ginięcie pszczół. Raporty dotyczące strat, jakie ponieśli pszczelarze znacznie się od siebie różniły, wykazując od 30% do 90% pszczelich populacji; niektórzy informowali o utracie prawie całych kolonii lub o osłabieniu kolonii na poziomie niepozwalającym na dalsze zapylanie czy produkcję miodu.
Zanotowano straty w koloniach pszczelarzy zimujących swoje pszczoły w Kalifornii, na Florydzie, w Oklahomie i Teksasie. W lutym 2007 roku odnotowano również ubytki w środkowo-wschodnich i północno-zachodnich regionach, wynoszące więcej niż 50%. Zmniejszenie liczebności pszczelich kolonii było również zauważone w 5 kanadyjskich prowincjach, kilku krajach europejskich, krajach Południowej i Środkowej Ameryki oraz Azji. W 2010 Departament Rolnictwa Stanów Zjednoczonych (USDA) podał informację, iż całkowite straty w liczebności pszczoły miodnej w 2010 roku wynosiły 34%, co statystycznie przypominało poziom strat z 2007, 2008 oraz 2009 roku.
Hodowcy pszczół w stanach Floryda, Georgia, Karolina Północna i Pensylwania zgłosili przypadki gwałtownego ginięcia dorosłych pszczół z wyjątkiem pozostających w ulu królowej matki pszczół i młodych robotnic. Zjawiska nazwane „Fall-Dwindle Disease”, „Spring dwindle” itp. znane były już wcześniej np. w latach 1964–1965 w USA. Ponieważ jednak nie można przypisywać obecnego problemu porze roku ani infekcji, zjawisko które nastąpiło pod koniec 2006 i z początkiem 2007 nazwano Colony Collapse Disorder – katastrofa kolonii – co można też tłumaczyć jako destrukcyjne załamanie kolonii lub zaburzenie [polegające na] upadku kolonii.
CCD zaobserwowano również w kilku krajach europejskich. W Belgii, Francji, Holandii, Grecji, Włoszech, Portugalii oraz Hiszpanii odnotowano znaczne ubytki, raporty informujące o trendzie spadkowym populacji pszczół pojawiły się również w Szwajcarii i Niemczech, choć wspominały o mniejszych stratach, za to Zgromadzenie Irlandii Północnej otrzymało informacje o zmniejszeniu się populacji o nawet 50%. Podobne zjawisko obserwowano później także w Polsce i Finlandii oraz Bułgarii. W Wielkiej Brytanii zaobserwowano, że giną blisko spokrewnione z pszczołami trzmiele.
Sugeruje się, że nie ma jednej konkretnej przyczyny występowania zjawiska masowego ginięcia pszczół, a winny jest raczej zespół czynników, które negatywnie wpływają na kondycję rodzin pszczelich. Raport FAO informuje, iż opierając się o wstępną analizę zebranych próbek pszczół (dotkniętych i niedotkniętych syndromem masowego ginięcia), można stwierdzić, że u pszczół dotkniętych syndromem masowego ginięcia występuje dużo wyższa liczba patogenów, pestycydów i pasożytów, podczas gdy u pszczół niedotkniętych syndromem ich liczba jest niższa.
Objawy Aby kolonia została scharakteryzowana jako kolonia dosięgnięta zespołem masowego ginięcia muszą jednocześnie wystąpić 3 niżej wymienione czynniki: obecność zasklepionego czerwiu w opuszczonym ulu (normalnie pszczoły nigdy nie opuściłyby ula, aż do momentu całkowitego wyklucia się czerwia); obecność zapasów pożywienia, zarówno miodu, jak i pyłku: które nie są natychmiast poddawane rabunkowi ze strony innych rodzin pszczelich, które, jeśli zostają zaatakowane przez pasożyty takie jak barciak mniejszy, czy chrząszcz Aethina tumida, to owe ataki są zauważalnie opóźnione; obecność królowej. Jeśli królowej nie ma w ulu, rodzina wyginęła właśnie z tego powodu, co nie jest uznawane jako charakterystyka zjawiska masowego ginięcia pszczół.
Wstępne objawy, które mogą pojawić się przed ostatecznym wymarciem rodziny pszczelej to: zmniejszona opieka pszczół nad czerwiem, zbyt mała liczba robotnic do utrzymania znajdującego się w ulu czerwiu, siła robocza, składająca się głównie z młodych dorosłych pszczół, niechęć pszczół do żerowania na podawanej karmie, takiej jak syrop cukrowy, czy suplementy białka.
Oprócz znacznego ubytku pszczół lotnych poza ulem zaobserwowano pozostawanie w nim matki z nielicznymi pszczołami oraz obecność zapasów miodu i pierzgi. Przypadki rabunku zapasów obserwowane są dopiero po kilku dniach lub tygodniach.
Rozpowszechnienie Ameryka Północna Według danych Państwowego Urzędu Statystycznego USA ds. Rolnictwa, w 1947 roku na terenie kraju żyło 5,9 mln rodzin pszczoły miodnej. W 1980 liczba ta wynosiła 4,5 mln, zaś na początku 2008 już 2,44 mln. Powyższe dane zaniżają ogólną liczbę utrzymywanych uli, gdyż nie zawierają w sobie kilku tysięcy uli trzymanych tylko do zapylania, a także uli, zarządzanych przez pszczelarzy posiadających mniej niż 5 uli. Jednak fakt, iż powyższe dane nie zawierają w sobie niektórych rodzin pszczelich, jest kompensowany przez praktykę liczenia niektórych uli więcej niż jeden raz; ule które przemieszcza się do innych stanów USA w celu produkcji miodu czy komercyjnego zapylania, są wliczane w każdym stanie do całkowitej liczby rodzin pszczelich w danym regionie.
