Orangutan (Pongo) – rodzaj dużych ssaków naczelnych z podrodziny orangowatych (Ponginae) w obrębie rodziny człowiekowatych (Hominidae). IUCN wszystkie orangutany klasyfikuje jako krytycznie zagrożone.

Rozmieszczenie geograficzne i biotop Lasy deszczowe na Borneo i Sumatrze.

Orangutany są małpami nadrzewnymi, spędzającymi na drzewach niemal całe życie, poruszając się między koronami metodą brachiacji. Prowadzą dzienny tryb życia, w nocy przesypiają około 12 godzin (co jest związane z jej długością na obszarach przyrównikowych). Grupy rodzinne tworzy samica.

Taksonomia Rodzaj zdefiniował w 1799 roku francuski przyrodnik Bernard Germain de Lacépède w rozdziale poświęconej systematyce ssaków w książce jego autorstwa poświęconej kursowi historii naturalnej na temat kręgowców i zwierząt czerwonokrwistych, prowadzonym w Muzeum Historii Naturalnej w Paryżu. Gatunkiem typowym jest (oznaczenie monotypowe) orangutan borneański (P. pygmaeus).

Populacje orangutanów z Borneo i Sumatry przez długi czas klasyfikowano jako podgatunki, jednak później podniesiono je do rangi odrębnych gatunków: orangutana borneańskiego (Pongo pygmaeus) i orangutana sumatrzańskiego (Pongo abelii) oraz orangutana tapanulijskiego (Pongo tapanuliensis) nieco mniejszego i jaśniejszego, z białymi włosami na talerzach policzkowych. Orangutana borneańskiego prymatolodzy dzielą na trzy podgatunki: orangutana sarawaskiego P. p. pygmaeus występującego w północno-zachodniej części wyspy, orangutana wschodnioborneańskiego P. p. morio spotykanego na północnym wschodzie (w malezyjskiej prowincji Sabah) i na wschodzie, oraz orangutana centralnoborneańskiego P. p. wurmbii, żyjącego w centralnej i południowej części indonezyjskiego Kalimantanu). Z kolei orangutany występujące na południe od jeziora Toba na Sumatrze są w odrębnym gatunku Pongo tapanuliensis (bliżej spokrewnionym z orangutanami z Borneo niż z pozostałymi sumatrzańskimi populacjami).

Etymologia Ourangus: malajska nazwa orangutan ‘leśny człowiek’, od orang ‘osoba’; hutan ‘las’. Pongo: nazwa mpongi oznaczająca w bantu (Kongo) dużą małpę człekokształtną; Lacépède użył tej nazwy na określenie orangutana; Palmer sugeruje również, że jest to rodzima nazwa z Borneo. Pithecus (Pythecus): pithēkos ‘małpa’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Simia satyrus (= Simia pygmaeus ). Lophotus: gr. λοφωτος lophōtos ‘czubaty, grzebieniasty’, od λοφος lophos ‘czub, grzebień’. Faunus: w mitologii rzymskiej Faun lub Faunus był bogiem płodności, lasów górskich, opiekunem pasterzy, darzący płodnością ich stada, nauczycielem upraw roli. Macrobates: μακρος makros ‘długi’; βατης batēs ‘piechur’, od βατεω bateō ‘stąpać’, od βαινω bainō ‘chodzić’. Satyrus: gr. σατυρος saturos ‘satyr’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Satyrus rufus (= Simia pygmaeus ). Boreopithecus: gr. βορειος boreios ‘północny’, od βορεας boreas ‘północ’; πιθηκος pithēkos ‘małpa’. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Boreopithecus dawsoni (= Simia pygmaeus ).

Podział systematyczny Do rodzaju należą występujące współcześnie gatunki: Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa Podgatunki Rozmieszczenie geograficzne Podstawowe wymiaryDC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała. StatusIUCNcentruj|150pxPongo pygmaeus(Linnaeus, 1760)orangutan borneański3 podgatunkiBorneo: nierównomiernie w Sabah i Sarawak (Malezja) oraz w Borneo Północnym, Wschodnim, Środkowych i Zachodnim (Indonezja); zakres wysokości: do 750 m n.p.m.DC: 72–97 cmMC: 30–85 kg centruj|150pxPongo tapanuliensisNurcahyo, Meijaard, Nowak, Fredriksson & Groves, 2017gatunek monotypowyendemit Indonezji: północno-zachodnia Sumatra (fragmenty lasów w dystryktach środkowej, północnej i południowej części Tapanuli, na południe od jeziora Toba)DC: brak danychMC: brak danych centruj|150pxPongo abeliiLesson, 1827orangutan sumatrzańskigatunek monotypowyendemit Indonezji: północno-zachodnia Sumatra (prowincje Aceh i Sumatra Północna), na północny zachód od jeziora Toba; zakres wysokości: do 1500 m n.p.m.DC: 68–99 cmMC: 30–85 kg Kategorie IUCN: – gatunek krytycznie zagrożony.

Rodzaj obejmuje również trzy wymarłe gatunki, żyjące w plejstocenie na obszarze dzisiejszych Chin, Wietnamu, Sumatry i Jawy: Pongo devosi Pongo palaeosumatrensis Pongo weidenreichi

Charakterystyka Spędzają najwięcej czasu na drzewach spośród małp człekokształtnych. Orangutany są małpami o długich rękach (rozstaw ramion do 225 cm) i krótkich nogach. Włosy długie, czerwonawe, rzadziej brązowe. Twarz naga, u samców występują szerokie talerze policzkowe; uszy małe przylegające. Kciuk i paluch krótkie, pozostałe palce długie.

