Alkmeonidzi, gr. Ἀλκμαιωνίδαι (Alkmaionidai, Alkmeonidai.) – ród arystokratyczny ze starożytnych Aten.
Zaliczany do jednego z najpotężniejszych, odgrywał istotną rolę w życiu polis między VII a V wiekiem. Jednak w oczach współobywateli ciążyła na nim klątwa, skutek krzywoprzysięstwa i świętokradztwa, jakiego dopuścił się Megakles, przedstawiciel tego rodu podczas tłumienia zamachu stanu Kylona (632). W końcu VII stulecia Alkmeonidzi zostali za to wygnani, lecz w bliżej nieznanych okolicznościach powrócili do Aten. Podczas tyranii Pizystratydów czasowo z nimi współpracowali, lecz za wystąpienia przeciw ich władzy musieli ponownie opuścić polis. Pozostając na wygnaniu, podejmowali wysiłki w celu obalenia tyranii i prawdopodobnie przyczynili, skłaniając Spartę do interwencji, do pozbawienia władzy Hippiasza.
Przywódcą Alkmeonidów w końcu VI wieku był Klejstenes, z którego reformami wiązane są początki demokracji w Atenach. Spokrewnionymi z tym rodem byli także wybitni politycy V stulecia, Perykles i Alkibiades.
Pochodzenie i pozycja Protoplastą rodu miał być Alkmeon, wnuk lub prawnuk Nestora, jeden z Neleidów, którzy zostali wygnani z Mesenii przez Dorów i osiedlili się w Attyce; .. Jednak według Herodota Alkmeonidzi wywodzili się nie od przybysza, lecz spośród miejscowej ludności.. W rzeczywistości nazwa tego rodu, podobnie jak wielu pozostałych z Aten i innych poleis, została utworzona od imienia stosunkowo nieodległego w czasie przodka..
Zaliczany do grona rodów ateńskich eupatrydów, odgrywał ważną rolę w życiu politycznym VII–V wieku; ; ; .. Jeden spośród Alkmeonidów jako ostatni archont piastował swój urząd dożywotnio (ok. 754).. Siedzibą rodu było Alopeke, dowody epigraficzne wskazują także na to, że należały do niego posiadłości w rejonie Anaflystos, gdzie znajdował się cmentarz rodowy..
Świętokradztwo i wygnanie Pierwszym historycznym przedstawicielem tego rodu był Megakles, jeden z archontów 632/631 roku. Odegrał wiodącą rolę w pokonaniu Kylona, który usiłował przejąć władzę w Atenach. Doszło wówczas do dramatycznych wydarzeń – zwolennicy Kylona, oblężeni na Akropolu i pozbawieni żywności oraz wody, poddali się, gdy Megakles obiecał zachowanie ich przy życiu. Nie dotrzymał jednak słowa, kapitulujący zostali pojmani, a następnie straceni, przy czym część z nich zabito, gdy próbowali schronić się przy posągu Ateny lub ołtarzu Eumenid; ; ; ..
Wydarzenie to zostało wykorzystane przeciw Alkmeonidom. W końcu VII wieku ich przeciwnicy (zapewne niegdysiejsi poplecznicy Kylona), być może dążąc do ograniczenia rosnących wpływów rodu, wysunęli przeciw nim oskarżenie o świętokradztwo, którego dopuścili się zabijając ludzi w miejscach poświęconych bogom i gwałcąc związane z nimi prawo azylu; ; ; ; .. Prawdopodobnie do postawienia sprawy przed sądem doprowadził Solon, chcąc w ten sposób rozwiązać sprawę, grożącą zamieszkami.. Specjalny trybunał, złożony z 300 obywateli, uznał Alkmeonidów za winnych i skazał członków rodu na wygnanie. Ukarano także już zmarłych, których szczątki zostały ekshumowane i usunięte poza granice AttykiNa około 595 rok datuje to wydarzenie .; .. Pamięć o tych wydarzeniach przetrwała w Atenach przez wiele pokoleń, uznawano, że członkowie tego rodu byli obciążeni dziedziczną klątwą za czyn archonta; ..
Pozycja po powrocie Nie wiadomo dokładnie, kiedy Alkmeonidzi uzyskali prawo powrotu podaje, że Ateńczycy pozwolili na ich powrót za radą wieszczka Epimenidesa z Krety, którego wezwali, by wyjaśnić przyczynę zarazy zesłanej przez bogów na miasto. jak datę powrotu z wygnania wymienia rok 560.. Nie objęła ich amnestia ogłoszona przez Solona przed rozpoczęciem reform, więc być może miało to miejsce po jego wyjeździe z Aten.. Szybko wrócili do odgrywania ważnej roli politycznej. Syn Megaklesa, Alkmeon, który podobno przyjaźnił się z Krezusem, królem Lidii, dowodził ateńskim kontyngentem podczas I wojny świętej, także w trakcie zdobycia KrissyPisownia według . podaje nazwę Kirra.. Jego zaprzęg zwyciężył podczas jednych z igrzysk olimpijskich (w 592?); .. Syn Alkmeona, Megakles, poślubił Agariste, córkę Klejstenesa, tyrana Sykionu.