Straty sięgające nawet 50%, wynikające z przyczyn niezwiązanych ze zjawiskiem masowego ginięcia pszczół, zdarzały się wcześniej w niektórych regionach (np. w latach 2000–2001 w Pensylwanii). Za normalne straty związane z zimowaniem ula uważa się zwykle ubytek na poziomie od 15–25%. W wielu przypadkach pszczelarze, zgłaszający znaczne straty w rodzinach pszczelich nie zostali dotknięci syndromem masowego ginięcia, a ubytki były spowodowane przez inne czynniki.
W 2007 roku w co najmniej 24 różnych stanach USA oraz w części Kanady odnotowano przynajmniej po jednym przypadku występowania syndromu. W badaniu przeprowadzonym w 2007 roku na 384 ankietowanych pszczelarzy z 13 państw 23,8% spełniało określone kryterium występowania syndromu (50% lub więcej wymarłych rodzin, brak pszczół w ulu lub bardzo niewielka liczba martwych pszczół w pasiece). W sezonie 2007–2008 badania przeprowadzone na 19% wszystkich rodzin wykazały całkowite straty w całym kraju na poziomie 35,8%. Pasieki, które zapylały migdały traciły średnio taką samą liczbę rodzin jak te, które tego nie robiły.
Europa Według Europejskiego Urzędu do spraw Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) w 2007 roku w Wielkiej Brytanii było rodzin pszczelich, we Włoszech , a we Francji . W 2008 Stowarzyszenie Pszczelarzy z Wielkiej Brytanii doniosło, iż populacja rodzin pszczelich w Wielkiej Brytanii spadła o ok. 30% między 2007 a 2008 a badania EFSA ukazały, że współczynnik umieralności we Włoszech jest jeszcze wyższy i wynosi 40–50%. Urzędnicy Europejskiego Urzędu do spraw Bezpieczeństwa Żywności podkreślili jednak, że takie dane nie są wiarygodne i są wynikiem nieujednoliconego sposobu liczenia rodzin pszczelich w poszczególnych krajach. Raporty z 2008 roku winą za tak wysoką umieralność pszczół obarczały roztocz Varroa, dwa niespotykanie wilgotne w Europie okresy letnie, i niektóre pestycydy.
W Niemczech, gdzie pojawiły się jedne z pierwszych raportów o zjawisku masowego ginięcia pszczół w Europie, w 2007 wyginęło 40% wszystkich rodzin pszczelich. Mimo tego nie istniało naukowe potwierdzenie syndromu masowego ginięcia pszczół; jeszcze na początku maja 2007 niemieckie media donosiły, iż nie ma żadnych potwierdzonych przypadków zjawiska masowego ginięcia pszczół w Niemczech.
W Szwajcarii, pod koniec maja 2012 roku, rząd ogłosił informację, że blisko połowa populacji pszczół nie przetrwała zimy. Za główną przyczynę spadku liczebności uważano aktywność roztocza Varroa.
Przyczyny Ustalono długą listę czynników biotycznych i abiotycznych prawdopodobnie wpływających na CCD u pszczół, przy czym uważa się, że wystąpienie syndromu jest zależne od kumulowania lub uzupełniania się kilku z tych czynników. Zalicza się do nich: obniżenie odporności pszczół, inwazje Varroa destructor, Nosema apis i Nosema ceranae, zatrucie pestycydami (zwłaszcza z grupy neonikotynoidów lub zawierającymi wolną nikotynę), działanie czynników stresogennych, w tym zmiany spowodowane globalnym ociepleniem, wirus izraelskiego paraliżu pszczół wykryty u padłych osobników, wirus kaszmirskiego paraliżu pszczół. Naukowcy skłaniają się do opinii, że jest to podstawowa przyczyna masowego ginięcia rodzin pszczelich, błędy popełniane w hodowli pszczół i związane z tym osłabienie odporności, jednostronne pożywienie i wynikające z tego niedobory pewnych składników pokarmowych. Np. pszczoły przez kilka tygodni żywią się pyłkiem i nektarem jednej tylko rośliny na którą zostały wywiezione w celu zapylania. zaniedbania higieniczne powodujące rozwój chorób i pasożytów,
Pestycydy W lipcu 2009 został opublikowany pierwszy roczny raport amerykańskiej Komisji ds. zjawiska masowego ginięcia pszczoły miodnej. Komisja poinformowała, że choć wiele powiązań, w tym pestycydów, pasożytów i patogenów zostało zidentyfikowanych w trakcie trwania badania, „staje się coraz bardziej jasne, że żaden pojedynczy czynnik nie jest odpowiedzialny za syndrom CCD”. Wyniki raportu wskazywały jednak, że brak jest wystarczającej liczby pasożytów Nosema lub pasożytniczych roztoczy Varroa destructor i Nosema apis w momencie wymarcia rodzinny pszczelej, która doprowadziłaby do tak dużych zniszczeń.
Komisja znalazła wyraźny związek między subletalnym działaniem niektórych pestycydów a syndromem CCD. Dotyczy to pestycydów z grup neonikotynoidów i fungicydów, które osłabiają układ odpornościowy pszczół, czyniąc je bardziej podatnymi na wirusy i pasożyty.