Długość ciała samic 68–85 cm, samców 94–99 cm; masa ciała samic 30–45 kg, samców 30–85 kg.

Małpy te dożywają w stanie dzikim 35–40 lat, w niewoli do ponad 60 lat. Ciąża trwa 260–270 dni, rodzi się z reguły jedno młode o masie urodzeniowej 1200–1600 g. Matki opiekują się potomstwem przez 6–8 lat, dojrzałość płciowa jest osiągana w wieku 10–12 lat.

Tryb życia Jak inne małpy człekokształtne, orangutany są wysoce inteligentnymi zwierzętami. W połowie lat 90. XX wieku odkryto, że w jednej z populacji orangutanów osobniki regularnie posługują się narzędziami przy zdobywaniu pożywienia – odkrycia takiego dokonała wcześniej w latach 60. Jane Goodall, badając szympansy. Fakt ten został opisany w 2003 roku w periodyku Science. Orangutany są najmniej agresywnymi małpami i charakteryzują się przyjaznym nastawieniem. Notuje się również, że dzikie orangutany odwiedzają prowadzone przez ludzi ośrodki adaptacyjne dla osieroconych orangutanów, nawiązując z małymi kontakt i prawdopodobnie pomagając im w powrocie do życia w naturze.

Występują dwa rodzaje samców (tzw. bimorfizm): samce dominujące, posiadające talerze policzkowe, rodzaj skórnych, dyskowatych tworów oraz samce niższej rangi, bez takich talerzy. Samce dominujące obejmują w posiadanie rozległe rewiry; charakterystycznym głosem oznaczają posiadany teren i przyzywają samice, które zajmują na ich terenie własne, odrębne rewiry. Mają monopol na dostęp do samic ze swojego rewiru, jednak z uwagi na brak zorganizowanego stada i rozproszenie terytorialne osobników, monopol ten jest nierzadko naruszany. thumb|160px|Młoda samica Pongo pygmaeus

Pożywienie Orangutany żywią się głównie owocami, liśćmi, termitami i owadami oraz jajami ptaków.

Zagrożenia Orangutany są gatunkami krytycznie zagrożonymi. Liczbę dziko żyjących orangutanów szacuje się na 45–69 tysięcy na Borneo (P. pygmaeus) i 7300 na Sumatrze (P. abelii; 2005)Caldecott & Miles, 2005.. Niszczenie ich środowiska naturalnego przez wyręby i wypalanie lasów oraz działalność wydobywczą nasiliło się szczególnie w ciągu ostatniego dziesięciolecia. Większość z tych działań jest nielegalna, a dochodzi do niej w 37 z 41 parków narodowych, które oficjalnie są wyłączone z gospodarki leśnej i górnictwaThe Last Stand of the Orangutan – raport ONZ (format pdf).. Poważnym problemem jest także uprowadzanie młodych na sprzedaż, co wiąże się zwykle z zabijaniem matek.

Ochrona Konserwacja orangutanów odbywa się zarówno w ogrodach zoologicznych, jak i w ich naturalnych siedliskach. W Polsce orangutany zamieszkują Gdański Ogród Zoologiczny oraz Miejski Ogród Zoologiczny w Łodzi. W Gdańsku przebywa Raja (ur. 1972) i Albert (ur. 1972), w Łodzi Ketawa (ur. 2013), Budi (ur. 2004), Joko (ur. 2011) i Senyum (ur. 2026; pierwszy orangutan urodzonym w Polsce). Gdański Ogród Zoologiczny prowadzi kampanię edukacyjną zniechęcającą do używania produktów wykorzystujących olej palmowy, którego eksploatacja jest uznawana za jedną z głównych przyczyn degradacji środowiska naturalnego orangutanów.

Badaczką szczególnie zasłużoną w ochronie gatunku była Birute Galdikas, założycielka Orangutan Foundation International.

Ochrona prawna w Indonezji Wszystkie trzy gatunki orangutanów są chronione przez indonezyjskie prawo dotyczące ochrony zasobów naturalnych i ekosystemów, które zabrania łapania, krzywdzenia, transportowania i handlu chronionymi zwierzętami. Indonezyjski rząd ustanowił również stałe moratorium na wyrąb lasów pierwotnych i torfowisk w 2019 roku, które obejmuje ponad 66 milionów hektarów lasów, w tym obszary kluczowe dla przetrwania orangutanów. Jednakowo, tamtejsze Ministerstwo Rolnictwa w 2025 roku ogłosiło dalsze masowe wycinki terenów leśnych pod pola uprawne.

Według raportu na temat ochrony orangutanów Environmental Investigation Agency (EIA) z 2021 roku, egzekwowanie prawa przez rząd Indonezji pozostaje niewystarczające. Między 1993, a 2016 rokiem z 440 konfiskat orangutanów tylko 7 przypadków zostało ściganych prawnie, a aż około 80% orangutanów borneańskich w Kalimantan żyje w lasach pozbawionych ochrony prawnej. Autorzy raportu stwierdzają tym samym, że polityka rządu Indonezji pod przewodnictwem prezydenta Joko Widodo przedkładała ekstensywną konsumpcję zasobów naturalnych i zyski ekonomiczne ponad troskę o środowisko i utrzymanie bioróżnorodności.

Środowisko naukowe kwestionuje również wiarygodność informacji rządowych. Istnieje wiele przykładów, gdy zagraniczni badacze otrzymywali zakaz dalszych prac po tym, gdy krytykowali lub kwestionowali działania Ministerstwa Leśnictwa.

Uwagi

Przypisy Nazwy polskie za:

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Człowiekowate Kategoria:Ssaki Azji