Za czasów tyranii Pizystratydów mały|Nowożytna mapa części Attyki, z zaznaczonym położeniem Lejpsydrionu (na północ od Aten) W okresie rządów Pizystratydów Alkmeonidzi występowali przeciwko nim i tyranii w Atenach. Nie zawsze jednak postępowali w ten sposób, wybierali także współpracę z Pizystratem i otrzymywali od niego urzędy, lecz niezadowolenie z pozycji, jaką im przeznaczał w rządzonych przez siebie Atenach, prowadziła do kolejnych zbrojnych wystąpień; .. Megakles, syn Alkmeona, przewodził stronnictwu „mieszkańców wybrzeża” podaje, że składało się z obywateli trudniących się rzemiosłem i kupiectwem. i w porozumieniu z rodem Eteobutadów doprowadził do wygnania tyrana. Gdy jednak poróżnił się z dotychczasowymi sprzymierzeńcami, umożliwił mu powrót, co prawda krótkotrwały, bowiem szybko doszło między nimi do konfliktu jako datę tych wydarzeń podaje rok 556.; ..
Niechęć do Pizystrata, który ostatecznie powrócił do władzy w Atenach, tłumaczy się zadawnioną zawiścią, niewykluczone, że któryś z Alkmeonidów sam miał ambicję, by samodzielnie przejąć władzę nad polis.. Skazywani na wygnanieRok 560 jako datę wygnania podaje , zaś rok 546., wciąż wywierali istotny wpływ na życie w Attyce, ponieważ zapewne zachowali swoje majątki ziemskie, podobnie jak inne rody eupatrydów, których posiadłości Pizystrat nie skonfiskował wskazuje, że źródła pisane nie dają pewności co do miejsca w jakim spędzili wygnanie, zaś odkrycia archeologiczne mogą wskazywać na południową Attykę, która najprawdopodobniej nie była wówczas w pełni podporządkowana Atenom... Być może nie wszyscy Alkmeonidzi byli zmuszeni przez niego do opuszczenia kraju.. W każdym razie wygnańcy z tego rodu kilkukrotnie podejmowali próby powrotu i obalenia tyranii. Schronili się w Delfach, gdzie starali się zgromadzić wokół siebie wszystkich przeciwników tyrana. Zyskali poparcie kapłanów z tego sanktuarium, prawdopodobnie ze względu na przeprowadzenie odbudowy tamtejszej świątyni Apolla podaje, że pożar obiektu miał miejsce w połowie VI wieku, wskazuje na konkretny rok 548/547, natomiast datuje odbudowę na około 515–510 rok., którą upiększyli marmurem precyzują, że Alkmeonidzi kierowali odbudową obiektu, finansowaną ze zbiórek, które zasilili w znacznym stopniu własnym wkładem. Członkowie rodu mieli jednak wykonać więcej niż przewidywała umowa z kapłanami i zamiast wznieść front świątyni ze zwykłego wapienia, użyli do tego celu marmuru paryjskiego, ; .. Na pograniczu Attyki, w Lejpsydrionie na Parnasie, wznieśli twierdzę, mającą służyć jako punkt wypadowy, lecz ponieśli klęskę i zostali stamtąd przepędzeni; ; ..
Synowie Pizystrata odwołali z wygnanie niektórych członków wrogich im rodów, wśród których znalazł się Alkmeonida Klejstenes, syn Megaklesa, pełniący w 525/524 roku urząd archonta eponymosa podaje w wątpliwość, czy Alkmeonidzi zostali wcześniej ogóle wygnani z Aten, skoro Klejstenes piastował tak wysoki urząd, dodaje jednak, że odczytanie imienia z listy archontów pozostaje niepewne.. Najwyraźniej nie udało się utrzymać osiągniętego w ten sposób porozumienia i niedługo potem Klejstenes musiał udać się na wygnanie do Delf; .. Najprawdopodobniej Alkmeonidzi pod jego przywództwem stali się inspiratorami interwencji Sparty w Atenach, do której zachęcać Spartan mogli również kapłani delficcyPytia przy okazji każdego spartańskiego poselstwa miała wskazywać na konieczność obalenia tyranii w Atenach. Być może takie poparcie wynikało nie tylko z prestiżu, związanego z odbudową świątyni, lecz również z przekupstwa, którego mogli dopuścić się Alkmeonidzi, o czym w swoim dziele wspominał Herodot, ; . Jego relacja, oparta na tradycji tego rodu, z pewnością pomniejsza znaczenie innych ateńskich arystokratycznych rodzin i nie oddaje w pełni przebiegu działań Sparty, . uznaje opowieść o roli Alkmeonidów w obaleniu tyranii za mało wiarygodną. Ponadto wskazuje, że relacja mówiąca o przekupstwie nie była na rękę rodowi, bowiem taki czyn uznawano za wyraz bezbożności. Nie wyklucza jednak, że Alkmeonidzi obrócili na swoją korzyść rzucane na nich oskarżenia i odegrali pewną rolą w upadku Pizystratydów.. Wyprawa z 511/510 roku zakończyła się obaleniem tyranii i wygnaniem Hippiasza Pizystratydy; ; ..
Pozycja w końcu VI i w V wieku mały|Klejstenes, ważny ateński polityk z rodu Alkmeonidów (fragment rzeźby z XXI w. n.e.) W nowej sytuacji politycznej, podczas kolejnych arystokratycznych sporów, Alkmeonidzi, być może przypisujący sobie ponad miarę całą zasługę w zmianie ustroju wskazuje, że mogli wówczas budować wokół siebie tradycję stałych przeciwników tyranii, zaś ich przeciwnicy promowali kult Harmodiosa i Aristogejtona, zabójców tyrana Hipparcha Pizystratydy jako prawdziwych bohaterów. Ostatecznie to właśnie narracja nieprzyjaciół Alkmeonidów zyskała status wersji oficjalnej, o czym może świadczyć wykonanie przez Antenora około 500 roku na zamówienie polis posągów dwóch tyranobójców, którym zaczęto nawet przypisywać część zasług Klejstenesa, . wskazuje, że zarówno Herodot, jak i Tukidydes, podkreślali w swoich pracach, że to spartańska wyprawa zakończyła tyranię i być może wyrażali zdanie swoich informatorów z tego rodu, z którym mogli być blisko związani. Możliwe także, iż to w kręgu zwolenników Alkmeonidów narodziła się tradycja tłumacząca czy tyranobójców chęcią zemsty za czyny Hipprarcha – próbę uwiedzenie Harmodiosa i znieważenie jego siostry, . i pomniejszający rolę innych rodów oraz ludu, zostali odsunięci od władzy; ; .. Klejstenes musiał rywalizować o pozycję z Isagorasem, prawdopodobnie z rodu Filaidów, który pozyskał poparcie Spartan i wezwał ich na pomoc. Spartański król Kleomenes, by wyeliminować Alkmeonidów wykorzystał pretekst religijny: zażądał, by obciążony zmazą ród opuścił Ateny. Klejestenes tak postąpił, zaś wraz z nim jego zwolennicy, łącznie siedemset rodzin. Jednak niedługo potem wygnańcy powrócili, bowiem próba wprowadzenia przez Spartę oligarchii spotkała się z oporem Ateńczyków i zakończyła się niepowodzeniem. Ród Klejstnensa krwawo rozprawił się z osamotnionymi przeciwnikami, zaś on sam zainicjował reformy, które stały się podstawą ateńskiej demokracji. Możliwe że po ich wprowadzeniu Alkmeonidzi osiągnęli największe wpływy; ; ; .. Jednak interpretacje, w myśl których poparli reformy jedynie dla osiągnięcia doraźnych korzyści politycznych, budzą zastrzeżenia. Jeżeli faktycznie Alkmeonidzi mieli takie plany, to brak wzmianek o dalszej działalności Klejstenesa i niechęć obywateli do nich w późniejszych czasach, może wskazywać na to, że zakończyły się fiaskiem..
W ciągu następnych lat ród rywalizował z Filaidami, być może konflikt między nimi sięgały czasów jeszcze przed tyranią Pizystratydów. Zapewne dla wzmocnienia swojej pozycji zawarł porozumienie z Buzygami, o czym może świadczyć małżeństwo Ksantipposa Buzygi z Agariste z Alkemonidów. W 493 lub 492 roku Ksantippos oskarżył Miltiadesa Filaidę o tyranię podczas rządów na Chersonezie Trackim; .. Wystąpienie to zakończyło się niepowodzeniem i osłabiło pozycję rodu..
Podczas najazdu perskiego Alkmeodnidzi byli bardzo niepopularni w Atenach. Posądzano ich o sprzyjanie Persom, być może źródłem takich ocen było zainicjowanie przez Klejstenesa wysłania poselstwa ateńskiego z prośbą o pomoc do satrapy Artafernesa w 507 roku; ; .. Wedle przekazu Herodota, w Atenach powszechnie uważano, że członkowie tego rodu dawali z miasta (lub innego miejsca w głębi lądu) sygnały nieprzyjacielowi podczas bitwy pod Maratonem, posługując się tarcząPodaje się, że w tym przypadku chodziło o znaki świetlne, powstałe wskutek odbijania promieni słonecznych od tarczy, , . Jednak twierdzi, iż w przypadku wypukłej, hoplickiej tarczy nie było to możliwe i te sygnały przekazywano unosząc ją w górę.. Znaki te Persowie dostrzegli już po zaokrętowaniu i miały ich skłonić do próby zajęcia miasta od strony morza; ; ; ..